Кіріспе

Мозамбиктегі ұлттық парк

Горонгоса ұлттық паркі Оңтүстік-Шығыс Африкадағы Мозамбиктің орталық бөлігінде, Ұлы Африка рифті аңғарының оңтүстік жағында орналасқан. Парк аңғардың түбін және айналасындағы платолардың бір бөлігін қамтиды. Жақын орналасқан Горонгоса тауынан бастау алатын өзендер жазықты суға толы етеді. Әртүрлі топырақ түрлерінен құралған аңғардың маусымдық су тасқыны мен ылғалдылығы әртүрлі экологиялық жүйелерді қалыптастырады. Шалғынды далалар акация ағаштарымен, саваннамен, құмды жердегі құрғақ орманмен, маусымдық жаңбырмен толатын ойпаңдармен және термит үйінділерімен жабылған. Платоларда миомбо және тау ормандары, сондай-ақ әктас шатқалдарының ішінде керемет жаңбырлы орман орналасқан. Бұл ерекше белгілердің үйлесімі бір кезде Африкадағы ең тығыз жануарлар популяциясын, оның ішінде сүйкімді жыртқыштарды, шөп жейтін жануарларды және 500-ден астам құс түрлерін қамтамасыз еткен. Бірақ сүтқоректілердің саны 95%-ға дейін азайды және Мозамбиктегі азаматтық соғыс (1977-1992) кезінде экожүйелерге зиян келді. АҚШ-тағы коммерциялық емес ұйым – Карр қоры/Горонгосаны жаңғырту жобасы Мозамбик үкіметімен бірлесіп, Горонгоса ұлттық паркінің экожүйесін қорғауға және қалпына келтіруге, сондай-ақ жергілікті қауымдастықтарға пайда әкелетін экотүризм индустриясын дамытуға жұмыс істеп келеді.

Аңшылық қоры: 19201959

1920 жылы Горонгоса аймағын, Португалия Мозамбигін қорғау бойынша алғашқы ресми шара ретінде Мозамбик компаниясы 1000 шаршы километрді компания әкімдері мен олардың қонақтары үшін аң ауру қорығы деп белгіледі. Португалия үкіметімен бекітілген Мозамбик компаниясы 1891 жылдан 1940 жылға дейін Мозамбиктің орталық бөлігінің барлығын басқарды. 1935 жылы Хосе Анрикес Коимбра мырза қорық сақшысы болып тағайындалды, ал Хосе Феррейра қорықтың алғашқы жетекшісі болды. Сол жылы Мозамбик компаниясы қорықты 3200 шаршы километрге дейін кеңейтіп, ньяла мен қара мүйізді бұғының қоныстарын қорғады, олар ең бағалы аң аулау трофейлері еді. 1940 жылға қарай қорық соншалықты танымал болды, Муссицадзи өзенінің жанындағы су тасқыны жазығында жаңа бас кеңсе және туристік лагерь салынды. Айыныштысы, екі жылдан кейін жаңбырлы маусымдағы су тасқыны салдарынан оны тастап кетуге мәжбүр болды. Кейін арыстандар тастап кетілген ғимаратты иеленді, ол көп жылдар бойы танымал туристік орынға айналды, оны Casa dos Leões (Арыстан үйі) деп атады.

Ұлттық парк: 19601980

Жаңа саябақтың жолдарына, жолдарына және ғимараттарына көптеген жақсартулар енгізілді. 1963-1965 жылдар аралығында Читенго лагері 100 түнгі қонаққа дейін кеңейтілді. 1960 жылдардың соңында екі жүзу бассейні, бар және банкет залы, күніне 300-400 тамақтандыратын мейрамхана, пошта бөлімі, жанармай құю станциясы, алғашқы медициналық жәрдем көрсету пункті және жергілікті қолөнер бұйымдарын сататын дүкен болды. 1960 жылдардың соңында Парк директоры Армандо Росинья және австралиялық эколог Кеннет Тинли басшылығымен Парктің алғашқы толыққанды ғылыми зерттеулері жүргізілді. Алғашқы әуеден сақшылық бақылауында Тинли мен оның командасы шамамен 200 арыстан, 2200 піл, 14000 африкалық бұқа, 5500 гну, 3000 зебра, 3500 су қазы, 2000 импала, 3500 бегемот, сондай-ақ 500-ден астам еланд, сабель антилопасы және хартебисттің топтарын санады. Тинли сонымен қатар Паркте және оның төңірегінде өмір сүретін көптеген адамдар мен жануарлардың көп бөлігінің жақын маңдағы Горонгоса тауының етегінен бастау алатын Вундуци өзеніне тәуелді екенін анықтады. Тау Парк шегінен тыс болғандықтан, Тинли оны 8200 шаршы километрлік "Үлкен Горонгоса экожүйесінің" маңызды бөлігі ретінде қосуды ұсынды. Ол және басқа ғалымдар мен табиғатты қорғаушылар 1966 жылы үкімет Парк аумағын 3770 шаршы километрге дейін қысқартқанда көңілі қалды. Осы уақытта Мозамбик 1964 жылы Мозамбик Азат ету фронты (Фрелимо) бастаған тәуелсіздік үшін соғыстың ортасында болды. Әйгілісіне орай, соғыс 1972 жылға дейін Горонгоса ұлттық паркіне көп әсер етпеді, сол кезде португал компаниясы мен провинциялық еріктілер ұйымының мүшелері оны қорғау үшін орналастырылды. Бірақ, кейбір сарбаздар заңсыз аң ауласа да, көп зиян келтірілмеді. 1974 жылы Лиссабондағы "Гвоздика революциясы" Estado Novo режимін құлатты. Португалияның жаңа билігі өз теңіз артындағы территорияларындағы биліктен бас тартқанда, Мозамбик тәуелсіз республикаға айналды. 1976 жылы, Мозамбик Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін бір жыл өткен соң, Парк пен іргелес Замбези өзенінің дельтасының әуеден сақшылық бақылауында аймақта мыңдаған пілдер мен жүздеген арыстандар тіркелді. Бұл Горонгоса аймағында тіркелген ең ірі арыстан популяциясы болды.

Азамат соғысы: 1981-1994 жылдар

1977 жылы Мозамбик Халық Республикасы Самора Машелдің басшылығымен өзін марксистік-лениндік мемлекет деп жариялады. Жаңа үкіметке қарсылық көрсету үшін РЕНАМО деп аталатын көтерілісші әскер пайда болды. Мозамбиктегі ФРЕЛИМО-ның жаңа бір партиялық үкіметінен қорқыныш сезініп, көршілес Родезия және Оңтүстік Африка РЕНАМО-ны қаруландыра бастады. 1980 жылы Родезия Зимбабвеге айналғаннан кейін, Машел үкіметін тұрақсыздандыру мақсатымен Оңтүстік Африка РЕНАМО-ға тікелей қолдау көрсетті. Бастапқыда Машел "қолға қаруланған қарақшылар" тобы деп есептеген РЕНАМО соғысы 1981 жылы ұлттық деңгейдегі қатерге айналды. 1981 жылдың желтоқсан айында Мозамбик Ұлттық Кеңесі (MNR, немесе РЕНАМО) жауынгерлері Читенго лагеріне шабуыл жасап, бірнеше қызметкерді, оның ішінде екі шетелдік ғалымды ұрлады. Мозамбиктегі азамат соғысы 1977 жылдан 1992 жылға дейін созылды. Одан кейін парк маңында және ішінде зорлық-зомбылық күшейді. 1983 жылы парк жабылып, тастап кетілді. Келесі тоғыз жыл бойы Горонгосада қарсыластар арасында жиі шайқастар болды. Қатыгез шайқастар мен әуе шабуылдары ғимараттар мен жолдарды қиратты. Парктегі ірі сүтқоректілер көп шығынға ұшырады. Соғыс кезінде екі тарап та жүздеген пілді қырды, ал олардың ағаштарын қару-жарақ пен жабдық сатып алу үшін сатты. Горонгосадағы пілдердің жартысы тіссіз болып өркендеді. Аштықтан қиналып жүрген сарбаздар мыңдаған зебра, гну, африкалық бизон және басқа да екі аяқты жануарларды атып өлтірді. 1992 жылы азамат соғысы аяқталды, бірақ парктегі аулау кем дегенде екі жыл бойы жалғасты. Сол кезде пілдер, бегемоттар, бизон, зебралар және арыстан сияқты көптеген ірі сүтқоректілердің саны 95 пайыздан астам азайды. 1994 жылы парк территориясының 68 км²-ін қамтиған әуеге түсірілген зерттеуде тек 5 піл, 6 суқұйрық, 3 зебра, 12 қамысқұйрық және 1 орби табылды. Бұқа мен сабель 2001 жылға дейін, гну 2007 жылға дейін, ал елланд 2010 жылға дейін әуеден зерттеу кезінде табылған жоқ. Идай дауілінен кейін парк күзетшілері тікұшақ, қайық және тракторларын пайдаланып, құтқару операцияларын жүргізді. "Горонгоса" жобасының президенті Грегори Каррдың сөзіне сүйенсек, парк "дауылдан зардап шеккен аймақтың ортасында" орналасқан. Дауыл салдарынан парктің жартысы суға батты, бірақ жануарлардың жоғары жерлерге көше алуына байланысты жануарлар әлеміне тиетін зиянның аз болуы күтілуде. Бұл аумақтың қорғалуы, су тасқынының адамдарға тигізген әсерін азайту себебі ретінде айтылды, өйткені қорғалатын далалық аймақ су ағынын реттеуге қабілетті. 2018 жылдың наурыз айында 14 жылдан кейін барс камераға түсірілді, ал 2020 жылдан бастап қосымша барстар қайтадан паркеге енгізілді. 2018 жылдың шілдесінде және 2019 жылдың қарашасында Оңтүстік Африкадан екі топ африкалық жабайы итті қайтадан паркеге әкелді. Қаңқалы гиеналарды қайтадан паркеге енгізу 2022 жылдың шілдесінде басталды.

Геология

Парк Ұлы Африка рифті жүйесінің 4000 шаршы километрлік бөлігінде орналасқан. Рифт Эфиопиядан Мозамбиктің орталық бөлігіне дейін созылады. 30 миллион жыл бұрын болған үлкен тектоникалық қозғалыстар осы рифті қалыптастыра бастады. Мыңдаған жылдар бойы Жер қыртысының деформациясы, көтерілуі және шөгуі екі жағындағы жазықтарды және батыстағы тауларды жасады. Мозамбиктегі тропикалық саванна климаты, жылдық жаңбырлы және құрғақ маусымдар осы күрделі процеске тағы бір фактор қосты: биіктікке байланысты өзгеретін топырақтың ылғалдылығының үнемі өзгеруі. Аталмыш аймақ Горонгоса тауынан батысқа қарай 21 километр қашықтықта, теңіз деңгейінен 14 метр биіктікте орналасқан.

Гидрология

Горонгоса ұлттық паркі Урема көліне құятын өзендермен сипатталатын және қалыптасқан кең экожүйені қорғайды. Нхандунге өзені Бару үстіртінен төменге қарай ағып өтеді. Нханду және Мукомбезе солтүстіктен келеді. Горонгоса тауы Вундузи өзенін бастайды. Шерингома үстіртінен бірнеше кішкентай өзендер құйылады. Олардың барлығы бірігіп, шамамен 7850 шаршы километрді құрайтын Урема су жиналатын алабын құрайды. Урема көлі аңғардың ортасында, парктің солтүстік шекарасынан үштен екі бөлігіне жуық жерде орналасқан. Мұарэдзи өзені Шерингома үстіртінен ағып келіп, көлдің шығару жеріне жақын шөгінділерді жинақтап, оның суының ағысын баяулатады. Бұл "бөгет" жаңбырлы маусымда Урема өзенінің кеңеюіне себеп болады. Бұл бөгеттен өткен су Урема өзені арқылы Пунгеге, одан әрі Үнді мұхитына құяды. Жаңбырлы маусымда су аңғарға кері ағып, жазықтарды жабады, кейбір жылдары 200 шаршы километрға дейін алаңды қамтиды. Ал кейбір құрғақ маусымдарда көлдің ауданы 10 шаршы километрге дейін азаяды. Саванна, орман және бұталы жерлер арасындағы су тасқынының үнемі кеңеюі мен тарылуы шағын экожүйелердің күрделі мозаикасын жасайды, бұл парктің басқа жерлеріне қарағанда жануарлардың көптеуі мен әртүрлілігін қолдайды.

Өсімдіктер

Ғалымдар Горонгоса экожүйесінің бай жануарлар әлеміне қолдау көрсететін өсімдіктердің үш негізгі типін анықтады. Оның 76 пайызы – саванна, яғни жақсы дренаждалған топыраққа бейімделген шөптер мен ағаш түрлерінің үйлесімдері. 14 пайызы – орманды алқаптар, түрлі орман түрлері мен бұталы өсімдіктер. Қалғаны – ағаштардың өсуіне кедергі келтіретін қатал маусымдық жағдайларға тап болған далалар. Бұл үш типтің барлығы жүйе бойында кездеседі, олардың көптеген түрлі кіші түрлері мен нұсқалары бар. Мозамбик азамат соғысынан кейінгі онжылдықтарда парк аумағында ағаш жамылғысы артты, бұл кезеңде пілдер сияқты ірі шөпқоректілердің саны күрт төмендеуіне байланысты болуы мүмкін. Горонгоса тауында жаңбырлы ормандар, таулы далалар, өзендер бойындағы жағажай ормандары, ал төменгі биіктіктерде ормандар мен саванна-ормандық алқаптар орналасқан. Екі үстірт те Оңтүстік Африкада кең таралған, «миомбо» деп аталатын жабық күмбезді саваннамен жабылған, бұл атау суахили тілінде Brachystegia туысына жататын басым ағашты білдіреді. Аңғардағы далалардың шамамен 20 пайызы жылдың көп бөлігінде суға толып жатады.

Горонгоса тауы

2010 жылдың шілдесінде Мозамбик үкіметі және Горонгосаны қайта жаңғырту жобасы (АҚШ-тағы Карр қоры басқаратын) Горонгоса тауының парктің құрамына қосылатынын, осылайша парктің жалпы ауданы 4067 км²-ге дейін ұлғаятынын мәлімдеді. Бұл шешім таудың көп жылдардан бері тұрып жатқан халқы мен парктің өкілдері арасындағы қақтығысты күшейтті.

Жабайы табиғат

Горонгосада жануарлар мен өсімдіктердің алуан түрлілігі қырағылықпен сақталған, олардың кейбіреулері әлемде басқа еш жерде табылмайды. Осы бай биологиялық әртүрлілік жануарлардың, өсімдіктердің және адамдардың бір-бірімен өзара әрекеттесуінен туындаған күрделі әлемді құрайды. Ең кішкентай жәндіктерден бастап ең ірі сүтқоректілерге дейін, әрқайсысы Горонгоса экожүйесінде маңызды рөл атқарады. Паркте бұталы қасқырлар мен кудулар көлеңке ретінде пайдаланатын термит үйінділері бар. Соғыс пен браконьерлік салдарынан парктегі көптеген ірі шөп жейтін жануарлардың саны күрт азайды. Дегенмен, табиғи түрде кездесетін дерлік барлық түрлер – 400-ден астам құс түрі және сан алуан бауырмалдар – аман қалды.