Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кириллица әрпі
Letter of the Cyrillic script
Кириллицаның Ъ ъ (көшірмелі Ъ, ъ) әрпі болгар алфавитінде er goläm (ер голям – "үлкен ер") деп, қазіргі орыс және русин алфавиттерінде (бірақ русин тілінде ъ ір деп те аталуы мүмкін) қатты таңба (твёрдый знак, ) деп, реформаға дейінгі серб жазуында debelo jer (дебело їер, "семіз ер") деп, өзбек кириллицасында ayirish belgisi деп аталады. Бұл әріп реформаға дейінгі орыс жазуында, көне шығыс славян тілінде және көне шіркеу славян тілінде кері ер немесе кері жер, және йор немесе жор деп аталады. Алғашқыда ер өте қысқа немесе қысқартылған орташа дөңгелек дауыстыны білдірген. Бұл славян филологиясында ұжымдық түрде ерлер деп танылатын екі қысқартылған дауыстының бірі.
The letter Ъ ъ (italics Ъ, ъ) of the Cyrillic script is known as er goläm (ер голям – "big er") in the Bulgarian alphabet, as the hard sign (твёрдый знак, , ) in the modern Russian and Rusyn alphabets (although in Rusyn, ъ could also be known as ір), as the debelo jer (дебело їер, "fat er") in pre reform Serbian orthography, and as ayirish belgisi in the Uzbek Cyrillic alphabet. The letter is called back yer or back jer and yor or jor in the pre reform Russian orthography, in Old East Slavic, and in Old Church Slavonic. Originally the yer denoted an ultra short or reduced mid rounded vowel. It is one of two reduced vowels that are collectively known as the yers in Slavic philology.
Болгария тілі
Болгар тілінде ер голям ("ер голям") – алфавиттің 27-ші әрпі. Ол ортаңғы артқы, дөңгелектелмеген дауысты дыбысты білдіретін фонема үшін қолданылады, кейде ол шва деп те белгіленеді. Ол ағылшын тіліндегі "but" немесе қытай тіліндегі "de" (的) сөздерінің кейбір айтылуларындағы дауысты дыбысына ұқсайды. Румын тіліндегі "ă" (мысалы, "băiat" сөзінде) және эстон тіліндегі õ әрпіне ұқсас. Басымсыз буындарда (⟨а⟩ әрпі сияқты), ⟨ъ⟩ әрпі әдетте [ə] болып айтылады, ол санскрит тіліндегі "а" (अ), португал тіліндегі "terra" немесе неміс тіліндегі "Kinder" сөзіндегі "er" сияқты естіледі. Ағылшын тіліндегі шва дыбысынан айырмашылығы, болгар тіліндегі ⟨ъ⟩ әрпі басымсыз да, басымды буындарда да кездесе алады, мысалы "въ́здух" ['vɤ̞zdux] – "ауа" сөзінде немесе тіпті сөздердің басында (тек "ъ́гъл" ['ɤ̞gɐɫ] – "бұрыш" сөзінде). 1945 жылғы реформаға дейін бұл дыбыс екі әріппен – "ъ" және "ѫ" ("үлкен юс", бұрынғы мұрындық дауыстыны білдіреді) жазылатын. Сонымен қатар, "ъ" әрпі орыс тіліндегідей, соңғы дауыссыздан кейін үнсіз қолданылған. 1945 жылы соңғы "ъ" әрпі алынып тасталды, ал "ѫ" әрпі жойылып, көп жағдайда "ъ" әрпімен ауыстырылды. Дегенмен, бұрынғы үнсіз соңғы "ъ" әрпімен шатасуды болдырмау үшін, соңғы "ѫ" әрпі "а" әрпімен ауыстырылды (басымсыз буында бірдей дыбысталады). Ол әртүрлі түрде ⟨ǎ⟩, ⟨ă⟩, ⟨ą⟩, ⟨ë⟩, ⟨ę⟩, ⟨ų⟩, ⟨ŭ⟩ немесе жай ғана ⟨a⟩, ⟨u⟩ және тіпті ⟨y⟩ деп транслитерацияланады.
In Bulgarian, the er goljam ("ер голям") is the 27th letter of the alphabet. It is used for the phoneme representing the mid back unrounded vowel , sometimes also notated as a schwa It sounds somewhat like the vowel sound in some pronunciations of English "but" or Mandarin "de" (的) It sounds similar to the Romanian letter "ă" (for example, in "băiat" ) and Estonian letter õ. In unstressed positions (in the same manner as ⟨а⟩), ⟨ъ⟩ is normally pronounced , which sounds like Sanskrit "a" (अ), Portuguese "terra" , or the German er in the word "Kinder" Unlike the schwa sound in English, the Bulgarian can appear in unstressed as well as in stressed syllables, for example in "въ́здух" ['vɤ̞zdux] 'air' or even at the beginning of words (only in the word "ъ́гъл" ['ɤ̞gɐɫ] ‘angle’). Before the reform of 1945, this sound was written with two letters, "ъ" and "ѫ" ("big yus", denoting a former nasal vowel). Additionally "ъ" was used silently after a final consonant, as in Russian. In 1945 final "ъ" was dropped; and the letter "ѫ" was abolished, being replaced by "ъ" in most cases. However, to prevent confusion with the former silent final "ъ", final "ѫ" was replaced instead with "а" (which has the same sound when not stressed). It is variously transliterated as ⟨ǎ⟩, ⟨ă⟩, ⟨ą⟩, ⟨ë⟩, ⟨ę⟩, ⟨ų⟩, ⟨ŭ⟩, or simply ⟨a⟩, ⟨u⟩ and even ⟨y⟩.
Белоруссия және Украина тілдері
Белорус немесе украин алфавиттерінде ъ әрпі қолданылмайды, оның қызметін апостроф атқарады. Латын белорус әліпбиінде (Łacinka), поляк тіліндегідей, қатты таңбаның қызметін жұмсақ дауыссыз созылғаннан кейін келетін i емес, келесі j атқарады.
The letter ъ is not used in the alphabets of Belarusian or Ukrainian, its functions being performed by the apostrophe instead. In the Latin Belarusian alphabet (Łacinka), as in Polish, the hard sign's functions are performed by a following j rather than the i that would be present after a palatalized consonant.
Русин
Словакия мен Польшадағы карпат русиндерінің әліпбиінде ъ әрпі (кириллицада ір, латын әліпбиінде yr деп те аталады) – көптеген кириллица әліпбилерінен өзгеше, щ әрпінен кейін емес, әліпбидің соңғы әрпі болып келеді. Паннония русинінде ъ әрпі жоқ.
In the Carpatho Rusyn alphabets of Slovakia and Poland, ъ (also known as ір in Cyrillic or yr in Latin alphabets) is the last letter of the alphabet, unlike the majority of Cyrillic alphabets, which place ъ after щ. In Pannonian Rusyn, ъ is not present.
Кавказ тілдері мен крим татарлары
Кавказдың әртүрлі тілдерінің кириллица орфографиясында жұмсақ белгі және палочкамен қатар қатты белгі – модификатор әріп болып табылады, ол славян тілдерінде кездеспейтін /q/ және атқыштар сияқты дыбыстарды көрсететін диграфтар мен триграфтарды жасауда кеңінен қолданылады. Мысалы, осетин тілінде қатты белгі гъ /ʁ/, къ /kʼ/, пъ /pʼ/, тъ /tʼ/, хъ /q/, цъ /tsʼ/, чъ /tʃʼ/ диграфтарының және къу /kʷʼ/ мен хъу /qʷ/ триграфтарының құрамына кіреді. Қатты белгі қырым татар тілінде де осы мақсатта қолданылады. Бұған қоса, чечен тілінде қатты белгі көмекейлік тоқтауды білдіре алады.
In Cyrillic orthographies for various languages of the Caucasus, along with the soft sign and the palochka, the hard sign is a modifier letter, used extensively in forming digraphs and trigraphs designating sounds alien in Slavic, such as /q/ and ejectives. For example, in Ossetian, the hard sign is part of the digraphs гъ /ʁ/, къ /kʼ/, пъ /pʼ/, тъ /tʼ/, хъ /q/, цъ /tsʼ/, чъ /tʃʼ/, as well as the trigraphs къу /kʷʼ/ and хъу /qʷ/. The hard sign is used in the Crimean Tatar language for the same purpose. In addition, in Chechen, the hard sign can represent a glottal stop.
Тажик тілі
Тажик әліпбиінің кириллица нұсқасында ъ әрпі көмекейлік тоқтатуды білдіреді, ол көбінесе араб тілінен алынған сөздерде кездеседі.
In the Cyrillic version of the Tajik alphabet, ъ denotes a glottal stop, usually found in Arabic loanwords.