Кіріспе
Жоғарғы деңгейдегі домен
Тель домен атауы – Интернет домендік атаулар жүйесіндегі (DNS) жоғарғы деңгейдегі домен (TLD). Ол ICANN қолдауымен спонсорлық жоғарғы деңгейдегі домен ретінде бекітілді және оны Telnic басқарады. Telnic 2011 жылдың қаңтар айында 2009 жылдың 24 наурызында жалпы қолжетімділік басталысынан бері 300 000-нан астам домен тіркелгенін хабарлады. 2014 жылдың басында, көбінесе IDN тель домендерінің айтарлықтай төмендеуі болды. 2023 жылдың 9 қазанына сәйкес, тель домені астында тіркелген веб-сайттардың жалпы саны шамамен 43 227 құрайды. Доменнің мақсаты – Интернет коммуникациялық қызметтері үшін бірыңғай атау кеңістігін ұсыну. Субдомендерді тіркеу жеке тұлғалар мен кәсіпорындар үшін бірыңғай байланыс нүктесі болып табылады, ол домендік атаулар жүйесінде барлық байланыс ақпаратын тікелей орналастыру арқылы, дәстүрлі веб-қызмет құру, орналастыру немесе басқару қажеттілігісіз, жаһандық байланыс каталогы қызметін ұсынады. Бұдан бөлек, 2010 жылдың шілдесінен бастап, әрбір тель домені OpenID ретінде жұмыс істейді және дауыс протоколы арқылы Интернет (VoIP) клиенттерінің саны артып, тель домен атауына тікелей жүгіне алады. TLD іске асыру hCard микроформатын да қолдайды.
Домендерді басқару
Telnic 2009 жылдың 3 ақпанында сауда белгілерінің иелері үшін жабық Sunrise кезеңінен кейін домендік атауларды тіркеуге өтініштерді қабылдауды бастады. .tel ақпаратын Telnic-тің тіркелімдерге арналған веб-сайттың басқару панелі арқылы, немесе BlackBerry, Microsoft Outlook, iPhone, Android және кейбір үшінші тарап VoIP бағдарламалық телефон клиенттері үшін тегін клиенттер арқылы иесі өзгерте алады. 2010 жылдың шілдесінде OAuth қолдауы енгізілгеннен кейін, .tel доменін тіркеген пайдаланушылар үшін деректерді домендеріне қауіпсіз түрде жариялауға жаңа үшінші тарап клиенттері мен қызметтері қолжетімді болды, соның ішінде SMS шлюздері арқылы ақпаратты оффлайн режимінде өңдеу мүмкіндігі де бар. Басқару панелі ашық кодты қолданба болып табылады және тіркелімдер оны өзгерте немесе толықтай алмастыра алады, себебі Telnic 2008 жылдың қазан айында DNS-тегі ақпаратты басқаруға қажетті бағдарламалық интерфейстерді жариялаған болатын. Интернеттен қарағанда, барлық .tel домендері тікелей Telnic прокси веб-бетіне сілтеме жасайды, ол DNS-де сақталған тиісті домен иесінің байланыс деректерін көрсетеді. Домендерге көптеген құрылғыларда браузерді ашпай-ақ, ашық кодты қолданбалар арқылы немесе тікелей DNS сұраулары арқылы қол жеткізуге болады. 2017 жылдың 13 наурызынан бастап .tel домендері үшін қосымша атау серверлерін орнатуға болады, бұл домендік атаулар жүйесінің жазбаларын басқаруға мүмкіндік береді. Қазір .tel домендері әдеттегі домендер сияқты жұмыс істейді және оларды веб-хостинг пен электрондық пошта үшін пайдалануға болады.
Техникалық шолу
Басқа жоғарғы деңгейдегі домендерден өзгеше, тел ақпараты тікелей Домендік атаулар жүйесінде (DNS), нақты домендік атау жазбасында сақталады. Ал DNS, ақпаратты табуға болатын машиналардың деректерін ғана (мысалы, IP-адрестер) қайтарады. Мысалы, Telnic атау серверлерін пайдаланып тел доменін тіркеген пайдаланушылар өз хостының IP-адресімен A типіндегі ресурстық жазбаны құра алмайды. Егер пайдаланушы веб-сайтты орналастыруды немесе жеке веб-серверді іске қосуды қаласа, өзінің немесе провайдердің атау серверлерін орнатуы керек. Telnic, DNS жазбаларын 1024 биттік RSA шифрілеуімен, PKCS#1.5 толтыруымен шифрлауға және жеке кілтпен қол алысу арқылы жұптасқанға дейін жасырылған қосалқы папкаларда сақтауға мүмкіндік бергендіктен, спамдардан қорғаныс қамтамасыз етіледі. Тел кез келген байланыс ақпаратын қолдайды, сондықтан қоғамдық ақпаратты қосымша қорғау үшін уақытша электрондық пошта мекенжайлары, уақытша телефон нөмірлері сияқты консьерж қызметтерін де пайдалануға болады.
Деректердің сенімділігі
Tel TLD тауар таңбасының иелеріне 2009 жылдың 3 ақпанына дейін ғана ұсынылды, бұл нәтижеде пайда болған контакттік ақпараттар базасы осы тауар таңбаларының заңды иесінің ресми контакттік ақпараты ретінде сенімді болуы мүмкін дегенді білдіреді. Алайда, тауар таңбаларын иеленушілерге арналған қысқа тіркеу кезеңінен (Sunrise кезеңі) кейін, жоғары баға төлеуге дайын кез келген адам тауар таңбасының иесіне қарамастан кез келген домендік атауды сатып ала алатын болды (Landrush кезеңі). Сонымен қатар, жалпы қолжетімділік кезінде кез келген адам тіркеуге қолжетімді болса, кез келген атауды қосымша төлемсіз тіркей алады. Tel доменіндегі ақпарат DNS-де сақталатын кез келген пайдаланушы анықтаған деректерден гөрі дәл немесе сенімді емес. Онда қандай ақпаратты сақтауды жеке tel доменінің иелері өздері шешеді. Басқа барлық gTLD-лер сияқты, тауар таңбасының иелері өз тауар таңбасымен байланысты домендерді қайтару үшін Бірыңғай домендік дауларды шешу саясатын (UDRP) пайдалана алады.
.mobi доменінен айырмашылықтары
Tel домендерін пайдалануға арналған кейбір қызметтер ұялы телефондарда қолжетімді болғандықтан, бұл mobi доменінің күтілетін мақсатына қатысты қайталауға алып келуі мүмкін, ол да ICANN тарапынан сол раундта мақұлданған. Дегенмен, tel домені байланыс деректерін – телефон нөмірлерін, SIP мекенжайларын және т.б. тікелей DNS-те жариялауға бағытталған, HTML негізделген веб-сайттарға емес. Ал mobi доменінің негізгі мақсаты – ұялы телефондар мен басқа да мобильді құрылғылардағы пайдаланушы интерфейсіне арналған, ерекше форматталған веб-сайттар мен басқа да мазмұнды ұсыну болып табылады.
Баламалы пайдалану ұсынысы
Pulver.com (Джефф Пулвер басқарады) сондай-ақ tel TLD-ге өтініш берді, бірақ мақсаты басқаша болды. Бұл ұсыныс телефон нөмірлеріне ұқсас сандық идентификаторларды қамтыды. Басқа пікірлер бойынша, бұл телефон нөмірлерін карталау (ENUM) жүйесін толықтыруға немесе оған қайшы келуге мүмкіндік берді. Telnic компаниясы қазір таза сандық идентификаторларды жариялауға келісім берді және олар 2011 жылдың соңында жарияланады, ENUM-мен шатастырмас үшін бір таңбалы tel домендері сақталмақ.