Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
934-946 жылдар аралығында билік еткен екінші Фатимид халифасы – Әбу әл-Қасим Мұхаммед ибн Абдалла (أبو القاسم محمد ابن عبد الله; 893 жылдың наурыз-сәуір айлары – 17 мамыр 946 жыл). Әл-Қаим (القائم) немесе Әл-Қаим би Амр Алла (القائم بأمر الله) аттарымен кеңінен танымал. Ол 934-946 жылдары Ифрикияда билік жүргізген Фатимид әулетінің екінші халифасы және әкесі Абдаллаһ әл-Махди Билладан кейін келген он екінші Исмаили имамы болды.
Second Fatimid caliph from 934 to 946
Abū al Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh (أبو القاسم محمد ابن عبد الله; March/April 893 – 17 May 946), better known by his regnal name al Qāʾim (القائم) or al Qāʾim bi Amr Allāh (القائم بأمر الله), was the second caliph of the Fatimid dynasty, ruling in Ifriqiya from 934 to 946. He was the twelfth Isma'ili Imam, succeeding his father Abd Allah al Mahdi Billah .
Шығу тегі
Болашақ әл-Қайым 893 жылы наурыз немесе сәуір айында Сирияның Саламия қаласында Абдул-Рахман деген атпен дүниеге келді. Абд әл-Рахманның әкесі – Саид ибн әл-Хусейн, болашақ халифа Абдалла әл-Махди Билла. Абд әл-Рахманның анасы – Саидтың әкесінің туысы, Әбу Әли Мұхаммедтің қызы, Әбу Шалалағ деп танылатын, Саид жас кезінде жетім қалғанда оны тәрбиелеген. Оның есімі тарихқа түспеген. Саид, Әбу’л Шалаглағтан бұрынғыдай, құпия исмаили миссионерлік желісінің басшысы болды, Дағуат ('шақыру'), сырттай жасырын имам Мұхаммед ибн Исмаилдің махди ретінде, яғни ислам мәсіхі ретінде қайта оралуын уағыздады. 899 жылға дейін Саид өзінің нағыз жасырын имам екенін, жасырын имамдар әулетінен тарағанын және Мұхаммед ибн Исмаилдің тек ойдан туған, олардың қызметін жасыру үшін қолданылған есім екенін жариялай бастады. Мүмкін, бұл талаптар Саид Дағуатты басқаруға кіріспей тұрып-ақ көтерілген. Отбасылық евнух Джафар өз естеліктерінде Әбу’л Шалаглаг бірнеше жоғары лауазымды агенттерге Саид үшін махди, ал жаңа туған Абдул-Рахман үшін қайым атағын құпия түрде таңғанын айтады. Бұл талаптар 899 жылы исмаили қозғалысында жарылыс тудырды: Саидтың имаматқа деген талаптарын қабылдағандар мен оларды мойындамағандар, сондай-ақ Мұхаммед ибн Исмаилдің махди ретінде қайта оралуын күткендер арасында жікке бөлінді. Соңғылары "Қарматиян" деп белгілі болды.
The future al Qa'im was born in the Syrian town of Salamiyah in March or April 893, with the birth name Abd al Rahman. Abd al Rahman's father was Sa'id ibn al Husayn, the future Caliph Abd Allah al Mahdi Billah. Abd al Rahman's mother was Sa'id's paternal cousin, the daughter of Abu Ali Muhammad, known as Abu'l Shalaghlagh, who had fostered Sa'id when he became orphaned as a youth; her name is not recorded. Sa'id, like Abu'l Shalaghlagh before him, was the leader of the clandestine Isma'ili missionary network, the [[Dawah ('invitation, calling'), ostensibly propagating the return of a hidden imam, Muhammad ibn Isma'il, as the mahdi, the Islamic messiah. Sometime before 899, Sa'id began claiming that he was the actual hidden imam, descended from a line of hidden imams; and that Muhammad ibn Isma'il had been only a fiction and a cover name to mask their activities. These claims may even have begun before Sa'id assumed control of the da'wa: the family eunuch Ja'far reports in his memoirs that already Abu'l Shalaghlagh had secretly claimed to a few senior agents the title of mahdi for Sa'id, and the title of qa'im for the newly born Abd al Rahman. These claims caused a schism in the Isma'ili movement in 899, between those who recognized Sa'id's claims to the imamate and those who rejected them and continued to await the return of Muhammad ibn Isma'il as the mahdi. The latter are generally known by the term "Qarmatians".
Сиджилмасаға ұшу
Саидтың жасырын имам екені аян болғаннан кейін, оның ең сергек жақтастары Сирияда Аббасид халифатына қарсы бедуин көтерілісін бастады. Саид бұл туралы бұрын ешкіммен ақылдаспаған, ал осы көтерілістердің басталуы оны қауіпке тікелей ұшыратты, себебі оның кім екені және қайда жүргені Аббасид үкіметіне белгілі болды. Аббасидтер оны ұстауға аңшылық ұйымдастырды, сондықтан Саид Абд әл-Рахманды және оның үйінен бірнеше жақын адамдарды алып, Саламияны тастап Палестинадағы Рамлаға кетті. Сол жердегі әкім, құпия түрде исмаили дініне өткен адам, оларды Аббасидтердің қуып жете беруінен жасырды. Өздерін «Фатимидтер» деп атаған бедуин көтерілісшілері Сирияның көп бөлігін басып алып, жасырын әміршісінің атынан шииттік үкімет құрды. Бірақ Саидты оларға қосылуға шақырып бірнеше хат жібергеніне қарамастан, ол Рамлада жасырынып қалды. 903 жылдың қараша айында көтерілісшілер Аббасид әскерінен жеңіліп, олардың басшысы тұтқындалып, сұраққа алынды. Бұл Саидты тағы да Рамланы тастап, сол кезде автономды Тулунид әулеті билік еткен Мысырдың Фустат қаласына қашуға мәжбүр етті. Саид, Абд әл-Рахман және олардың кішкентай тобы 905 жылдың қаңтарына дейін сол жерде болды, содан кейін Аббасидтер елге басып кіріп, Тулунидтер режимін құлатты. Саид Мағрибке, яғни мұсылман әлемінің батыс шетіне көшуге шешім қабылдады. Оның агенттерінің бірі, даи Абу Абдалла әл-Шии, Кутама берберлерін исмаили дініне өткізген және 905 жылға қарай Аббасид билігі астында Ифрикияны (қазіргі Тунис және Шығыс Алжир) билеген автономды Ағлабид әулетіне қарсы бірнеше жеңіске қол жеткізген еді. Батысқа сапар барысында топтың мүшесі, Абу Абдалланың інісі Әбу'л-Аббас Мұхаммед тұтқындалды, ал Ағлабидтер топ мүшелерінің кім екенін және олардың сыртқы түрін білді. Соның салдарынан топ Ағлабидтердің аумағын оңтүстік шекарасымен айналып өтіп, қазіргі Марокконың шығысындағы Сиджилмаса оазисіне бет алды. Саид, Абд әл-Рахман және олардың кішкентай тобы Сиджилмасада қоныстанды және келесі төрт жыл бойы бай саудагерлердің жайлы өмірін өткізді.
After Sa'id's revelation that he was the hidden imam, some of his most fervent followers launched a series of Bedouin uprisings in Syria against the Abbasid Caliphate. Sa'id had not been consulted beforehand, and the outbreak of these revolts put him in danger, as his identity and location were revealed to the Abbasid government. The Abbasids launched a manhunt against him, so Sa'id took Abd al Rahman and a few other close members of his household and left Salamiyah for Ramla in Palestine. There the local governor, secretly an Isma'ili convert, hid them from the Abbasid pursuit. The Bedouin rebels, calling themselves 'Fatimids', seized control of much of Syria and established a Shi'a regime on behalf of their hidden master, but despite receiving several letters urging him to join them, Sa'id remained in hiding at Ramla. The rebels were finally defeated in November 903 by the Abbasid army, and their leader captured and interrogated. This once again forced Sa'id to abandon Ramla for Fustat in Egypt, then ruled by the autonomous Tulunid dynasty. Sa'id, Abd al Rahman, and their small entourage stayed there until January 905, when the Abbasids invaded the country and overthrew the Tulunid regime. Sa'id decided to move to the Maghreb, in the western fringes of the Muslim world, where one of his agents, the da'i Abu Abdallah al Shi'i, had converted the Kutama Berbers to the Isma'ili cause, and by 905 had achieved some victories against the autonomous Aghlabid dynasty that ruled Ifriqiya (modern Tunisia and eastern Algeria) under nominal Abbasid suzerainty. On the journey west one of the group's members, Abu Abdallah's brother Abu'l Abbas Muhammad, was arrested, and the Aghlabids learned about the identity and the appearance of the group's members. As a result, the group skirted the Aghlabid territory along its southern borders and made for the oasis town of Sijilmasa in what is now eastern Morocco. Sa'id, Abd al Rahman, and their small entourage settled in Sijilmasa, leading the comfortable life of wealthy merchants, for the next four years.
Мұрагер-әскер басшысы
909 жылдың наурыз айында Әбу Абдалла әл Шиидің басшылығымен Кутама әскері соңғы Аглабид әскерін жеңіп, Әмір Зыядат Алла III-ті жер аударып, Ифрикияның астанасы – Кайруан қаласын және оған жақын орналасқан Аглабидтер сарайы – Раққада қаласын басып алды. Әбу Абдалла, әлі аты аталмаған имам атынан шиит үкіметін құрды. Жаңа үкімет орнықтырғаннан кейін, Саид пен оның отбасын Ифрикияға әкелу үшін армиясымен бірге аттанды. Кутама әскерінің жақындап келе жатқанын білген Сиджилмаса әмірі Саидты сұраққа алып, Абдул Рахманмен бірге үй қамауына алды, бірақ оларға жақсы қарады. Ал олардың қызметшілерін түрмеге тастап, үнемі қамшымен жазалады. 909 жылдың 26 тамызында Кутама әскері Сиджилмасаға жетіп, тұтқынға алынған имамды босатуды талап етті. Мидрарид әскерлерімен қысқаша шайқас болғаннан кейін, Әмір әл-Яса қаласынан қашып кетті, ол басылып алынып, тоналды. Әбд әл Рахман мен оның әкесі атқа мініп, әсем киімдермен әскерге көрсетілді, сол кезде діни құлшыныспен шу айқайлар мен көз жастары араласты. Келесі күні, 27 тамызда Саид таққа отырды және әскерлер оны мақұлдады. Армия бірнеше апта бойы Сиджилмасада тұрды, осы уақытта Батыс Магрибтен бағыныштылық білдіретін делегациялар келді. 12 қазанда Ифрикияға жолға шықты. Жолда бірнеше бербер тайпаларын бағындырып, 910 жылдың 4 қаңтарында Раққада қаласына жетті. Келесі күні, 5 қаңтар 910 жылы, жұма намазының уағызында халифаттың заңды иелеріне – Мұхаммедтің ұрпақтарына қайта оралуын жариялаған манифест оқылды және жаңа билеушінің аты мен лақаптары ресми түрде жарияланды: "Абдалла Әбу Мұхаммед, Алланың тура жолымен басшылыққа алған имам, Сенімділердің басшысы". Осы оқиғада Абд әл Рахманға Әбул Қасым Мұхаммед деген жаңа есім берілді. Бұл атасының жаңа атымен бірге Ислам пайғамбары Мұхаммедтің атымен бірдей болды: Әбу'л Қасым Мұхаммед ибн Абдалла. Бұл Махдиге берілген ұзақ жылдар бойғы болжамдарда айтылған есім еді. Қазіргі ғалымдар бұл таңдаудың жаңа халифтің өзінің ізбасарларының мыңжылдық үміттерін ұлына ауыстыруға бағытталған сындарлы әрекет болғанын болжайды.
In March 909, the Kutama under Abu Abdallah al Shi'i finally defeated the last Aghlabid army, forcing Emir Ziyadat Allah III into exile and capturing the capital of Ifriqiya, Kairouan, and the nearby Aghlabid palace city of Raqqada. Abu Abdallah installed a Shi'a government in the name of the absent and as yet unnamed imam, and as soon as the new regime was stabilized, left with his army to bring Sa'id and his family to Ifriqiya. Learning of the approach of the Kutama army, the emir of Sijilmasa had Sa'id questioned and put under house arrest along with Abd al Rahman, but otherwise they were treated well. Their servants on the other hand were thrown into prison, and regularly whipped. On 26 August 909, the Kutama army reached Sijilmasa, and demanded the release of their captive imam. After brief clashes with the Midrarid troops, Emir al Yasa fled his city, which was occupied and plundered. Mounted on horseback and dressed in fine clothes, Abd al Rahman and his father were presented to the army, amidst shouts and tears of religious exaltation. On the next day, 27 August, Sa'id was enthroned and acclaimed by the troops. The army remained at Sijilmasa for several weeks, during which delegations offering submission came from across the western Maghreb, before setting out for Ifriqiya on 12 October. Subduing some Berber tribes on its way, the army reached the Aghlabid palace city of Raqqada on 4 January 910. On the next day, Friday, 5 January 910, in the sermon of the Friday prayer, a manifesto hailing the return of the caliphate to its rightful possessors, the Family of Muhammad, was read, and the name and titles of the new ruler were formally announced: "Abdallah Abu Muhammad, the Imam rightly guided by God, the Commander of the Faithful". On the same occasion, Abd al Rahman received a new name, Abu'l Qasim Muhammad. Coupled with the new name of his father, this was the same name as the Islamic prophet Muhammad had borne: Abu'l Qasim Muhammad ibn Abdallah. This was the name that had long been prophesied for the mahdi, and modern scholars suggest that the choice was a subtle ploy by the new caliph to shift the millennialist expectations of his followers onto his son.
Анти-
Әл-Махдидің өзінің соңғы заманның мессиясы емес, имамдар тізімінің бірі ғана екендігін түсіндіруі және жаңа билеушінің – өмірдің жақсы жақтарын ұнататын, орта жастағы саудагер екендігінің шындығы, Әбу Абдалла тарапынан таратылған дінмен келіспеді. Соңғысы өзінің қожайынының талаптарына күмән келтіре бастады, және оған Ағлабидтерге қарсы Кутама жорығын басқарған бірнеше маңызды Кутама басшылары қосылды. Олардың ниеттерінен хабардар болған Әл-Махди бірінші болып шабуыл жасады, және 911 жылдың 18 ақпанында Әбу Абдалла мен Әбул-Аббас Мұхаммедті халифаның өзінің сарайында адал Кутама сарбаздары өлтірді. Олардан кейін Кутама басшыларының көптеген өкілдері де қаза тапты. Бірақ бұл Кутаманың күмәнін басаңдатпады: 912 жылдың сәуір айында жас жігіт Каду ибн Муарик әл-Мавати Кутаманың бір бөлігі тарапынан нағыз махди деп жарияланды, жаңа даилер тағайындалды және жаңа қасиетті кітап жазылды. Әбу Абдалланың миссиясының бастапқы орталығы болған Икжаннан бастап, көтеріліс Мила және Константин қалаларына тарады, ал оларға қарсы жіберілген адал әскер, қатарындағы көптеген Кутамалар дезертирлегеннен кейін кері шегінді. Жауап ретінде, 912 жылдың сәуір/май айларында Әл-Махди Әбу'л Қасым Мұхаммедті мұрагер (уәли әл-ахд) деп жариялады, оған әл-Қаим би амр Алла ("Алланың бұйрығымен іс істейтін") деген патшалық атағын берді және оны көтерілісті басуға жіберілген әскерге жетекші етіп тағайындады. 912 жылдың 21 маусымында адал әскер Мила маңында көтерілісшілерді шешуші түрде жеңді. Анти-махди әл-Мавати және басқа көтерілісшілердің басшылары тез арада тұтқындалды және күзде Каирванға әл-Қаимнің жеңіске жетуімен бірге танымал болды.
The explanation by al Mahdi that he was merely one in a series of imams rather than the messiah of the end times, and the reality of the new ruler as a man—a middle aged merchant who loved the finer things in life—clashed with the doctrines that had been propagated by Abu Abdallah. The latter began questioning the claims of his master, and was joined by several of the most prominent Kutama chieftains who had led the Kutama campaign against the Aghlabids. Informed of their intentions, al Mahdi struck first, and on 18 February 911, Abu Abdallah and Abu'l Abbas Muhammad were assassinated by loyal Kutama soldiers in the caliph's own palace. They were soon followed by the other Kutama chieftains who had taken part in the conspiracy. This did not quiet Kutama doubts, however: in April 912, a young boy, Kadu ibn Mu'arik al Mawati, was proclaimed by some of the Kutama as the true mahdi, new da'is were appointed, and a new holy book written. Starting from Ikjan, the original centre of Abu Abdallah's mission, the revolt spread to the cities of Mila and Constantine, while a loyalist army sent against them was thrown back after many of the Kutama in its ranks defected. In response, in April/May 912, al Mahdi officially proclaimed Abu'l Qasim Muhammad as heir apparent (wali al ahd), gave him the regnal name al qa'im bi amr Allah ('He who executes God's command'), and placed him in charge of the army sent to quell the revolt. On 21 June 912, the loyalist army decisively defeated the rebels near Mila. The anti mahdi al Mawati and the other rebel leaders were soon captured, and prominently featured in al Qa'im's triumphal entry into Kairouan in autumn.
Мысырға қарсы жорықтар
Фатимидтер Ифрикияда билікті консолидациялағаннан кейін әл-Махдидің бірінші мақсаты – Египет болды, ол Сирия мен Иракқа қақпа, ислам әлемінің ежелгі орталығы және оның Аббасид қарсыластарының ордасы еді. Аглабидтер әмірлігі құлағаннан кейін Аглабидтердің иелігіндегі ең шығыс қаласы Триполи Фатимидтерге бағынды, бірақ жергілікті Хавара берберлері Кутама әскерлерінің жоғарыпарлы мінез-құлқына, сондай-ақ оларға жүктелген ауыр салық талаптарына наразылық білдірді. 910–911 жылдардағы Триполидегі алғашқы көтеріліс пен қоршаудан кейін 912 жылдың жазында Хавараның жалпы көтерілісі басталды. Триполидің Фатимид әкімі қашып кетті, ал қаладағы барлық Кутамалар қырғынға ұшырады. Әл-Қайымға 913 жылдың маусымында Триполи капитуляциялағанға дейін, құрлық пен теңізден жасалған біріккен экспедицияны басқару тапсырылды. Әл-Қайым Фатимид империясының шығысқа қарай одан әрі кеңеюіне дайындалу үшін Кутаманың маңызды генералдарының бірі Хабаса ибн Юсуфты сол жерде қалдырды. 914 жылдың қаңтарында Хабаса әскерді шығысқа жетектеп, Киренаиканың астанасы Барқаны басып алды.
Following the consolidation of Fatimid rule in Ifriqiya, al Mahdi's first objective was Egypt, the gateway to Syria and Iraq, the old heartlands of the Islamic world and seat of his Abbasid rivals. Tripoli, the easternmost city of the Aghlabid domain, had submitted to the Fatimids following the fall of the Aghlabid emirate, but the local Hawwara Berbers quickly came to resent the overbearing behaviour of the Kutama soldiery, as well as the heavy tax demands placed upon them. A first uprising and siege of Tripoli in 910–911 was followed by a general revolt of the Hawwara in summer 912. The Fatimid governor of Tripoli fled, and all Kutama in the city were slaughtered. Al Qa'im was put in charge of a combined land and naval expedition, laying siege to Tripoli until it capitulated in June 913. Al Qa'im left one of the principal Kutama generals, Habasa ibn Yusuf, there, to prepare the further eastward expansion of the Fatimid empire. In January 914, Habasa led an army east, and captured Barqa, the capital of Cyrenaica.
Мысырға бірінші шабуыл
Осы алғашқы жетістіктен кейін, 11 шілдеде әл-Қайым тағы бір әскердің басында Раққададан шығып, экспедицияны басқаруды қолға алды. Әл-Қайым Хабасаға Барқада оның келуін күтуге бұйырды, бірақ амбицияға толы Хабаса күштерін Мысырға бастап, 27 тамызда Александрияға енді. Триполиде әл-Қайым мен оның серіктерінің кездейсоқ болуы Сицилиялық көтерілісшілердің флотының шабуылына тосқауыл қойды, олар жақында солтүстіктегі Сфаксты тонап кеткен еді. 914 жылдың 6 қарашасында әл-Қайым Александрияға келді, онда ол Фатимидтердің азанын орнатып, Кутамалық губернаторды және Исмаили қадіні (соткерін) тағайындады. Желтоқсан айының басында, Нілдің суы тартып, өзен бойымен әскерлердің өтуіне жағдай жасағанда, Фатимид әскері екі колоннамен Фустатқа бет алды: Хабаса алда, ал әл-Қайым одан кейін. Аббасидтердің губернаторы Такін әл-Хазари берілу туралы ұсыныстан бас тартып, Бағдаттан көмек сұрады және Рауда аралы мен Гизаға қарай өткелді қорғау үшін күштерін жұмылдырды. Фатимид әскері 15 желтоқсанда көпірді басып алуға тырысты, бірақ қайтарылды: Такіннің түркі атты әскері Кутама найзагерлеріне ауыр шығын келтірді. Мысыр әскері Кутаманы түн бойы қуды, бірақ қуып жете алмай, тәжірибесіз жасақтар тұзаққа түсіп, Фатимид әскерін толық жеңілістен сақтап қалды. Кейбір мысырлықтар (копт христиандары мен мұсылмандар) әл-Қайыммен хат алмасып, оның жақтастарының әлі де бар екенін көрсетті, ал Хайнц Халмның сөзіне сүйенсек, Фустатта Фатимидтік даидің болуы мүмкін еді. Фустатқа өзеннен өте алмаған әл-Қайым әскерінің көп бөлігін Такіннің қорғанысын айналып, Файюм оазисіне, азық-түлік табуға бағыттап жіберді. Кутама бастапқыда аймақты тонады, бірақ әл-Қайым тәртіпті қалпына келтіріп, тұрғындарға салық салу жүйесін енгізді. Осы кезде Гизадағы Фатимид әскерінің басым бөлігін басқарып тұрған Хабаса мен әл-Қайым арасында жанжал туды, себебі әл-Қайым Хабасаны алмастыруға бұйырды. 915 жылдың 8 қаңтарында Гизадағы ірі шайқаста Фатимидтер шешулі жеңіліске ұшырады; Фатимидтік дереккөздер бұл жеңілісті Хабасаға толығымен жатқызады, ол әл-Қайымның табанды болуға шақыруларына қарамастан, шайқас алаңынан қашып кетті. Фатимидтерге жақын тұратын жазбаларда әл-Қайым жауға үш рет шабуыл жасап, көптеген шығын келтіргені айтылады, бірақ бұл әшекейлер шайқастың апатқа ұшырағанын жасыра алмайды: әскері құлағаннан кейін әл-Қайым Александрияға шегінді, ол 23 қаңтарда кірді. Осы кері соққыға қарамастан, әкесіне жазған хаттарында және Александрияда сөйлеген уағыздарында әл-Қайым өзінің соңғы жеңіске жететініне сенімді болғандай көрінеді. Александрияда ол Исмаили және Фатимидтердің ісін насихаттап, жұма намазының (хутба) бірнеше дүрсін өткізді. Ол біршама уақыт бойы әл-Қайымнан амандасуды сұраған кейбір мысырлық дезертирлермен келіссөздер жүргізіп, Фустаттың капитуляция мүмкіндігін көтерді. Бірақ әл-Қайымның өзі мұндай ұсыныстардың шындығына толық сенбеген сияқты, және 915 жылдың сәуір айында Фустатқа Аббасидтердің бас қолбасшысы Муннис әл-Музаффар келгеннен кейін бұл келіссөздер мүмкін болмай қалды. Содан кейін Хабаса өзінің отызға жуық серігімен бірге әл-Қайымнан кетіп, Ифрикияға бет алды. Бұл жағдай әл-Қайымды алаңдатты, ол Александрияны асығыс және шайқассыз эвакуациялады, көптеген қару-жарағы мен жабдықтарын қалдырды. Қала тез арада Аббасидтердің қолына қайта өтті. Әл-Қайым 915 жылдың 28 мамырында Раққадаға келді. Оның артында Киренаика көтеріліп, Фатимидтердің билігін құлатты; Барқада Кутама гарнизонының барлығы өлтірілді.
Following this first success, on 11 July al Qa'im left Raqqada at the head of another army and went east to assume command of the expedition. Al Qai'm ordered Habasa to await his arrival at Barqa, but Habasa, driven by ambition, led his forces into Egypt, entering Alexandria on 27 August. At Tripoli, the fortuitous presence of al Qa'im and his men prevented an attack by a rebel fleet from Sicily, that had recently sacked Sfax further north. Al Qa'im arrived in Alexandria on 6 November 914, where he imposed the Fatimid call to prayer, a Kutama governor, and an Isma'ili qadi (judge). In early December, as the Nile floods withdrew and allowed the passage of armies along the river, the Fatimid army set out for Fustat in two columns: Habasa ahead, with al Qa'im following behind. The Abbasid governor, Takin al Khazari, refused calls to surrender, and instead called for aid from Baghdad and mobilized his forces to defend the river crossing at the pontoon bridge to Rawda Island and Giza. The Fatimid army tried to capture the bridge on 15 December, but was beaten back: Takin's Turkic horse archers inflicted heavy casualties on the Kutama lancers. The Egyptian forces pursued the Kutama into the night, but during the pursuit the inexperienced levies fell into an ambush, saving the Fatimid army from a complete rout. Some of the Egyptians (Christian Copts and Muslims alike) corresponded with al Qa'im, revealing the continued presence of an element of possible sympathizers and, according to Heinz Halm, possibly the presence of a Fatimid da'i in Fustat. Unable to cross the river to Fustat, al Qa'im led a large part of his army around Takin's defences and into the fertile Fayyum Oasis, where they could find provisions. The Kutama initially plundered the area, but al Qa'im restored order and imposed a regular tax regime on the inhabitants. At this point, al Qa'im and Habasa, who had remained behind in command of the bulk of the Fatimid army at Giza, fell out when al Qa'im ordered Habasa replaced. On 8 January 915, in a large scale battle at Giza, the Fatimids were decisively defeated; Fatimid sources unanimously attribute this defeat to Habasa, who fled the battlefield, despite al Qa'im's exhortations to stand firm. The pro Fatimid accounts maintain that al Qa'im launched three attacks on the enemy and caused many casualties, but these embellishments cannot hide the fact that the battle was a disaster: with his army collapsing, al Qa'im retreated to Alexandria, which he entered on 23 January. Despite the setback, in his letters to his father, and the surviving sermons that he delivered in Alexandria, al Qa'im appears not to have lost confidence in his ultimate success. At Alexandria, he held a number of Friday prayer sermons (khutbah), propagating the Isma'ili and Fatimid cause. For a while he also engaged in negotiations with some Egyptian defectors, who asked for aman from al Qa'im, and raised the prospect of the capitulation of Fustat. It appears that al Qa'im himself was not entirely convinced of the sincerity of such proposals, which became impossible when the Abbasid commander in chief Mu'nis al Muzaffar arrived at Fustat in April 915. Soon after, Habasa with thirty of his closest followers deserted al Qa'im and made for Ifriqiya; alarmed by this, al Qa'im evacuated Alexandria hastily and without battle, leaving much of his armament and equipment behind. The city was quickly reoccupied by the Abbasids. Al Qa'im arrived at Raqqada on 28 May 915. In his rear, Cyrenaica rose in revolt and overthrew Fatimid control; in Barqa, the entire Kutama garrison was killed.
Мысырға екінші шабуыл
Бірінші әрекет сәтсіз аяқталғанына қарамастан, Киренаиканы қайта басып алудан бастап, Мысырға екінші шабуылға дайындық бірден басталды. Бұл 18 айлық қоршаудан кейін 917 жылы сәуірде Барқаның тапсыруымен орындалды. Әл-Қаим 919 жылы 5 сәуірде Раққададан Мысырға қарсы екінші жорығына аттанды. Оның алғы шебі 919 жылы 9 шілдеде Александрияға жетті, ал Әл-Қаим өзінің әскерінің басты бөлігімен қыркүйек/қазанда келді. Қаланың Аббасид әкімі қашып кетті, және Александрия шайқассыз тапсырылды. Бірінші шабуыл кезінде Фатимидтердің билігін мойындағандықтан, қала Фатимид әскерлерімен тоналды. 914 жылғыдай, Аббасид әкімі Нилді қорғау үшін Гизаға аз ғана жергілікті күштерді шоғырландырды, Бағдат күш жібергенше: тағы да Мунис әл-Музаффарға жоғары қолбасшылық тапсырылды, ол 920 жылы 23 ақпанда Мысырға аттанды. Әл-Қаим Фустаттағы бірнеше маңызды тұлғалармен, соның ішінде бұрынғы Тулунид везирі Әбу Бакр Мұхаммед ибн Әли әл-Мадхараимен хат алмасып, оған Аббасид гарнизонының жағдайы туралы хабар берді, бірақ Фустат гарнизонының әлсіздігін пайдаланып, Гизаға шабуыл жасауға ешқандай әрекет етпеді. Әл-Мадхараи қос ойын ойнап, Аббасид әскерлері келгенше шабуылды кейінге шегерген болуы мүмкін. Әл-Қаим жылдың қалған бөлігінде Александрияда қалды, өйткені Ифрикиядан күштер келіп жатты. Олардың ішінде евнух Сулейман басқаратын 80 кемеден тұратын Фатимид флоты да болды, бірақ Фатимид кемелері 12 наурызда Абукирде Тамал әл-Дулафи басқаратын Аббасид эскадрильясымен шешулі жеңіліске ұшырады. Әббасид күштерінің жетіспеушілігі және Александриядағы жағдайдың нашарлауымен, Әл-Қаим 914 жылғы маневрді қайталауға шешім қабылдады: 30 шілдеде ол Александриядан шығып, Гизаны айналып өтіп, өнімді Файюм оазисін басып алды, ол азық-түлікпен және операциялар базасымен қамтамасыз ете алатын. Бұрынғыдай, ол Мысыр халқынан салық алып, өзін Мысырдың заңды билеушісі деп жариялады. 921 жылдың көктемінде тағы бір Кутама күштері Жоғарғы Мысырды әл-Ушмунияның копт епископтығына дейін басып алды. Бұл Әл-Қаим үшін салық салынатын аумақты ұлғайтқан ғана емес, сонымен қатар Фустатқа сол жерден астық жеткізілуін тоқтатты. Бір жыл бойы екі тарап та ашық қақтығыстан аулақ болып, дипломатиялық және насихаттық күреске қатысты. Мунис Әл-Қаимге Аббасид халифасына бағыну жағдайында қауіпсіз өтуге уәде берді, сондай-ақ Ифрикияның автономиялы билеушілері ретінде Фатимидтерді Аглабидтер стилінде мойындауды ұсынды. Әл-Қаим Мұхаммедтің заңды мұрагерлері ретінде Фатимидтердің бүкіл әлемге билік ету туралы талаптарын қайталайтын хатында осы ұсыныстарды қабылдамады. Әл-Қаимнің Фустат тұрғындарын Ифрикиялықтардың үлгісін қарап, Фатимидтердің дұрыс жолынан түсуге шақыратын ұзақ өлеңінің бір бөлігі де Бағдатқа жіберілген көшірме арқылы сақталған. Сонымен қатар, Фатимид қолбасшысы исламның екі қасиетті қаласына, Мекке мен Мединаға, Фатимидтердің ислам әлеміне билік ету туралы талаптарын мойындауға шақырды. Оның өтініші ескерілмеді. 921 жылдың мамыр-маусым айларында Аббасидтер бұл тұйыққа шешім берді: Тамальдың флоты Александрияны басып алды, содан кейін Нил бойымен Мунис Файюмға шабуыл жасауын қолдау үшін жүзіп кетті. Аббасид күштері Файюмның Нилмен жалғыз байланысын Иллахунда блокадалап, Әл-Қаим мен оның оазистегі адамдарын елден оқшаулады. Аббасид күштері оазиске қарай жылжи бастағанда, 8 шілдеде Әл-Қаим шегінуге бұйрық берді: барлық ауыр жабдықтар қалдырылды, ал ол және оның адамдары шөл арқылы Барқаға баратын жағалау жолына қарай бетке бұрды, бұл көптеген адамдардың қаза тапқан қиын сапар болды.
Despite the failure of the first attempt, preparations began immediately for a second assault on Egypt, starting with the recapture of Cyrenaica. This was accomplished with the surrender of Barqa after an 18 month siege, in April 917. Al Qa'im set out from Raqqada on his second campaign against Egypt on 5 April 919. His vanguard arrived before Alexandria on 9 July 919, while al Qa'im with the main body of his army came in September/October. The Abbasid governor of the city fled, and Alexandria surrendered without battle. Having already acknowledged Fatimid sovereignty during the first invasion and hence now considered in revolt, the city was sacked by the Fatimid troops. As in 914, the Abbasid governor concentrated the few local forces at Giza, to defend the Nile crossing, until Baghdad could send reinforcements: once again, Mu'nis al Muzaffar was entrusted with the high command, departing for Egypt on 23 February 920. Although al Qa'im corresponded with several key figures in Fustat, including the former Tulunid vizier, Abu Bakr Muhammad ibn Ali al Madhara'i, who kept him informed of the Abbasid garrison's state, he made no move to exploit the weakness of the Fustat garrison and storm Giza. It is possible that al Madhara'i played a double game, trying to delay an attack until fresh Abbasid troops arrived. Al Qa'im remained at Alexandria for the remainder of the year, as reinforcements continued to arrive from Ifriqiya. These included the Fatimid fleet, 80 ships strong under the eunuch Sulayman, but the Fatimid ships were decisively defeated by an Abbasid squadron under Thamal al Dulafi on 12 March at Abukir. After the failure of his navy and the arrival of Abbasid reinforcements, and with the supply situation in Alexandria worsening, al Qa'im decided to repeat the manoeuvre of 914: on 30 July he left Alexandria and, bypassing Giza, took over the fertile Fayyum Oasis, which could provide provisions and a base of operations. As before, he proceeded to tax the inhabitants, as if he were the rightful ruler of Egypt. Another Kutama force took over Upper Egypt in spring 921 up to the Coptic bishopric of al Ushmuniyya. Not only did this increase the area under taxation for al Qa'im, but it also ended the grain supply of Fustat from there. For an entire year, both sides avoided open conflict, and engaged rather in a diplomatic and propaganda battle. Mu'nis offered promises of safe conduct , as well as recognition of the Fatimids as autonomous rulers of Ifriqiya in the style of the Aghlabids, if al Qa'im submitted to the Abbasid caliph. Al Qa'im rejected these overtures in a letter that reiterated the Fatimids' claims to universal dominion as the rightful heirs of Muhammad. A fragment of a long poem by al Qa'im, exhorting the inhabitants of Fustat to emulate the Ifriqiyan example and follow the rightful Fatimid , also survives, via a copy sent to Baghdad. At the same time, the Fatimid commander sent appeals to the two holy cities of Islam, Mecca and Medina, urging them to recognize the Fatimids' claims to sovereignty over the Islamic world. His requests were ignored. The impasse was broken by the Abbasids in May/June 921: Thamal's fleet captured Alexandria, and then sailed down the Nile to support Mu'nis' attack on Fayyum. The Abbasid forces blockaded the sole connection of Fayym with the Nile at Illahun, cutting al Qa'im and his men in the oasis from the rest of the country. Once the Abbasid forces began to advance into the oasis, on 8 July al Qa'im ordered the retreat: all heavy equipment was left behind, while he and his men made their way through the desert to the coastal road to Barqa, an arduous march in which many perished.
Зената берберлеріне қарсы жорық
Аглабидтер Ифрикиясының шетінде жаңадан құрылған Фатимидтер режимі, жергілікті бербер тайпаларынан, әсіресе таулы аймақтарда тұратын, Аглабидтер мен олардың халифалық ізашарлары бекітілген билік орната алмаған тайпалардан күшті қарсылыққа тап болды. Ифрикиядан тыс Фатимидтердің негізгі бекінісі Тахерт болды, ол батысқа қарай орналасқан. Оның Фатимидтердің әкімі Масала ибн Хабус Микнаса бербері болды, ол өз тайпасын Фатимидтердің туы астына біріктірді. Микнаса тайпасының Уарсенисте исмаилизмді таратуға жасаған тырабы сәтсіз аяқталды, ал олардың Фатимидтермен одақтасуы басқа тайпалық топ – Зенатаны, Ибн Хазардың басшылығымен Фатимидтерге қарсы тұрып, Тахертке бірнеше рет шабуыл жасауға себепкер болды. 924 жылдың қараша айында Масаланың қарсыласы оны өлтірді, ал оның орнына ағасы Ясал билікке келді. Ясал 925 жылы Тахертке жасалған Зената шабуылдарын тойтарып алғанымен, Ибн Хазардың Фатимидтердің көмекші әскерін жеңгені аймақтағы басқа бербер тайпаларын көтеріліске шақырды. Бұл әл-Махдини жеке өзі көтеріліске қарсы тұру үшін әл-Қайымды жіберуге мәжбүр етті. Мұрагер 917 жылдың 12 сәуірінде Кутама тайпасына ғана емес, сондай-ақ Халил ибн Исхақ әл-Тамимидің басшылығымен әл-Арибуста жиналған араб жасақтарына да қаруға шақырды. Әл-Қайым Бағаяға аттанды, ол жерден Хаувара, Садина және Аджиса сияқты бағындырылған бербер тайпаларын өз жорығына адамдар жинауға міндеттеді. Олардың адалдығын қамтамасыз ету үшін олардың басшыларының отбасылары Махдияға кепіл ретінде жіберілді. Кутама тайпасы тек шілде айында Сетифте әскерге қосылды, содан кейін жорық толыққанды жиналды. Сол жерде Саламияда әл-Махдидің бұрынғы үй құлы болған шаңырағы Жафар ибн Убайд Ходна тауларында Кияна тайпасын бағындырды. Әл-Қайым жақын маңдағы жазықта әл-Мухаммедия (қазіргі Мсила) деп аталатын жаңа қала салды, бұл аймаққа Фатимидтердің билігін нығайтуға бағытталған шара болды. Алғашқы исмаилил жақтастарының бірі Әли ибн Хамдун әл-Андалусиге оның құрылысын аяқтау міндеті жүктелді, ол қаланың алғашқы әкімі болды. Бұл кезде тағы бір бербер тайпасының басшысы Зири ибн Манад, Санхаджа, әл-Қайымға бағынуға уәде берді. Қыркүйек айында әл-Қайым Заб тауларындағы Зената жерлеріне кірді. Фатимидтер әскері Зената тайпасының азық-түлік пен жайылымдарынан айыруға тырысып, Ибн Хазарды қуды. Әл-Қайым жеке өзі атты әскерлерге басшылық етіп, Зената басшысын қолға түсіруге тырысты, бірақ ол қайта-қайта қашып құтылуға үміттенді, көбінесе соңғы сәтте. Жағдай қиын болды: желтоқсан мен қаңтар айларында бір айдан астам уақыт бойы тоқтамай жаңбыр жауып, Махдиямен байланыс үзілді, сонда сот жорық толығымен жоғалып кеткен деп қорқып қалды. 928 жылдың 29 қаңтарында Фатимидтер әскері ірі шайқаста Матмата тайпасын жеңіп, оларды Фатимидтердің билігіне бағындырды. Наурыз айында әл-Қайым Зената тайпасының соңғы бекінісі Забрақаға жетті. Қысқаша қоршаудан және катапульттармен бомбалаудан кейін бекінілген қала тоналды. Әл-Қайымның жеңісі туралы хабар бір өлеңнің таралуына себеп болды, онда әл-Қайым өзін "Алланың елшісінің ұлы" деп жариялап, "Алланың жерін аралап, Мысыр мен Иракқа барамын, содан кейін Бағдадқа көңіл бөлемін" деді. Содан кейін армия Тахертке оралды, онда мықты гарнизон орнатылды. 20 қазанда әл-Қайым Ифрикияға қайта оралды, ал 1 қарашада ол өзінің әскерімен Махдияда салтанатты түрде қарсы алынды. Бұл жорық Фатимидтердің үгіт-насихатында үлкен жетістік ретінде бағаланды, бірақ Ибн Хазардың қашып кетуімен көмкерілді, ол терең шөлге қашып кетті. Әл-Қайымның адамдары, азық-түліктері азайып, оны қуа алмады. Келесі жылы Зената басшысы Заб аймағындағы Фатимидтерге қайтадан қауіп төндірді. Сонымен қатар, әл-Қайымның оралуы, кем дегенде, оның лауазымына қатысты алаңдаушылықтармен байланысты болды: оның үлкен ұлы әл-Қасым оған өзінің болмауы кезінде әл-Қайымның жартылай ағасы Әбу Әли Ахмадқа қоғамдық рәсімдерде жетекші рөл атқаруға рұқсат етілгенін хабарлады. Бұл ерекше қадамның себебі – сарайдағы интригалар ма, әл-Қайымның қайтыс болғаны туралы шынайы алаңдаушылық па, әл-Махдидің Ахмадни балама мұрагер ретінде ұсынуға ниеттенген-қоймағаны белгісіз. Әл-Қайымның оралуы оның орнын нығайтты, бірақ бұл оқиға оның әкесімен арасын үзіп жіберді.
In the periphery of Aghlabid Ifriqiya, the nascent Fatimid regime faced significant challenges from the native Berber tribes, especially those living in the more mountainous areas, where the Aghlabids and their caliphal predecessors had failed to establish firm control. The main Fatimid stronghold outside Ifriqiya proper was Tahert, located some to the west. Its Fatimid governor, Masala ibn Habus, was a Miknasa Berber, which brought his tribe under the Fatimid banner. The efforts of the Miknasa to spread Isma'ilism in Ouarsenis, on the other hand, failed miserably, and their siding with the Fatimids led to another tribal group, the Zenata, to oppose the Fatimids under the leadership of Ibn Khazar and repeatedly attack Tahert. Masala was killed by his rival in November 924, and was succeeded by his brother, Yasal. Although the latter was able to repel a Zenata attack on Tahert in 925, the defeat of a Fatimid relief army by Ibn Khazar encouraged other Berber tribes in the area to rise in revolt. This forced al Mahdi to send al Qa'im to deal with the revolt in person. The heir apparent set out on 12 April 917, issuing a general call to arms, not only to the Kutama, but also to the Arab militia (jund), which assembled at al Aribus under Khalil ibn Ishaq al Tamimi. Al Qa'im then moved to Baghaya, from where he obliged the subdued Berber tribes, such as the Hawwara, Sadina, and Ajisa, to contribute men to his expedition; to ensure the latter's loyalty, the families of their chiefs were sent as hostages to Mahdiya. It was not until July, at Sétif, that the Kutama joined the army and the expedition was fully assembled. From there, the chamberlain Ja'far ibn Ubayd, a former household slave of al Mahdi at Salamiya, subdued the Kiyana tribe in the Hodna Mountains. Al Qa'im founded a new city, named al Muhammadiya (modern Msila) after himself, in the nearby plain, to cement Fatimid control over the area. One of the earliest Isma'ili partisans, Ali ibn Hamdun al Andalusi, was tasked with completing its construction, and was made its first governor. Ziri ibn Manad, the leader of another Berber tribe, the Sanhaja, also offered his submission to al Qa'im at this time. In September, al Qa'im entered the Zenata lands in the Zab Mountains. The Fatimid army moved about, trying to deny the Zenata food and pasture, and pursuing Ibn Khazar. Al Qa'im led cavalry troops in person trying to capture the elusive Zenata chieftain, but the latter managed to escape again and again, frequently in the nick of time. Conditions were hard: uninterrupted rainfall for over a month in December and January cut off communications with Mahdiya, where the court feared that the entire expedition was lost. On 29 January 928, the Fatimid army defeated the sedentary Matmata tribe in a large scale battle and forced them to submit to Fatimid rule. In March al Qa'im arrived before the last Zenata stronghold, Zabraqa. After a brief siege and bombardment with catapults, the fortified city was sacked. Al Qa'im's victory dispatch prompted the circulation of a poem, where the al Qa'im announces himself as the "Son of the Messenger of God" who is about to "roam throughout God's earth to Egypt and Iraq, and afterwards I shall concern myself with Baghdad". The army then returned to Tahert, where a strong garrison was installed. On 20 October al Qa'im began his return to Ifriqiya; he and his army received a triumphal reception at Mahdiya on 1 November. The campaign was hailed as a great success in Fatimid propaganda, but was marred by the escape of Ibn Khazar, who fled into the deep desert; al Qa'im's men, with their supplies dwindling, could not follow him. Already in the next year, the Zenata chieftain returned to threaten the Fatimids in the Zab region. In addition, al Qa'im's return was at least partly due to concerns about his position: his oldest son, al Qasim, had informed him that in his absence, one of al Qa'im's half brothers, Abu Ali Ahmad, had been permitted to play a leading role in public ceremonies. The motivation for this unusual move—whether as a result of palace intrigues or due to a genuine concern that al Qa'im might be dead—and whether al Mahdi truly intended to promote Ahmad as an alternative successor, remains unknown. Al Qa'im's return consolidated his position, but the affair left a lasting rift between him and his father.
Басқа қызмет түрлері
Мұрагер ретінде әл-Каим әкесіне шағымдарды жеткізу үшін жиі делдал ретінде еске алынады, мысалы, Кайруанның әкімі Әбу Саид әл-Дайфтың зұлымдыққа толы әрекеттеріне қарсы немесе Ифрикиядағы кейбір радикалды исмаилилердің әл-Махдиді құдайдың жалғасы деп жариялаған антиномиялық көзқарастарын халифтің назарына жеткізу үшін.
As heir apparent al Qa'im is also mentioned as a frequent intermediary for making grievances known to his father, such as against the tyrannical behavior of the governor of Kairouan, Abu Sa'id al Dayf, or bringing to the caliph's attention the antinomian tendencies of some of the more extremist Isma'ili faithful in Ifriqiya, who claimed that al Mahdi was God incarnate.
Тарату және биліктің басты тұлғалары
Әл-Махди 934 жылы 4 наурызда Махдияда аурудан кейін қайтыс болды. Әл-Қаим оның өлімін жүз күн жасырып, содан кейін жалпы аза тұруды жариялады. Имам-халифаның белгіленген мұрагері болғандықтан, Әл-Қаим ешқандай қарсылыққа ұшырамады. 928 жылғы бір жағдайдан басқа, оның көптеген жартылай туыстары – алты ұл және жеті қызы – маңызды рөл атқармады. Махди оларды сарайда ұстап, губернаторлық немесе әскери басшылыққа сеніп тапсырмаған. Кейбір ескі сардарлар Әл-Махдидің өлімі соңғы үміттің аяқталуын білдіреді деп ренжісе, мұрагерлікке қарсы жалғыз қарсылық Триполитаниядан келді. Белгілі Мұхаммед ибн Талут өзін Әл-Махдидің ұлы деп жариялап, имамат пен халифатқа талап қойды. Ол жергілікті Хавара берберлері арасында көптеген жақтастар жинады, бірақ оның алдауы ашылып, өзінің жақтастары тарапынан өлімге кесілді. Әйтпесе, жаңа билікке өту тыныш болды. Әл-Қаим халифалық сарайға қоныстанды және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол мерекелерде көпшілік алдына шығуды тоқтатты және соншалықты усақ-түйекке көңіл бөлген адамға айналды, оның мінезі кейінгі ұрпаққа дерлік белгісіз болды. Әл-Қаим әкесінің көптеген министрлерін өз қызметтерінде қалдырды. Әбу Жафар Мұхаммед ибн Ахмад әл-Бағдади бас хатшы және пошта басшысы болып қызмет етті, ол іс жүзінде квази-везир болды. Мемлекеттік қазынаны екі жақта да белгілі ерте заманғы тұлғалардың ұрпағы Әбул Хасан Мұхаммед басқарды. Саламия дәуіріндегі тағы бір бұрынғы үй құлы Жафар ибн Әли сарай қызметін басқарды. Әл-Қаимнің билігіндегі басты жаңа тұлға – славян текті сарай евнухі Джаудхар болды. Ол Әл-Қаим мұрагер болған кезде Махдиядағы сарайының басқарушысы болды, ал оның билікке келгеннен кейін жеке қазына мен киім қоймаларын басқаруға тағайындалды.
Al Mahdi died at Mahdiya on 4 March 934, after a period of illness. Al Qa'im kept his death secret for a hundred days, before announcing a period of public mourning. As the designated successor of the imam caliph, al Qa'im did not face any opposition. Apart from the one occasion in 928, his numerous half siblings by concubines—six sons and seven daughters—never played an important role, and al Mahdi had deliberately kept them in the palace, not entrusting them with a gubernatorial or military command. Apart from the lamentations of some veteran s that the death of al Mahdi meant the end of any hope for the afterlife, the only challenge to the succession came from Tripolitania, where a certain Muhammad ibn Talut claimed to be a son of al Mahdi and laid claim to the imamate and caliphate. He managed to rally a large following among the local Hawwara Berbers, before his deception was discovered and he was executed by his own followers. Otherwise the transition into the new reign was smooth, with al Qa'im taking up residence in the caliphal palace of Mahdiya, where he spent the remainder of his life. He abandoned public appearances during festivals, and became so reclusive a figure that his character is virtually unknown to posterity. Al Qa'im largely kept his father's ministers in place. Abu Ja'far Muhammad ibn Ahmad al Baghdadi served as head secretary and head of the postal service, in effect a quasi vizier. The public treasury was headed by Abu'l Hasan Muhammad, a descendant of prominent early s on both sides. The chamberlain Ja'far ibn Ali, another former household slave from the days of Salamiya, headed the palace service. The main new figure of al Qa'im's reign was Jawdhar, a palace eunuch of Slavic origin. He became the steward of al Qa'im's palace at Mahdiya when the latter was still heir apparent, and after his master's accession was placed in charge of the private treasury and the clothing storehouses.
Фатимидтер империясының тұрақтандыруы
Әл-Махдидің тұсында жаңадан құрылған Фатимид мемлекеті бірден үш бағытта кеңейді: мұсылман "узурпаторларына" қарсы, шығыстағы Аббасидтерге және батыстағы Кордоба әмірлігіне қарсы; сонымен бірге солтүстікте, Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы Византия империясына – негізгі христиан дұшпанына қарсы қасиетті соғыс жүргізіп жатты. Бұл кеңею идеологиялық негізде болды: Фатимид халифалары мемлекеттің (давланың) зайырлы билеушілері ғана емес, сонымен қатар шиит имамдары да болатын, да’уаның кең желісін басқарды және осы арқылы бүкіл ислам әлемінің басшылығы үшін сүннит Аббасидтерге күш сынады. Ал-Қаимнің әкесі өзінің алғашқы жарлығында «Алланың уәдесі бойынша күнәлі бүлікшілерден шығысқа және батысқа қарай әлемді жаулап алу» міндетін алды.
Under al Mahdi, the nascent Fatimid realm had expanded in three directions at once: against the Muslim "usurpers", the Abbasids in the east and the Umayyad Emirate of Córdoba in the west; while pursuing the holy war against the main Christian enemy, the Byzantine Empire, in the north, in Sicily and southern Italy. This expansion was ideologically driven: the Fatimid caliphs were not only the secular rulers of a state (dawla), but concurrently also Shi'a imams, at the head of the wide ranging network of the da'wa, and thus challenging the Sunni Abbasids for the leadership of the entire Islamic world. Already in his inaugural proclamation, al Qa'im's father had claimed a mandate to "conquer the world to East and West, in accordance with God's promise, from sinful rebels".
Мағриб
Әл-Қаим әкесінен зор империя мұра етті, бірақ оның жаулауы толыққанды да, бекітілмеген еді. Жаңа халифа Мағрибтің батысында (қазіргі Марокко) ауыр дағдарысқа тап болды, онда 931/2 жылы Фатимид билігі Фатимид вице-падишасы, Микнаса бербер басшысы Мұса ибн Әби'л Афияның Омейяларға кетуімен құлдырады. Әл-Қаим екі славян офицеріне – Сандал әл-Фата мен Майсур әл-Фатаға – аймақты қайта басып алуды тапсырды: Сандал Некор әмірлігіне қарсы, ал Майсур Фес қаласына жорық жасады. Сандал 936 жылдың қыркүйегінде Некорды жаулап алып, оның билеушісін өлтірді, содан кейін Майсурмен Фесте қосылды. Қала жеті айлық қоршаудан кейін берілді, ал оның басшылары Махдияға жер аударылды. Майсур Ибн Әби'л Афиядан қуғынға ұшыраған Идрисидтерді Фатимидтердің қарауысына алып, бас көтерген Микнаса басшысын қуды, бірақ сәттілікке жете алмады. Зината тайпаларын бақылауда ұстау үшін, 936 жылы Әл-Қаим Санжаха басшысы Зири ибн Манадқа Ахир бекініс қаласын салуға рұқсат берді және құрылыс материалдарымен, шеберлермен көмектесті. Бұл Зиридтердің Фатимидтерге адалдығын нығайтты. Халифа сондай-ақ Мсиладағы марш күзетшісі Әли ибн Хамдун әл-Андалусидің Бану Камлан берберлері үстіндегі билігін күшейтті.
Al Qa'im thus inherited from his father a large empire, but one whose conquest was incomplete and unconsolidated. The new caliph inherited a major crisis in the western Maghreb (modern Morocco), where Fatimid rule had collapsed in 931/2 with the defection of the Fatimid viceroy, the Miknasa Berber chieftain Musa ibn Abi'l Afiya, to the Umayyad camp. Al Qa'im entrusted two Slavic officers, Sandal al Fata and Maysur al Fata, with reconquering the area: Sandal against the Emirate of Nekor, while Maysur marched on Fes. Sandal conquered Nekor and killed its ruler in September 936, before joining Maysur at Fes. The city surrendered after a seven month siege, and its governors deported to Mahdiya. Maysur installed the Idrisids, who had been persecuted by Ibn Abi'l Afiya, as Fatimid vassals, and launched a pursuit of the renegade Miknasa chieftain, but without success. To help keep the unruly Zenata in check, at the same time, in 936, al Qa'im gave permission to the Sanjaha leader, Ziri ibn Manad, for the construction of the fortified palace city of Achir, and provided construction materials and artisans for the purpose. This cemented the close relation and loyalty of the Zirids to the Fatimids. The caliph also reinforced the authority of his march warden at Msila, Ali ibn Hamdun al Andalusi, over the Banu Kamlan Berbers.
Сицилия және Жерорта теңізінің орталық бөлігі
Солтүстікте 931/2 жылы Византиямен келісім шарт жасалып, оған сәйкес Махдияға тұрақты түрде салық төленді. Бұл келісім әл-Қаим билікке келгеннен кейін де сақталды. Нәтижесінде Фатимидтер назарын солтүстікке бұрды. 934 жылдың маусым айында Якуб ибн Исхақ әл-Тәмими бастаған Фатимид флоты Генуя қаласын тонады. Одан кейін Корсика мен Сардиния жағалауларына шабуыл жасап, 935 жылдың тамызында жеңіспен әл-Махдияға оралды. Сицилиядағы жергілікті арабтар мен берберлер Кутама үстемдігіндегі және ауыр салық салинатын Фатимид режиміне наразылық білдірді. 937 жылдың сәуір айында Агридженто халқы, басым көпшілігі Кутама емес берберлер, губернаторларын қуғынға салып, көтеріліс көтерді. Фатимидтердің аралдағы губернаторы Салим ибн Асад ибн Әби Рашид Абу Дуқақтың басшылығымен Кутама әскерін қалаға қарсы жіберді, бірақ ол жеңіліске ұшырады, ал агригенттіктер аралдың астанасы Палермоға қарай жорық жасады. Салим оларды жеңе алды, бірақ қыркүйек айында Палермо да көтеріліске шығып, Салимді өз астанасын қоршауға мәжбүр етті. Қазан айында Ифрикиядан қосымша әскерлер келді. Олардың командирі Халил ибн Исхақ әл-Тәмими Сицилияның губернаторы болып тағайындалды және Палермоны тез басып алды. 938 жылдың наурыз айынан бастап Агридженто қоршауға алынды, бірақ Халил қыс басталғанда қоршаудан бас тартып, Палермоға қайта оралды. Бұл сәтсіздік аймақтың ішіндегі көтерілістерді одан әрі күшейтті. Көтерілісшілер Византиядан көмек сұрады, ал Халил Ифрикиядан күш сұрауға мәжбүр болды. Халил 939-940 жылдары Мазараны және аймақтың ішіндегі бүлікші қалаларды қайта басып алды, ал 20 қарашада 940 жылы Агридженто да түсті. Соңғы көтерілісшілердің бекіністері тағы біршама уақытқа төзіп тұрды, бірақ 941 жылдың қыркүйегіне қарай арал тыныштандырылды және Халил Ифрикияға оралды. Арал тағы да Фатимидтердің бақылауында болды, бірақ қирап, халық саны азайып кеткен еді. Халил өзінің науқаны барысында бір миллион адамды өлтіргенін мақтанды, жер кадастры тізілімдері жойылды, осылайша жер салығын тексеру мүмкін болмай қалды, көптеген сицилиялық мұсылмандар жерлерінен айырылып, күштеп қоныстандырылды, ал көптеген басқалары Византияның оңтүстік Италия аймағына қашқан.
In the north, a truce had been concluded with the Byzantines in 931/2 in exchange for the regular payment of tribute to Mahdiya, which was adhered to even after al Qa'im's succession. As a result, the Fatimids set their sights north. In June 934 a Fatimid fleet under Ya'qub ibn Ishaq al Tamimi sacked the city of Genoa. It then raided the coast of Corsica and Sardinia, before returning in triumph to al Mahdiya in August 935. In Sicily, the local Arab and Berber settlers continued to resent the Kutama dominated and tax heavy Fatimid regime, and in April 937, the populace of Agrigento, mostly non Kutama Berbers, expelled their governor and rose in revolt. The Fatimid governor of the island, Salim ibn Asad ibn Abi Rashid, sent an army of Kutama against the city under Abu Duqaq, but he was defeated, and the Agrigentans marched on the island's capital, Palermo. Salim managed to beat them back, but in September, Palermo too rose in revolt, forcing Salim to lay siege to his own capital. Fresh troops arrived from Ifriqiya in October. Their commander, Khalil ibn Ishaq al Tamimi, was named governor of Sicily and quickly subdued Palermo. Agrigento was besieged next, from March 938, but Khalil had to abandon the siege at the onset of winter and return to Palermo. This failure encouraged further uprisings in the interior. The rebels successfully requested assistance from the Byzantines, and Khalil was forced to ask for reinforcements from Ifriqiya. Khalil retook Mazara and the rebellious towns of the interior in 939–940, and on 20 November 940, Agrigento followed suit. The last rebel strongholds held out a little while longer, but by September 941 the island was pacified and Khalil returned to Ifriqiya. The island was once again under Fatimid control, but devastated and depopulated. Khalil boasted of having killed one million people during his campaign, the cadastral registers were destroyed, thus making verification of the land tax impossible, many Sicilian Muslims were dispossessed and forcibly resettled, and many others fled to the Byzantine controlled territories of southern Italy.
Мысырға үшінші шабуыл
Шығыс аймақта әл-Қайым билікке келген кезде, 932 жылы халиф әл-Мұқтадирдің өлтірілуінен кейін Аббасид халифаты соңғы құлдырау кезеңіне енді. Ирактың Аббасидтер астанасындағы хаос провинцияларда, әсіресе Мысырда сезілді, онда амбициялы генерал Мұхаммед ибн Тугж әл-Ихшид билікті өз қолына алды. Бірақ жергілікті гарнизон командирлерінің бір бөлігі оны мойындамай, Барқаға қашып, әл-Қайымнан көмек сұрады. Әл-Қайым бәрібір Мысырға жорық жасауды жоспарлаған болуы мүмкін, және оның әкесі де осы мақсатта дайындықтар жасаған болуы ықтимал, алайда бұл жағдай оған үлкен мүмкіндік берді: босатылған Зайдан мен Әмір әл-Мажун бастаған әскерлер дереу Барқаға көтерілісшілерге қосылу үшін жіберілді. 936 жылдың наурыз айының басында Александрия оңай басып алынды, бірақ сол айдың соңында әл-Ихшидтің әскері басып кірген әскерді жеңіске жеткізді. Фатимидтер тағы да Александриядан қуылып, көптеген тұтқындарды жоғалтып, Барқаға қайтарылды. Мысырда әл-Ихшидтің күшті билеуші ретінде орнығуы Фатимидтердің амбицияларын біраз уақытқа тоқтатты, бірақ одан да маңыздысы, келесі жылдары Фатимид режимі династияның құлауына жақын болған ірі көтеріліске ұшырады. Әл-Қайымның қайтысынан кейін бір ұрпақ өткен соң, 969 жылы ғана Фатимидтер Мысырды жаулап алуға қол жеткізді.
In the east, at the time of al Qa'im's accession the Abbasid Caliphate was entering its final decline after the murder of Caliph al Muqtadir in 932. The chaos in the Abbasid metropolitan region of Iraq was also felt in the provinces, especially Egypt, where the ambitious general Muhammad ibn Tughj al Ikhshid eventually took power. Some commanders of the local garrison refused to accept this, however, and fled to Barqa, where they called upon al Qa'im for assistance. Al Qa'im may have been intending to invade Egypt either way, and it is likely that his father had made preparations for this purpose, but this development provided him an excellent opportunity: troops under the freedman Zaydan and Amir al Majun were immediately sent to Barqa to join the rebels. Alexandria was easily captured in early March 936, but already at the end of the same month, the invasion army was defeated by al Ikhshid's forces. The Fatimid forces were once again expelled from Alexandria, losing many who were taken prisoner, and withdrew to Barqa. The establishment of a strong ruler in Egypt in the person of al Ikhshid checked Fatimid ambitions for some time to come, but more importantly, in the next years the Fatimid regime was shake to its very core by a large scale revolt which nearly brought the dynasty to its end. It was not until a generation after al Qa'im's death, in 969, that the Fatimids finally succeeded in conquering Egypt.
Әбу Язидтің көтерілісі
Әбу Язид – зината берберлері мен қара африкалықтардың араласынан шыққан мұғалім, Фатимидтер келгенге дейін Ифриқия берберлері арасында басым болған Ибади Хариджиттік сектаның жақтасы болды. 937 жылдан бастап ол Тозеурде Фатимидтерге қарсы құпия агитация жүргізді. Жамандалып, түрмеге қамалғаннан кейін, оның ізбасарлары түрмеден босатып, Аурес тауларындағы Хауара тайпаларына қашып кетті. Ол сол жерде көптеген жақтастарын тез арада өзіне тартты және олардың басшысы болып сайланды. Оның қозғалысы 740 жылдары Омейяд халифатына қарсы өткен ірі бербер көтерілісінің империяға қарсы дәстүрлерімен, сондай-ақ әл-Махди халифатының негізі болған жергілікті мессиандық дәстүрлермен байланысты болды. Бірақ Әбу Язидтің ізбасарлары Фатимидтердің мұрагерлік имаматқа деген талаптарын қабылдамады және өздерінің басшысын сайлауды талап етті.
Abu Yazid was a schoolteacher of mixed Zenata Berber and Black African descent, and an adherent of the Ibadi Kharijite sect that had been predominant among the Ifriqiyan Berbers before the coming if the Fatimids. From 937 on, he began a clandestine agitation against the Fatimids at Tozeur. Denounced and imprisoned, he was sprung from prison by his followers and fled to the Hawwara tribes of the Aurès Mountains. There he quickly won many followers to his cause, and was elected their leader. His movement tapped into both the anti imperial traditions of the great Berber Revolt against the Umayyad Caliphate in the 740s, as well as the native messianic traditions that had been the foundation of al Mahdi's caliphate. Abu Yazid's followers, however, rejected the Fatimids' claims to a hereditary imamate, and insisted on the election of their leader.
Көтерілістің басталуы және Кайруанның құлауы
944 жылдың ақпанында Әбу Язидтің ізбасарлары таудан түсіп, Фатимидтерді күтпеген жағдайға түсірді. Әл-Қайым Кутама әскерін жұмылдырды, бірақ Әбу Язидтің шағын және жоғары жылдамдықтағы жасақтары олардан қашып құтылып, әрқашан Аурес тауының қауіпсіздігіне қайта орала алды. Жаз бойы қалалар көтерілісшілерге беріле бастады, ал Дугга маңындағы Харижиттер мен Кутамалар арасындағы алғашқы шайқас Фатимидтердің күйреуімен аяқталды. 944 жылдың 7 тамызында Фатимид Ифрикиясының кіреберісі – әл-Ариб (көне Ларибус) қаласы, тұрғындарының қауіпсіздігіне кепілдік берілген хат алмасу шартымен берілді; Фатимид шенеуніктері мен Исмаилизмнің барлық жақтастары одан нақты айырылды. Әл-Қайым жауап ретінде төрт әскерді жұмылдырды: біреуі Раққададағы ескі Ағлабид сарай қаласын қорғау үшін, біреуі Халил ибн Исхақ әл-Тәмими басшылығымен Ифрикияның бұрынғы астанасы және ірі қаласы – Каирван қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, біреуі евнух Бушра басшылығымен Бежа аймағына, ал негізгі әскер Майсур әл-Фата басшылығымен әл-Махдия мен Каирван арасында орналасты, екеуіне де көмектесуге дайын. Бұл жағдай көтерілісшілерге бастама беруге мүмкіндік берді, олар Фатимид қолбасшыларына жеке шабуыл жасай алды. Бушра жеңіліп, Туниске, содан кейін Суссеге шегінуге мәжбүр болды, Каирванға жол ашылды. Мұнда Халил әл-Тәмими офицерлерінің көтерілісшілер әскеріне қарсы шабуыл жасау туралы ұсыныстарына қарсы тұрып, Майсур әл-Фата басқаратын негізгі Фатимид әскерінің келуін күтті, бірақ соңғысы да көтерілісшілерге қарсы шешуші әрекет жасаудан тартынды. Нәтижесінде жергілікті жасақтың наразы және жалақы алмаған сарбаздары көтерілісшілерге қарай дезертирлеуге бастады, бұл Халилді 14 қазанда капитуляциялауға мәжбүр етті. Әбу Язид оны және қала басшысын өлімге жіберді. Әбу Язид 29/30 қазанда түнгі шабуылда Майсур әскерін талқандау арқылы жеңісін аяқтады: Майсур қаза тауып, әскері ыдырады. Ұзақ өтпей Соусс та тонауға ұшырады. Фатимидтер билігіне қарсы күшті наразылық білдірген Каирванның басым көпшілігі Маликилік сүннит тұрғындары бастапқыда Әбу Язидтің билікті басып алуын қолдады, бірақ оның берберлік ізбасарларының тәртіпсіздігі мен ашкөздігі оларды тез ашуландырды. Дегенмен, олар Әл-Қайымға қарсы күресте, «Имансыздың имамы» Әбу Язидті кіші жамандық ретінде қабылдауға дайын болды.
In February 944, Abu Yazid's followers descended from the mountains, taking the Fatimids by surprise. Al Qa'im mobilized the Kutama soldiers, but the small and highly mobile bands of Abu Yazid eluded them, and were always able to escape back to the safety of the Aurès. During the summer, cities began surrendering to the rebels, and the first pitched battle between the Kharijites and the Kutama near Dougga ended in a Fatimid rout. On 7 August 944, al Aribus (ancient Laribus), the gate to the core of Fatimid Ifriqiya, surrendered in exchange for a letter of safety for its inhabitants; Fatimid officials and all adherents of Isma'ilism were explicitly excluded from it. Al Qa'im mobilized four armies in response: one to defend the old Aghlabid palace city of Raqqada, one under Khalil ibn Ishaq al Tamimi to secure the former capital and major city of Ifriqiya, Kairouan, one under the eunuch Bushra to the area of Béja, and the main army under Maysur al Fata, which was to encamp midway between al Mahdiya and Kairouan, ready to assist either. These dispositions left the initiative to the rebels, who could attack the Fatimid commanders in isolation. Bushra was defeated and forced to withdraw to Tunis and then Sousse, opening the way to Kairouan. There, Khalil al Tamimi resisted his officers' calls to march out and confront the rebel army, awaiting the arrival of the main Fatimid army under Maysur al Fata, but the latter also hesitated to move decisively against the rebels. As a result, the disgruntled and unpaid soldiers of the local militia began deserting to the rebels, forcing Khalil to surrender on 14 October. Abu Yazid had him and the city's chief executed. Abu Yazid completed his triumph by destroying Maysur's army in a surprise night attack on 29/30 October: Maysur was killed, and his army disintegrated. Shortly after, Sousse was sacked as well. The mostly Maliki Sunni inhabitants of Kairouan, who greatly resented Fatimid rule, were initially supportive of Abu Yazid's takeover, but the unruly behaviour of his Berber followers and their rapacious behaviour quickly alienated them. Nevertheless, for the moment, they were prepared to tolerate Abu Yazid as the lesser evil, in their fight against al Qa'im, the 'Imam of the Unbelievers'.
Аль-Махдианың қоршауы және Фатимидтер қарсы шабуыл
Хариджилердің шабуылынан қашып, Кутама сарбаздары мен Фатимид жақтастары әл-Махдияға ағылып келді, бірақ алдағы қамалға дайындық үшін әл-Каим оларды қала ішіне кіргізбеді. Оның орнына Фатимид билеушісі сыртқы қалашықтарды қоршау үшін жаңа қабырға мен бекініс орғызды, ал босқындар оның артында паналады. Қабырға мен екі қақпасын Кутама және құл сарбаздарынан құралған сарай әскерлері қорғады. Әбу Язид 945 жылдың 9 қаңтарында Фатимид астанасына жетті. Қалаға жасалған алғашқы шабуыл 945 жылдың 20 қаңтарында сарай қаласының қабырғасына жетті, бірақ соңында кері қайтарылды. Қала қоршауға алынды, ол 945 жылдың 16 қыркүйегіне дейін жалғасты. Фатимидтердің жағдайы қиын болды, себебі Сицилия мен Триполиден астық әкелген кемелер жағаға тіреліп, көтерілісшілердің қолына түсті, бірақ Әбу Язид те проблемаларға тап болды. Оның көптеген әскерлері оқымаған шаруалар еді, олар енді өздерінің егістіктеріне немесе тонауға кетті; Харижит басшысы тек Хавараға ғана сенім артты. Осының салдарынан қамал тиімді болмады, ал Фатимид шабуылдары кейде жау лагерін бос табатын. Дегенмен, осы қауіпті кезеңде де әл-Каим өзін көрсетпеді, тіпті оның кеңесшілерінің өтініштеріне қарамастан, орнына ұлын жіберуден бас тартты. Әл-Махдия қамалы араб әскерлерінің әл-Арибустан дезертирлеуінен бұзылды, олар Харижиттермен дауласқаннан кейін. 16 қыркүйекте Фатимид шабуылына қарсы шайқастың шешуші сәтінде арабтар бұрынғы одақтастарына қарсы шықты. Көтерілісшілердің әскері ауыр зиянға ұшырады, ал Әбу Язид Кайруанға шегінуге мәжбүр болды. Сол жерде Әбу Язидке жағдай ұнамады. Кейбір жергілікті тұрғындар Фатимидтермен байланысып, қала мен көтерілісшілердің басшысын тапсыруды ұсынды; қастандық жоспары ашылып, оның алдын алды; және Харижиттердің басқа діндердегі мұсылмандарды сенбейтіндер деп есептейтін доктринасына сәйкес, Харижит әскерлері жергілікті тұрғындардың қыздары мен әйелдерін күштеп ұрлағандықтан, тәртіпсіздіктер болды. Әбу Язид бұл әрекетті тоқтатуға уәде беруге мәжбүр болды және Кайруаннан кетіп қалды; содан кейін жергілікті тұрғындар ұрланған көптеген әйелдерді босатып алды. Әбу Язидтің билігіне наразылық Ифрикияның басқа аймақтарына тарады: Суссе көтеріліске шығып, Фатимид флотының көмегімен Харижит билігін құлатты. Тунис, Бежа және әл-Арибус та осы үлгіде әрекет етті. Келесі айларда Әбу Язид пен Фатимид күштері арасында Тунисте қатты шайқастар болды, қала екі жақтан да басылып алынды және жартылай қирады. Бежа мен әл-Арибус та осындай тағдырға ұшырады. Фатимидтердің тәжірибелі саяхатшысы Әли ибн Хамдун әл-Андалуси Мсиладан Харижиттерге қарсы жорыққа шықты, бірақ Әбу Язидтің ұлы Әйюб оны жеңіп, көп ұзамай жараларынан қайтыс болды. Фатимидтерге қарсы одақтастар іздеп, Әбу Язид Кейруанның бірнеше беделді тұлғаларын Кордованың Омейядтарына елші ретінде жіберді. Бұл алғашқы елшілік жақсы қабылдануынан кейін Әбу Язид Әйюбты Омейяд халифасы Абд әл-Рахман III-ке адалдық ант беруге жіберді, ол өз кезегінде қолдау көрсетуге уәде берді. Алайда, жылдың соңы болғандықтан және теңізде жүзу маусымы аяқталғандықтан, Омейяд флоты келесі жылы теңізге шығуға дайындалды. Әбу Язид қайтадан бастаманы қолға алып, Суссені қайта бақылауға алу үшін жорыққа шықты, 946 жылдың 13 қаңтарында қаланың қамалын бастады.
Fleeing from the Kharijites' advance, desperate Kutama soldiers and Fatimid adherents had flocked to al Mahdiya, but al Qa'im, determined to conserve supplies for the upcoming siege, had refused to admit them into the walls. Instead, the Fatimid ruler ordered a new wall and ditch constructed to cover the outer suburbs, behind which the refugees took shelter. The defence of the wall and its two gates was assumed by the Kutama and the loyal palace troops, composed of slave soldiers. Abu Yazid arrived before the Fatimid capital on 9 January 945. The first attack on the city, on 20 January 945, reached the wall of the palace city, but was eventually pushed back. The city was placed under blockade, which lasted until 16 September 945. The Fatimid position was difficult, as the ships bringing in grain supplies from Sicily and Tripoli ran aground and were captured by the rebels, but Abu Yazid also faced problems. Most of his men were untrained peasants, who now returned to their fields, or out for plunder; the Kharijite leader could count firmly only on the Hawwara. As a result, the siege was not very effective, and Fatimid sallies sometimes found the enemy camp empty. Even during this period of danger, however, al Qa'im refused to show himself in public, or to send one of his sons in his stead, despite the entreaties of his court. The siege of al Mahdiya was broken as a result of the defection of the Arab troops from al Aribus, following a quarrel with the Kharijite Berbers. On 16 September, at the crucial point of a battle against a Fatimid sortie, the Arabs turned on their erstwhile allies. The rebel army suffered heavy losses, and Abu Yazid was forced to retreat to Kairouan. There, Abu Yazid found the atmosphere hostile. Some locals contacted the Fatimids, offering to hand the city and the rebel leader over; an assassination plot was discovered and averted; and riots erupted over the forcible abduction of the locals' daughters and concubines by the Kharijite soldiery, justified according to Kharijite doctrine that treated Muslims of other creeds as unbelievers. Abu Yazid was forced to promise to stop the practice, and departed Kairouan; thereupon the locals forcibly released many women who had been abducted. Discontent with Abu Yazid's rule spread across other parts of Ifriqiya: Sousse rose in revolt and, assisted by a Fatimid fleet, overthrew Kharijite rule. Tunis, Béja and al Aribus followed suit. During the following months, heavy fighting between Abu Yazid's and the Fatimid forces occurred at Tunis, which was captured and recaptured by both sides, and left almost completely destroyed. A similar fate befell Béja and al Aribus. The veteran Fatimid partisan, Ali ibn Hamdun al Andalusi, advanced from his stronghold of Msila against the Kharijites, but was defeated by Abu Yazid's son Ayyub and died of his wounds shortly after. Seeking allies against the Fatimids, Abu Yazid sent some Kairouan notables as envoys to the Umayyads of Córdoba. After this first embassy was well received, Abu Yazid sent Ayyub to pledge allegiance to the Umayyad caliph Abd al Rahman III, who in turn promised to send support. As the year was late and the sailing season over, however, the Umayyad fleet was set to sail in the next year. Seizing the initiative once more, Abu Yazid marched to recover control of Sousse, beginning a siege of the city on 13 January 946.
Өлім және мұрагерлік
Фатимидтердің ресми мәліметтеріне сәйкес, әл-Қайым 946 жылдың 17 мамырында қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Исмаил басты, ол әл-Мансур Билла есімімен жаңа халифа атанды. Билік ауысуы тегіс болды, бірақ Исмаил әл-Қайымның үлкен ұлы болмағандықтан, бұл процесте белгілі бір бұрылыстар болды. Әл-Қасим, әл-Қайымның аға ұлының тағдыры белгісіз – ол осы аралықта қайтыс болған деп хабарланды, ал Фатимидтер тарапынан келген деректер Исмаилдің әкесінің мұрагері ретінде ресми түрде тағайындалғанын көрсетуге тырысты. Джаудхар өзінің естеліктерінде, Исмаилдің 934 жылы әл-Қайым таққа отырған кезде, әкесінің мұрагері ретінде жасырын тағайындалуына сенімді адам болғанын айтады. Алайда, жаңа билеушінің барлық інілері мен жартылай бауырларын тұтқынға алып, Джаудхардың қадағалауымен ұстауы, Фатимид дәуірінің заманауи тарихшылары, мысалы Хайнц Халм мен Майкл Бреттті, Исмаилдің күтпеген билікке өрлеуі Джаудхар бастаған сарайлық интриганың нәтижесі болуы мүмкін деген күдікке келтірді, онда әл-Қайымның гаремінен басқа да тұлғалар қатысты. Заңдылығына қарамастан, Исмаилдің мұрагерлігі Фатимид мемлекеті үшін маңызды жаңалық болды. Ол дереу көтерілісшілерге қарсы күреске кірісіп, қысқа мерзім ішінде Суссаны азат етті, Кайруанды қайтарып алды және Әбу Язидтің оны қайта басып алу әрекеттерін жеңді. Әбу Язидтің ізінен тауларға дейін қуып жеткен Фатимидтер, жаңа билеушінің жетекшілігімен, оны тұтқынға алып, 1947 жылдың тамыз айында өлім жазасына кесті. Көтерілісшілерге ешқандай мүмкіндік бермеу үшін Исмаил мен оның үкіметі әл-Қайымның қайтысын жасырды, бұл міндет әл-Қайымның усақ-түйекке көңіл бөлмейтін өмірімен жеңілдетілді. Барлық мемлекеттік істер мен рәсімдер әл-Қайымның атынан жүргізілді, ал Исмаил тек оның мұрагері ретінде әрекет етті. Тіпті ("Жеңісшіл") деген патшалық атауы да көтеріліс толыққанды түрде басылғаннан кейін ғана ресми түрде қабылданды.
According to the official Fatimid accounts, al Qa'im died on 17 May 946, and was succeeded by his son Isma'il, who became the new caliph as al Mansur Billah The transition of power went smoothly, but was irregular, as Isma'il was not the oldest son of al Qa'im. The fate of the firstborn son, al Qasim, is unclear—he reportedly had died in the meantime, and the pro Fatimid sources are at pains to stress that Isma'il had been formally designated as heir by his father; Jawdhar insists in his memoirs that he was the trustee of Isma'il's undisclosed nomination as his father's heir already at the time of al Qa'im's own accession in 934. Nevertheless, the fact that the new ruler had all his uncles and half brothers arrested and held under the auspices of Jawdhar has led modern historians of the Fatimid period, such as Heinz Halm and Michael Brett, to suspect that Isma'il's unheralded rise to power was the result of a palace intrigue headed by Jawdhar, with the participation of other figures from al Qa'im's harem. Regardless of its legality, Isma'il's succession was providential for the Fatimid state. He immediately went into the offensive against the rebels, and in short order relieved Sousse, recovered Kairouan, and defeated Abu Yazid' attempts to recapture it. Abu Yazid was pursued into the mountains by the Fatimids, led by their new ruler in person, and finally captured and executed in August 947. To avoid giving the rebels any advantage, Isma'il and his government hid the death of al Qa'im, a task made easier by the reclusive life al Qa'im had led. All public business and ceremonies were still conducted in al Qa'im's name, and Isma'il acted ostensibly only as his heir designate. Even the regnal name of ('the Victorious') was only publicly assumed after the final suppression of the uprising.
Отбасы
Ол отбасы Саламиядан кеткенге дейін ерте жасында үйленген. Оның әйелі, Умм Хабиба, Магрибке онымен бірге келген кезде әлі бала болған. Оның сондай-ақ алты белгілі қарындасы болған, олардың бірі Карима оның ізбасары әл-Мансурдың анасы болды.
He was married already at an early age, before his family left Salamiya. His wife, Umm Habiba, apparently was still a child when she accompanied him to the Maghreb. He also had six known concubines, of which one, Karima, became the mother of his successor al Mansur.
Бағалау
Билікке келген кезде әл-Қайым тәжірибелі адам болды: оған әкесі халифатқа көтерілгеннен кейін көп ұзамай мемлекеттік істердің бір бөлігі сеніп тапсырылды. Мысыр шабуылдарының нәтижесіне қарағанда, оның қолбасшы ретіндегі жетістіктері орташа болғанымен, әл-Қайым белгілі бір қабілет пен нық қадам танытты. Оның билігінің көп бөлігі Ифрикия үшін бейбітшілік кезеңі болды, онда жылнамашылар көбінесе ешқандай оқиғаны тіркемеді; алайда, оның тарихтағы орны Әбу Язидтің құрылысқа қатысты көтерілісі кезіндегі апатты соңымен белгіленді. Тарихшы Фархат Дахрауи оны "династияның аса көрнекті емес өкілдерінің бірі" деп атайды және оның билігін бекіту үшін жасаған "артық салық салу мен діни қуғын-сүргін" Әбу Язидтің харижит көтерілісін күшейтті деп көрсетеді. Дахрауи сондай-ақ оның әрекетсіз қорғаныс стратегиясын және күштерін бөлуін сынады, бұл Әбу Язидке бастама беруге және оларды жеке-жеке жеңуге мүмкіндік берді. Майкл Бретттің пікірінше, әл-Қайымның усақ-түйекке көңіл бөлген билігі "әлем өзгеріп жатқан кезде, ішкі және сыртқы революцияның бастамасын жоғалтты", оның есімі мен лауазымы оятқан әмбебап билікке ұмтылысын орындамады және апатқа ұшырады.
When he came to power, al Qa'im was an experienced man: he had been entrusted with a share of public affairs fairly soon after his father's rise to the caliphate, and although his record as commander was mediocre, judging from the result of the Egyptian campaigns, al Qa'im displayed some ability and resolve. Most of his reign was a period of peace for Ifriqiya, when scarcely any event is noted by the chroniclers; nevertheless, his legacy is dominated by the disastrous end of his reign, amidst the cataclysmic uprising of Abu Yazid. The historian Farhat Dachraoui thus calls him "one of the less illustrious members of the dynasty", and points out that his "excessive taxation and religious persecution", in his attempt to consolidate his rule, actually ended up encouraging the Kharijite uprising of Abu Yazid. Dachraoui also criticizes his passive defensive strategy and the splitting of his forces, which gave Abu Yazid the initiative and allowed him to defeat them piecemeal. For Michael Brett, al Qa'im's reclusive rule "[lost] the initiative of the revolution at home and abroad at a time when the world around was changing", failed to rise to the aspirations to universal rule awoken by his name and title, and ended in disaster.