Кіріспе

Канадалық мұнай компаниясы

PetroKazakhstan – Калгари қаласында, Альберта провинциясында орналасқан канадалық мұнай компаниясы. Оның барлық қызметі Қазақстанда шоғырланған, онда ол Түргей алабы аймағында мұнай және табиғи газ қорына ие (2005 жылғы қаңтардағы бағалау бойынша). Бұл ChevronTexaco компаниясының TengizChevroil жобасынан кейін Қазақстандағы екінші ірі дәлелденген қор болып табылады. Күніне шамамен мұнай өндіріледі. 2005 жылы PetroKazakhstan компаниясы Қытай Ұлттық мұнай корпорациясы (China National Petroleum Corporation) сатып алды, ал 2006 жылы PetroChina компаниясына өтті.

Шығуы - дауыл

Бұрын Hurricane Hydrocarbons Ltd. деп аталған компания 1981 жылы құрылған және бастапқыда Батыс Канадада жұмыс істеген. Кейіннен компания халықаралық назарға ауысып, Оңтүстік Қазақстанда бірнеше ірі мұнай және газ кен орындарын тапқаннан кейін өсті. 1991 жылы Қызылқия, Арыскум, Майбұлақ және Оңтүстік Құмкөл кен орындарын игеру үшін бірлескен кәсіпорынға (JV) серіктес болды. 1996 жылы компания Қазақстан үкіметінен "Южнефтегаз" компаниясын сатып алып, елдегі ең ірі ойыншылардың біріне айналды. Дегенмен, 1990-жылдардың соңында компания ауыр қиындықтарға тап болды. Компанияның барлық мұнайы Central Asian Industrial Holdings N. V. (CAIH) – голландиялық тіркелген, Kazkommertsbank (KKB) – Қазақстанның жетекші банк тобының оффшорлық еншілес компаниясына тиесілі мұнай өңдеу зауыттары арқылы өтті. Бұл компания монополиялық жағдайын пайдаланып, жоғары баға белгіледі. Сонымен қатар, мұнай бағасы күрт төмендеді. 1999 жылы компания банкроттыққа ұшырап, тарап кетуге жақын болды. Компанияны бұрыннан бері Канаданың мұнай өнеркәсібінде және Орталық Азияда тәжірибесі бар, компания кеңесінің мүшесі Бернард Исаутье құтқарды. Ол бас директор болып тағайындалды және Central Asian Industrial Holdings N. V. компаниясымен бірігу туралы келіссөздер жүргізді. 1999 жылдың қазан айының ортасынан 2000 жылға дейін "Hurricane" "Шымкентнефтеоргсинтез" АҚ-ның (қазіргі "ПетроҚазақстан мұнай өнімдері" ЖШС) 88,4%-ын сатып алды. Бұл компания елдегі үш мұнай өңдеу зауытының ең заманауисы болып табылатын, 160,000 баррельдік "Шымкент мұнай өңдеу зауытына" ие (1985 жылы іске қосылған). Осы арқылы Исаутье "Hurricane" акцияларының 30%-ын CAIH-тің қолына өткізді. Нәтижесінде екі компанияның инвесторлары зор байлыққа кенелді, әсіресе Исаутье, ол жалақы талап етпеді және бастапқыда тек акция опцияларымен төленді. Акция құнының жылдам өсуі Исаутьеге 2004 жылы Канададағы ең жомарт сыйақы алған басшыға айналдырды.

" ПетроҚазақстан " деп қайта аталды

2003 жылы «Хуррикан» компаниясы «ПетроҚазақстан» деп қайта аталды, себебі оның барлық қызметі сол елде жүзеге асырылды. Келесі жылдары «Хуррикан/ПетроҚазақстан» компаниясы Қазақстан үкіметімен елеулі қақтығыстарға ұшырады, оның ішінде бәсекеге қарсы әрекеттері үшін айыппұл салынды және үкіметтік агенттер ұйымдастырған деген күдік туған экологиялық және еңбек құқықтарына қатысты наразылықтар болды. 2005 жылдың маусым айында «ПетроҚазақстан» компаниясы оны сатып алу немесе біріктіру мүмкіндігі туралы ұсыныс алғанын хабарлады, бұл акция бағасын күрт өсірді. Көбінесе аталатын мүмкін сатып алушы – Үндістанның ONGC компаниясының бір бөлімі. Бірақ Қазақстан үкіметі кез келген бірігуден бұрын «ПетроҚазақстанды» сатып алу құқығын талап ететінін мәлімдеген соң, акциялардың құны тез төмендеді, себебі Үндістан мұнайын Ресей арқылы экспорттауға мәжбүр болар еді, осылайша Қазақстанның Ресейге тәуелділігі күшеюі мүмкін.

CNPC және PetroChina

2005 жылғы 21 тамызда Қытай Ұлттық Мұнай Корпорациясы (CNPC) компанияны 4,18 миллиард АҚШ долларына CNPC International Ltd. (CNPCI) арқылы сатып алуға келісті, бұл 100% Қытай Ұлттық Мұнай және Газ Барлау мен Даму Корпорациясының (CNODC) еншілес компаниясы. Бұл мәміле Қытай компаниясының шетелде жасаған ең ірі сатып алуы болды. "ПетроҚазақстан" акциялары Қазақстан, Торонто, Нью-Йорк, Лондон және Франкфурт қор биржаларында тізілімнен шығарылды. CNPC-мен жасалған келісімнің шарттарына сәйкес, 2005 жылғы 15 қазанда Қазақстан Республикасының "Жер қойнауын пайдалану туралы" заңына орай, CNPC "PetroKazakhstan Inc." компаниясының 33% акцияларын KazMunaiGas (KMG) компаниясына қайта сатуға келісті, және бұл мәміле 2006 жылғы 5 шілдеде аяқталды. Содан кейін, 2007 жылғы 6 шілдеде KMG "PetroKazakhstan Oil Products LLP" (PKOP) компаниясының 50% акцияларын сатып алып, Қазақстан үкіметіне елдегі ең заманауи мұнай өңдеу зауытының тең үлесін қайтаруға мүмкіндік берді. 2006 жылы CNPC қалған 67% акцияларын China Petroleum Engineering & Construction Company (CPECC) компаниясына берді, бұл компания PetroChina еншілес компаниясымен 50/50 арақатынастағы бірлескен кәсіпорын болып табылады және қазіргі таңда компанияны басқару және жұмысын ұйымдастыруды жүзеге асырып жатыр.