Кіріспе
Серенгети (, /s/ɛr/ə/n/'g/ɛ/t/i/ SERRənGHETee) экожүйесі – Африкадағы географиялық аймақ, Танзанияның Мара және Аруша аймақтарын қамтиды. Аймақтағы қорғалатын аумаққа Серенгети ұлттық паркі және бірнеше аң қорығы кіреді. Серенгетиде әлемдегі ең ірі құрлық жануарларының көші-қоны (жалпы дене салмағы бойынша) жүзеге асады, бұл оны Африканың жеті табиғи кереметінің бірі ретінде бекітуге көмектеседі. Серенгети көптеген арыстандарымен де танымал және олардың табиғи ортадағы топтарын бақылауға ең қолайлы орындардың бірі болып табылады. Шамамен 70 ірі сүтқоректілер мен 500 құс түрі кездеседі. Бұл жоғары түрлердің алуандығына өзен жағалауындағы ормандар, батпақтар, копьелер, далалар және орманды жерлер сияқты әртүрлі мекендеу орындары себеп. Көк гну, газель, зебра және бизон бұл аймақта жиі кездесетін ірі сүтқоректілердің кейбірі. Серенгетиде Танзанияның Серенгети ауданы да орналасқан. "Серенгети" атауының масай тіліндегі "серингит" сөзінен шыққан деген болжам бар, ол "соңы жоқ жазықтар" дегенді білдіреді. Алайда, бұл этимология масай тілінің сөздіктерінде кездеспейді.
The Serengeti (,/s//ɛr//ə//n/'/g//ɛ//t//i/ SERRənGHETee) ecosystem is a geographical region in Africa, spanning the Mara and Arusha Regions of Tanzania. The protected area within the region includes approximately of land, including the Serengeti National Park and several game reserves. The Serengeti hosts the world's most massive land animal migration (in terms of total body weight), which helps secure it as one of the Seven Natural Wonders of Africa. The Serengeti is also renowned for its large lion population and is one of the best places to observe prides in their natural environment. Approximately 70 large mammal and 500 bird species are found there. This high diversity is a function of diverse habitats, including riverine forests, swamps, kopjes, grasslands, and woodlands. Blue wildebeest, gazelles, zebras, and buffalos are some of the commonly found large mammals in the region. The Serengeti also contains the Serengeti District of Tanzania. The name "Serengeti" is often said to be derived from the word "seringit" in the Maasai language, Maa, meaning "endless plains". However, this etymology does not appear in Maa dictionaries.
Тарих
Ғасырлар бойы Африканың жабайы жануарлары адамдардың сирек мекендеген Серенгетидің кең жазықтарында еркін қыдырды. Бұл жағдай 1800 жылдардың басында масаилердің көшпелі малшылары аймаққа көшіп келе бастағанда өзгерді. Алайда, масаилер құрғақшылық пен ауру-сырқауға ұшырады. 1880 жылдары мыңдаған адам холера эпидемиясынан, ал 1892 жылы шешек ауруынан қайтыс болды. Содан кейін ірі қараның обасы (вирустық ауру) олардың мал-мүліктерін құртты. 20-шы ғасырдың соңында Танзания үкіметі масаилерді Нгоронгоро кратері маңында қоныстандырды. Браконьерлік және адамдардың салдарынан туындаған өрттердің тоқтауы келесі 30-50 жылда тығыз орман мен бұталы жерлердің өсуіне жағдай жасады. Бұл аймақтағы адам қоныстануына кедергі келтірді. 1970 жылдардың ортасына қарай гну мен африкалық бұқалардың саны қалпына келді және олар шөптің көбін жеп, өрт үшін отынның мөлшерін азайтты. Өрттің күші әлсірегеніне байланысты акация қайтадан өсіп жатыр. 21-ші ғасырда Серенгетидегі үй иттерін құтыруға қарсы жаппай вакцинация бағдарламалары жүздеген адамның өлімін болдырмаған ғана емес, сонымен қатар құрып кету қаупі төнген африкалық жабайы итті сияқты жабайы жануарлар түрлерін де қорғады.
Үлкен көші-қон
1970 жылдан бері, жыл сайын шамамен бір уақытта, үлкен дөңгелек тәрізді гнулердің көші-қоны Танзаниядағы оңтүстік Серенгетидегі Нгоронгоро қорық аймағынан басталып, Серенгети ұлттық паркі арқылы сағат тілі бойынша айналып, Кениядағы Масаи Мара қорығына қарай солтүстікке қарай жылжиды. Бұл көші-қон жайылымдық жерлердің болуымен табиғи түрде шартталған. Бастапқы кезең қаңтардан наурызға дейін жалғасады, осы кезде бозалау маусымы басталады – бұл 1,7 миллион гнудің алдында 260 000 зебра мен одан кейін жүздеген мың басқа да далалық жануарлар, оның ішінде шамамен 470 000 газель үшін пісіп жеткен шөптің мол болатын кезі. Ақпан айында гнулер экожүйенің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі қысқа шөпті жазықтарда жайылып, 2-3 апта ішінде шамамен 500 000 төл туады. Жаңа туған төлдер ертерек туған төлдермен араласып кеткенде, жыртқыштарға оңай көрінеді, сондықтан олардың көп бөлігі тірі қалмайды. Мамыр айында жаңбыр тоқтағаннан кейін, жануарлар солтүстік-батысқа қарай Грумети өзені маңындағы аймақтарға жылжи бастайды және әдетте маусым соңына дейін сонда қалады. Шілде айынан басталатын Грумети және Мара өзендерін кесіп өту сафари туристері үшін тартымды, себебі крокодилдер күтіп тұрады. Түйелер шілде айының соңында / тамыз айында Кенияға жетеді және құрғақ маусымның қалған бөлігінде сонда қалады, бірақ Томсон және Грант газельдері тек шығыс-батыс бағытында жылжиды. Қараша айының басында қысқа жаңбыр басталғанда, көші-қон оңтүстікке, оңтүстік-шығыстағы қысқа шөпті жазықтарға қарай қайта жылжиды және әдетте ақпан айында бозалауға уақыт жеткілікті болу үшін желтоқсанда жетіп жетеді. Танзаниядан Кенияның оңтүстік-батысындағы Масаи Мара ұлттық қорығына сапар кезінде шамамен 250 000 гну өледі. Өлімнің себебі әдетте су тапшылығынан, аштықтан, шаршаудан немесе жыртқыштардан, соның ішінде ірі мысықтардан болады.
Экология
Серенгетиде Шығыс Африканың ең жақсы аң аулау аймақтары бар. Серенгети Ұлы көшумен ғана емес, сонымен қатар көптеген ірі жыртқыштарымен де танымал. Экожуйеде 3000-нан астам арыстан, 1000 африкалық барс, 7700-ден 8700-ге дейін дақылды гиена (Crocuta crocuta) мекендейді. Шығыс Африка гепардылары да Серенгетиде кездеседі. Африкалық жабайы итттер Серенгетидің көп бөлігінде салыстырмалы түрде сирек. Бұл әсіресе Серенгети ұлттық паркінде (1992 жылы жойылып кеткен) дұрыс, онда арыстандар мен дақылды гиеналар көп, олар жабайы итттердің аулауын тонап алып, олардың өліміне тікелей себеп болады. Серенгетиде сонымен қатар кейп буйволы, африкалық піл, қабан, Грант газелі, эланд, суқұйрық және топи сияқты әртүрлі шөп жейтін жануарлар да бар. Серенгети осы керемет әртүрлі шөп жейтін жануарларды қолдауға қабілетті, себебі әр түр, тіпті жақын туыстары да, әртүрлі диетаға ие. Мысалы, гнулар қысқа шөптерді жегізіп, ал жазық зебралар биік шөптерді жегізіп, ал дик-диктер ағаштың ең төменгі жапырақтарын, импалалар жоғарырақ жапырақтарын, ал жирафтар одан да жоғары жапырақтарын жейді. Танзания және Кения үкіметтері Серенгетидің 80 пайыздан астамын заңмен қорғайтын ұлттық парктер, қорықтар және аң аулау қорықтары сияқты қорғалатын аумақтарды ұстап тұрады. Виктория көліне жақын жерлерде ежелгі көл төсектерінен су тасқыны пайда болған. Солтүстік-батыста акация ормандары геологиялық өзгерістерге байланысты кең жапырақты Терминалия Комбретум ормандарымен алмастырылады. Бұл аймақта жауын-шашын мөлшері ең жоғары және құрғақ маусымның соңында көшіп жүретін жануарларға пана болады. Серенгетидегі биіктіктер ауысады, ал орташа температуралар өзгереді. Ауа райы әдетте жылы және құрғақ болғанымен, жауын-шашын екі жаңбырлы маусымда жауады: наурыздан мамырға дейін және қазан мен қарашадағы қысқа маусымда. Жауын-шашын мөлшері Нгоронгоро таулы аймағының қорғалған бөлігінде ең төменгі көрсеткіштен Виктория көлінің жағалауындағы ең жоғары көрсеткішке дейін өзгереді. Бұл аймақта сонымен қатар Нгоронгоро кратері мен Олдувай шатқалы бар Нгоронгоро қорық аймағы орналасқан, онда ең көне гоминидтердің қазбалары табылған.
Медиада
1993 жылы софт-рок әртісі Дэн Фогельберг өзінің River of Souls студиялық альбомы үшін "Serengeti Moon" атты ән жазды. Бұл Серенгети айының астында махаббат сезімін баян ететін африкалық тақырыбы бар махаббат әні. 1994 жылы канадалық гитарист Сонни Гринвич "Hymn to the Earth" альбомында Эрние Нельсонның вокалымен "Serengeti" атты ән жазды. Серенгети – алты бөлімнен тұратын BBC телесериалы, ол Серенгетидегі жануарлардың өмірін көрсетеді. 1982 жылы америкалық Toto рок-тобының "Africa" әні, бастапқыда Toto IV альбомында жарық көрген, Серенгетиге сілтеме жасайды. Ән Килиманджаро тауының "Олимп тауындай Серенгетиден биік көтерілгенін" қате түрде сипаттайды; шындығында Килиманджаро Серенгетиден жүздеген шақырым шығысқа қарай орналасқан.