Кіріспе
Лапуян (; Subanen: Benwa Dlepuyan; , Jawi: ايڠد نو لڤوين; Chavacano: Municipalidad de Lapuyan;), Филиппиннің Замбоанга-дель-Сур провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 27 737 адамды құрайды. Лапуян муниципалитеті Замбоанга-дель-Сур провинциясының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Оны көбінесе "Кіші Америка" деп те атайды.
Lapuyan (; Subanen: Benwa Dlepuyan; , Jawi: ايڠد نو لڤوين; Chavacano: Municipalidad de Lapuyan; ), is a 3rd class municipality in the province of Zamboanga del Sur, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 27,737 people. The municipality of Lapuyan is located in the southern section of the Zamboanga del Sur province. It is also often referred to as "Little America".
Тарих
Лапуян муниципалитеті 1957 жылғы 16 қазанда президент Карлос П. Гарсияның бұйрығымен (№273), сенатор Росселлер Т. Лим, губернатор Биенвенидо Эбарле және Оңтүстік Замбоанга провинциялық кеңесінің ұсынысы бойынша, Маргосатубиг муниципалитетіне қарасты Лапуян, Маруинг, Кумаларанг, Карпок және Тимбанг ауылдарынан бөлініп құрылды. Муниципалитет 1958 жылғы 21 сәуірде ресми түрде ашылды, осы кезде келесі муниципалды лауазымдарға адамдар тағайындалды: мэр Коко И. Сиа, вице-мэр Баянг Гуайя, кеңесшілер доктор Висенте Имбинг, Дату Манупак Дакула, Бениньо Буалан, Хавьер Суико, Каталлино Фернандес және Кануто Лингатинг. Қалыпты муниципалитет ретінде құрылғаннан кейін, оның құзыретіндегі ауылдар: Побласион, Кумаларанг, Маруинг, Карпок, Булаван, Лейквуд және Сайог болды.
География
Лапуян – Думанкилас шығанағының солтүстік жағалауында орналасқан, жер аумағы, шығысынан Сан-Мигель муниципалитетімен, батысынан Думанкилас шығанағы және Малангас, Буг, Кумаларанг муниципалитеттерімен, солтүстігінен Лейквуд және Тигбао муниципалитеттерімен, оңтүстігінен Думанкилас шығанағы және Маргосатубиг муниципалитетімен шектесетін аймақ. Зәмбоанга-дель-Сур провинциясында орналасқан.
Субанен мұрасы
Испания билігі тұсында Субанендер Батыс Минданаоның шет аймақтарында өркендеген тайпа болды. Испан отарлаушылары Оңтүстікте морорлармен соғысқа белсенділік танысқандықтан, Субанендерді бағындыра алмады. Субанендердің атамекені Пинголис және Думанкилас аймақтарында орналасқан. Ескі заманда Пинголис Мисамис Оксидентал, Замбоанга-дель-Сур және Замбоанга-дель-Норте аймақтарынан тұрды. Думанкилас Маргосатубигтен бастап Динас және Диматалингке дейін созылды. Испандықтар бұл жерлерге 18 ғасырдың соңында келді, бірақ тұрақты елді мекен құра алмады, тек Маргосатубиг пен Тукуранда (Замбоанга-дель-Сур), сондай-ақ Мисамис жағалауында (қазіргі Озамиз қаласы) пират шабуылдарынан сақтану үшін күзет мұнараларын салған. Котабатолық Гумабонгабон Салипабунсуанның (Шариф Кабунсуан) мұсылман дінінен қашу үшін Мисамис провинциясындағы Малинданг тауына сиынды. Оның Дагенег және Дагининг есімді екі ұлы болды. Дагининг қартайған әкесі Гумабонгабоннан Субанендердің басшылығын мұраға алды. Гумабонгабон өмірі бойы мұсылман немесе христиан дініне бағынбады, отбасымен және оның басшылығын жалғастырғандармен бірге орманда тұрып, еркіндігін сақтады. Гумабонгабонның тірі қалған ұлы Дагининг Лапуядағы Имбингтердің тегін бастады деп есептеледі. Дагинингтің Балес есімді ұлы болды, ол Дагинингтен басшылықты қабылдады. Балес Баанды дүниеге келтірді, Баан Палулиді, ол Хабалиді, Хабали Боңгуланды, Боңгулан Памаисенді, ал Памаисен Самайды, Самай Лihайванды, ал Лihайван Санираны дүниеге келтірді. Санира билік құрған кезде ол Салуг аңғарына, қазіргі Молаве қаласына көшті. Сол жерде ол Думанкилас (қазіргі Маргосатубиг, Замбоанга-дель-Сур) шыққан әйелге үйленді. Санира төрт балаға – үштікке (екі ұл және бір қыз) әке болды. Үштіктің есімдері Палагандинг, Дайндинг және Гумаед болды, ал қыздың есімі Балао еді. Палагандинг әкесі Санирадан кейін Субанон тайпасының басшысы болды. Ол Субанон тайпасының ең қауіпетті басшысы болды. Ол әр шайқастан кейін жауының жүрегін шикі күйінде жеп қоятын. Палагандинг Пинголес қаласының қызына үйленіп, төрт ұл – Лумган, Мандалай, Сандок және Талатап, сондай-ақ бір қыз – Синумпайды дүниеге келтірді. Талатап пен Синумпай Думанкилас шығанағында балық аулап жүргенде қарақшылардың қолына түсті. Синумпайды қарақшылар Жолодағы Хаджи Усаға сатты, ол оған үйленіп, мұсылман дінін қабылдады. Талатаптың тағдыры белгісіз. Палагандингтің үлкен ұлы Луманг әкесі қайтыс болғаннан кейін Субанендердің басшылығын қабылдады. Лумангтың үш ұлы мен екі қызы болды. Ол ұлдарына Мандал, Бахонг және Имбинг, ал қыздарына Амес және Амог есімдерін берді. Лумганның кіші ұлы Имбинг американдық билік кезінде Субанендердің басшысы болды. Осы кезде ол Иранон тайпасына қарсы Гиллиан тауында жеңіске жеткен шайқасын өткізді. Американдық генерал-губернатор Леонард Вуд Имбинг тауына атын берді. Ол Тимуай Бенг Имбингпен бірге Лейквудқа бара жатқанда, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұшып бара жатып әдемі көлді көрді. Көлдің айналасы ағаштармен оралып, генерал Вуд оны Лейквуд деп атады. Бүгінде Лейквуд – бұрынғы Лапуянның (Замбоанга-дель-Сур) барангасы болған муниципалитет. Тимуай Лаби (ең жоғары дәрежелі) Бенг Имбинг алты балаға – үш ұл мен үш қызға – әке болды. Ол ұлдарына Калай, Лумок және Пурок, олардың барлығы Дату атағын алды. Ол қыздарына Калат, Калангиан және Синдиум есімдерін берді. Субанендер арасындағы соңғы Субанен Датуы – Дату Пурок Имбинг болды. Одан кейін олардың тағайындалуы тоқтатылды. Американдық миссионерлер Лапуяда болды және Дату мен Тимуайлардың сағасы аяқталды.
Субанендер мен христиандық
Бұрын Субанендердің мектептері болмаған, оларды оқыту ата-аналардың міндеті еді. Әнші отбасыларында анасы немесе әкесі Субанен эпостарын және өлеңдерін жырлап, аңыздар мен әңгімелер оқыған. Аналар қыздарын абака матасын тоқуға үйретті, ал әкелер ұлдарын ағаштан ою-өрнектер жасауға, ратаннан себеттер тоқуға, бамбук пен ағаштан музыкалық аспаптар жасауды үйретті. Олар мұсылмандармен байланысқа келгенде Исламның ілімдерін үйренді. Лапуяндық Субанендер 19-ғасырдың ортасында Маргосатубигте гарнизон салған испандармен ерте кезде танысты; испан дін қызметкерлері жергілікті тұрғындар үшін мектеп ашқан, бірақ Субанендер христиан дінінің мағынасын дұрыс түсінбеді. Олар үстіне өлген адамның (Исаның) ілінген таяқшаны (хаш) көргенде қорқып кетті. Олар "карехус" деп атаған хашқа өзгеше түсінік берді; ертедегі католик миссионерлерін адам жегіштер деп ойлады. Америкалықтар келгенде протестант миссионерлері үлкен суреттер әкелді, олардың ішінде нәресте Иса мен Ана Мария да болды. Ескі ұрпақ бұл оқиғаларды өздерінің "Диуата" немесе "Құдай баласы" – адамзатты құтқарушы туралы тайпалық сенімдерімен байланыстырды. Осыны түсінген Субанен ақсақалдары балаларын американдық миссионерлер басқаратын миссионерлік мектепке баруға ынталандырды. 1912 жылы Дэвид О. Лунд және оның әйелі Санглупада миссионерлік мектеп ашты, ол Тимуай Имбинг ауылында, қазір Лапуян муниципалитетінің бір бөлігі болып табылады. Тимуай Имбинг жаңа дінді қабылдады, ол 1914 жылы штаб-пәтері Нью-Йорктегі Ньяк қаласында орналасқан Христиандық және Миссионерлік Альянстың протестант тармағы болды; олар Субанендер ғибадат ететін Паманг шатыры деп аталатын жартылай тұрақты ғимарат салды. Замбоанга қаласындағы Тетуан шіркеуімен қатар, Лапуян шатыры Минданаода, мүмкін Филиппиннің барлық аймақтарындағы алғашқы Альянс шіркеуі болды. 1919 жылы мемлекеттік мектептер ашылғаннан кейін Лапуяндағы Субанендердің өмір салтында тағы өзгерістер болды.