Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Италияның Грекияны басып алуына қарсы грек қарсылық қозғалысы. Ұлттық республикалық грек лигасы (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ), Ethnikós Dimokratikós Ellinikós Sýndesmos (EDES)) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекияның Остік державалар тарапынан оккупациялануы кезінде құрылған маңызды нацистік қарсылық тобы. Коммунистік емес қарсылық топтарының ең ірісі болған оның әскери қанаты – грек партизандарының ұлттық топтары (Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών, Ethnikés Omádes Ellínon Antartón (ΕΟΕΑ)) өзінің әскери қызметін Эпир аймағында шоғырландырды. 1943 жылдан бастап EDES коммунистер басшылығымен Ұлттық азаттық фронтымен қақтығысқа түсті, бұл Грекия азамат соғысына әкеп соққан бірқатар ішкі қақтығыстардың бастауы болды.

Негізгі іргетасы мен идеологиясы

Ұлттық республикалық грек лигасы 1941 жылдың 9 қыркүйегінде бұрынғы әскери офицер, полковник Наполеон Зервас, 1935 жылғы сәтсіз төңкерістен кейін армиядан қуылған венизелист және екі серігі Леонидас Спайс пен Илияс Стаматопулос тарапынан құрылды. Осы кезеңде құрылған көптеген қарсылық қозғалыстары сияқты, Ұлттық республикалық грек лигасының саяси бағыты республикалық болды, ол жер аударылған король Георг II-ге және жалпы солшыл социалистік жарияланымдарға күшті қарсылық білдірді. Төрт жылдық оңшыл үкіметтің елде кеңінен қабылдамауынан кейін, әлеуметтік теңдік идеялары түрлі қарсылық топтары арасында кең таралды. EDES-тің құрылтай жарғысында «Грекияда социалистік үлгідегі республикалық режим құру», «бұрынғы король Георг II-нің және 4 тамыз диктатурасы деп аталатын топтың сатқындығын ашықтау» талаптары қойылды. Сондай-ақ, мемлекет пен грек қоғамын «әрекеттерімен ұлттық республикашыл және социалистік санасы бар екенін дәлелдемеген» кез келген адамнан толық тазартуға шақырылды. Жарғыда Франциядағы қуғын-сүргінде болғандықтан, оның алдын ала келісімін алу мүмкін болмаған, көрнекті венизелист генерал Николаос Пластирас номиналды саяси жетекші ретінде мойындалды. 23 қыркүйекте Афинаға келгеннен кейін Пиромаглу республикалық айналымдармен байланысқа түсті, Зерваспен байланысқаннан кейін EDES басқаруын қабылдады. Қазан айында бес мүшеден тұратын Атқару комитеті құрылды, онда Пиромаглу Пластирас пен Зервастың өкілі ретінде Бас хатшы болып тағайындалды. Ұйым өскен сайын, Каирдегі британдық штаб-пәтерімен байланыс орнатып, қаржы, қару-жарақ және басшылық алды. Британдықтардың қысымымен, грек монархиясын қолдау мақсатында, Зервас 1942 жылдың наурыз айында король Георг II-ге адалдық туралы мәлімдеме жіберді. Бұл өткен айлардағы монархияға қарсы шабуылдармен үнсіз үзіліс болды және EDES-тің монархияға жақтап бұруын білдірді. Ұйым Грекияның соғыс аяқталғаннан кейін Албания мен Болгарияның бір бөлігін аннексиялауға құқылы екенін жақтады, ирредентизмді қолдады. 1944 және 1945 жылдары, Остік күштердің шегінуінен және Грекиядан эвакуациялануынан кейін, EDES оккупация кезіндегі жандақтастық әрекеттері үшін жергілікті халыққа қарсы жасалған қатыгездіктер мен этникалық тазалауға қатысқан чам албандарының қауымдастығын қуғынға түсірді. Бұл қуғын Таяу Шығыс одақтас қолбасшылығы тарапынан «Чамдарды Грекиядан Албанияға итеру» туралы директивамен бекітілді. Албания мемлекеті кейіннен Грекияны EDES арқылы чам ауылдарына шабуыл жасап, бейбіт тұрғындарды өлтіргендігі үшін соғыс қылмыстары жасады деп айыптады. Коммунистік режим құлағаннан кейін, Албания тарапынан чам азшылығы мәселесі әлі де ашық күйінде қалып отыр.

Қарулы қарсылық басталуы "Горгопотамос" операциясы

Көптеген ұқсас топтар сияқты, EDES бастапқыда Афина қаласымен шектелді. Көптеген белгілі Венизелист және Республикалық әскери қайраткерлердің қолдауына ие болған EDES, EAM-мен байланысқа түсіп, бір түрлі ынтымақтастық орнатуға тырысты. Коммунистердің EDES-ті EAM-мен біріктіру туралы талаптары және Зервастың британдық көзқарасына деген сенімсіздігі келіссөздердің сәтсіз аяқталуына себеп болды. 1942 жылдың 23 шілдесінде, қарқынды британдық қысымнан кейін және EAM-ның әскери қанаты – Грек Халықтық Азаттық Армиясының (ELAS) ресми түрде пайда болғаннан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң, Зервас, Пиромаглу және бірнеше серіктерімен бірге Османдық кезеңнен бастау алатын партизандық соғыстың ұзақ тарихы бар Акарнаниядағы Валтос тауларына аттанды. Осы кезден бастап және оккупацияның соңына дейін Эпир EDES andartes-терінің негізгі операциялық аймағы болды. Британдық парашюттан түсірілген көмектердің арқасында EDES шамамен 100 жауынгерді жинады. EDES-тің алғашқы маңызды операциясы – "Харлинг операциясы", британдық SOE коммандостарының және EDES мен ELAS күштерінің бірлескен күшімен Gorgopotamos виадугін қирату болды. Оккупацияланған Еуропадағы ең ірі саботаж актілерінің бірі болған бұл сәтті операция жаңадан құрылған қарсылық қозғалысының беделін арттырды, бірақ сонымен бірге EDES пен ELAS арасында елеулі шиеленіс тудырды: британдықтар Зервастың операциядағы рөлін жоғары бағалап, мақтады, ал солтүстік ELAS күштерінің үлесін, сандық тұрғыдан әлдеқайда көп болса да, назардан тыс қалдырды. Британдықтардың араласуымен бұл шиеленіс сейілтілді, бірақ ол болашақта туындауы мүмкін проблемалардың көрінісі болды. 1943 жылдың 24 ақпанында Зервас досы Антонис Петсакиске хат жолдап, ELAS аймақты толық бақылауға алмас бұрын Пелопоннес аймағында EDES бөлімшесін құруға шақырды. Содан кейін Патраста Грек Партизандарының Ұлттық Топтарының (ΕΟΕΑ) бөлімшесі құрылды және 1943 жылдың жазында Е. Севастакис шағын қарулы партизандық топты құрды. EDES-тің Пелопоннес бөлімшесі қару-жарақ пен оқ-дәрі табуда қиындықтарға тап болды, бұл Зервасты Ахаяда британдық әуеден көмек сұрауға итермеледі. Бірақ әуеден түсірілген көмек жеткізілмеді, ал Севастакистің тобы шілде айының соңында таратылды, сол кезде олардың құрамында шамамен 70 адам болды.

Ынтымақтастыққа айыптау

1943 жылдың қазан айында ЕЛАС және ЭДЕС арасындағы ірі қақтығыстардан кейін Зервас немістермен байланысқа шығып, ЕЛАС-қа қарсы ынтымақтастық мүмкіндігін талқылай бастады. 1944 жылдың ақпан айында Зервас пен XXII тау корпусының командирі Хьюберт Ланц «әдепкі келісімге» келді. Келісім шарттарына сәйкес, екі тарап та бітімге келді, коммунистерге қарсы әскери операцияларын бастамас бұрын ЕЛАС туралы шектеулі ақпарат алмастырды және ЭДЕС құлдыраудың алдында тұрса, толық ынтымақтастыққа түсті. 1-ші тау дивизиясының офицері Карл Хайнц Ротфухс мәлімдегендей, келісім ЭДЕС мүшелерінің басым көпшілігінен құпия сақталды. Бұл келісім британдықтардан да жасырылды, соның нәтижесінде ЭДЕС бұрынғыдан материалдық көмек ала берді. Эпирден шығар алдында немістер қалған жабдықтардың ЭДЕС-ке, ЕЛАС-ке емес, жететініне көз жеткізді. Солшыл Грекия Халық Азаттық Армиясы әр түрлі жағдайларда өзінің қарсыластары мен, әсіресе ЭДЕС-ті, нацистік оккупациялық күштермен ынтымақтастық жасады деп айыптады. Афинадағы ЕЛАС пен ЭДЕС арасындағы қарулы қақтығыстар кезінде ЭЛАС ЭДЕС-ті ынтымақтастық жасады деп айыптап, үгіт соғысы басталды, себебі ЭДЕС неміс үгітінен ашық түрде босатылғандықтан, бұл айыптамаға сенімділік қосты. Екінші жағынан, бастапқыда Афинадағы ЭДЕС-тің саяси жетекшісі болған Стилианос Гонатас, ынтымақтастықшыл Қауіпсіздік Батальондарын қолдағандықтан және жас офицерлерді олардың қатарына қосылуға шақырғандықтан ұйымның күшті наразылығына тап болды, бұл EAM топтарының оған деген антагонизміне әкелді. Нацистік Германияның 12-ші армиясы ЭДЕС күштерін қысқа мерзімге өздеріне бағындырып, оларды ЕЛАС-қа қарсы пайдалануға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және 1944 жылдың шілдесінде ЭДЕС жаңа шабуылдарды бастады.

Қарсылық қозғалысындағы азаматтық соғыс

Бұл ішкі қақтығыстар қарсылық топтары арасында бәсекелестік тудырып, нәтижесінде азамат соғысына ұласты. 1943 жылдың қазан айында ЭЛАС EDES-ке шабуыл жасады. Бұл шабуылдар 1944 жылдың ақпанына дейін жалғасқан азамат соғысын бастады. Содан кейін, шартты бейбітшілік орнатылды, ол Азаттықтан кейін екі ай өткен желтоқсанға дейін сақталды. Одан кейін, Афинадағы ЭЛАС үкіметті құлатуға тырысқанда, басқа бөлімдер Эпирдегі EDES бекіністеріне шабуыл жасады. EDES жеңіліске ұшырады және қалған күштері Корфуға эвакуацияланды. ЭЛАС-тың Афинадағы жеңілісінен кейін (1945 жылдың қаңтары) EDES күштері Эпирге қайта оралды, онда олардың бір бөлігі шамалық албандарды қууға қатысты.