Кіріспе

934-946 жылдар аралығында билік еткен екінші Фатимид халифасы – Әбу әл-Қасим Мұхаммед ибн Абдалла (أبو القاسم محمد ابن عبد الله; 893 жылдың наурыз-сәуір айлары – 17 мамыр 946 жыл). Әл-Қаим (القائم) немесе Әл-Қаим би Амр Алла (القائم بأمر الله) аттарымен кеңінен танымал. Ол 934-946 жылдары Ифрикияда билік жүргізген Фатимид әулетінің екінші халифасы және әкесі Абдаллаһ әл-Махди Билладан кейін келген он екінші Исмаили имамы болды.

Шығу тегі

Болашақ әл-Қайым 893 жылы наурыз немесе сәуір айында Сирияның Саламия қаласында Абдул-Рахман деген атпен дүниеге келді. Абд әл-Рахманның әкесі – Саид ибн әл-Хусейн, болашақ халифа Абдалла әл-Махди Билла. Абд әл-Рахманның анасы – Саидтың әкесінің туысы, Әбу Әли Мұхаммедтің қызы, Әбу Шалалағ деп танылатын, Саид жас кезінде жетім қалғанда оны тәрбиелеген. Оның есімі тарихқа түспеген. Саид, Әбу’л Шалаглағтан бұрынғыдай, құпия исмаили миссионерлік желісінің басшысы болды, Дағуат ('шақыру'), сырттай жасырын имам Мұхаммед ибн Исмаилдің махди ретінде, яғни ислам мәсіхі ретінде қайта оралуын уағыздады. 899 жылға дейін Саид өзінің нағыз жасырын имам екенін, жасырын имамдар әулетінен тарағанын және Мұхаммед ибн Исмаилдің тек ойдан туған, олардың қызметін жасыру үшін қолданылған есім екенін жариялай бастады. Мүмкін, бұл талаптар Саид Дағуатты басқаруға кіріспей тұрып-ақ көтерілген. Отбасылық евнух Джафар өз естеліктерінде Әбу’л Шалаглаг бірнеше жоғары лауазымды агенттерге Саид үшін махди, ал жаңа туған Абдул-Рахман үшін қайым атағын құпия түрде таңғанын айтады. Бұл талаптар 899 жылы исмаили қозғалысында жарылыс тудырды: Саидтың имаматқа деген талаптарын қабылдағандар мен оларды мойындамағандар, сондай-ақ Мұхаммед ибн Исмаилдің махди ретінде қайта оралуын күткендер арасында жікке бөлінді. Соңғылары "Қарматиян" деп белгілі болды.

Сиджилмасаға ұшу

Саидтың жасырын имам екені аян болғаннан кейін, оның ең сергек жақтастары Сирияда Аббасид халифатына қарсы бедуин көтерілісін бастады. Саид бұл туралы бұрын ешкіммен ақылдаспаған, ал осы көтерілістердің басталуы оны қауіпке тікелей ұшыратты, себебі оның кім екені және қайда жүргені Аббасид үкіметіне белгілі болды. Аббасидтер оны ұстауға аңшылық ұйымдастырды, сондықтан Саид Абд әл-Рахманды және оның үйінен бірнеше жақын адамдарды алып, Саламияны тастап Палестинадағы Рамлаға кетті. Сол жердегі әкім, құпия түрде исмаили дініне өткен адам, оларды Аббасидтердің қуып жете беруінен жасырды. Өздерін «Фатимидтер» деп атаған бедуин көтерілісшілері Сирияның көп бөлігін басып алып, жасырын әміршісінің атынан шииттік үкімет құрды. Бірақ Саидты оларға қосылуға шақырып бірнеше хат жібергеніне қарамастан, ол Рамлада жасырынып қалды. 903 жылдың қараша айында көтерілісшілер Аббасид әскерінен жеңіліп, олардың басшысы тұтқындалып, сұраққа алынды. Бұл Саидты тағы да Рамланы тастап, сол кезде автономды Тулунид әулеті билік еткен Мысырдың Фустат қаласына қашуға мәжбүр етті. Саид, Абд әл-Рахман және олардың кішкентай тобы 905 жылдың қаңтарына дейін сол жерде болды, содан кейін Аббасидтер елге басып кіріп, Тулунидтер режимін құлатты. Саид Мағрибке, яғни мұсылман әлемінің батыс шетіне көшуге шешім қабылдады. Оның агенттерінің бірі, даи Абу Абдалла әл-Шии, Кутама берберлерін исмаили дініне өткізген және 905 жылға қарай Аббасид билігі астында Ифрикияны (қазіргі Тунис және Шығыс Алжир) билеген автономды Ағлабид әулетіне қарсы бірнеше жеңіске қол жеткізген еді. Батысқа сапар барысында топтың мүшесі, Абу Абдалланың інісі Әбу'л-Аббас Мұхаммед тұтқындалды, ал Ағлабидтер топ мүшелерінің кім екенін және олардың сыртқы түрін білді. Соның салдарынан топ Ағлабидтердің аумағын оңтүстік шекарасымен айналып өтіп, қазіргі Марокконың шығысындағы Сиджилмаса оазисіне бет алды. Саид, Абд әл-Рахман және олардың кішкентай тобы Сиджилмасада қоныстанды және келесі төрт жыл бойы бай саудагерлердің жайлы өмірін өткізді.

Мұрагер-әскер басшысы

909 жылдың наурыз айында Әбу Абдалла әл Шиидің басшылығымен Кутама әскері соңғы Аглабид әскерін жеңіп, Әмір Зыядат Алла III-ті жер аударып, Ифрикияның астанасы – Кайруан қаласын және оған жақын орналасқан Аглабидтер сарайы – Раққада қаласын басып алды. Әбу Абдалла, әлі аты аталмаған имам атынан шиит үкіметін құрды. Жаңа үкімет орнықтырғаннан кейін, Саид пен оның отбасын Ифрикияға әкелу үшін армиясымен бірге аттанды. Кутама әскерінің жақындап келе жатқанын білген Сиджилмаса әмірі Саидты сұраққа алып, Абдул Рахманмен бірге үй қамауына алды, бірақ оларға жақсы қарады. Ал олардың қызметшілерін түрмеге тастап, үнемі қамшымен жазалады. 909 жылдың 26 тамызында Кутама әскері Сиджилмасаға жетіп, тұтқынға алынған имамды босатуды талап етті. Мидрарид әскерлерімен қысқаша шайқас болғаннан кейін, Әмір әл-Яса қаласынан қашып кетті, ол басылып алынып, тоналды. Әбд әл Рахман мен оның әкесі атқа мініп, әсем киімдермен әскерге көрсетілді, сол кезде діни құлшыныспен шу айқайлар мен көз жастары араласты. Келесі күні, 27 тамызда Саид таққа отырды және әскерлер оны мақұлдады. Армия бірнеше апта бойы Сиджилмасада тұрды, осы уақытта Батыс Магрибтен бағыныштылық білдіретін делегациялар келді. 12 қазанда Ифрикияға жолға шықты. Жолда бірнеше бербер тайпаларын бағындырып, 910 жылдың 4 қаңтарында Раққада қаласына жетті. Келесі күні, 5 қаңтар 910 жылы, жұма намазының уағызында халифаттың заңды иелеріне – Мұхаммедтің ұрпақтарына қайта оралуын жариялаған манифест оқылды және жаңа билеушінің аты мен лақаптары ресми түрде жарияланды: "Абдалла Әбу Мұхаммед, Алланың тура жолымен басшылыққа алған имам, Сенімділердің басшысы". Осы оқиғада Абд әл Рахманға Әбул Қасым Мұхаммед деген жаңа есім берілді. Бұл атасының жаңа атымен бірге Ислам пайғамбары Мұхаммедтің атымен бірдей болды: Әбу'л Қасым Мұхаммед ибн Абдалла. Бұл Махдиге берілген ұзақ жылдар бойғы болжамдарда айтылған есім еді. Қазіргі ғалымдар бұл таңдаудың жаңа халифтің өзінің ізбасарларының мыңжылдық үміттерін ұлына ауыстыруға бағытталған сындарлы әрекет болғанын болжайды.

Анти-

Әл-Махдидің өзінің соңғы заманның мессиясы емес, имамдар тізімінің бірі ғана екендігін түсіндіруі және жаңа билеушінің – өмірдің жақсы жақтарын ұнататын, орта жастағы саудагер екендігінің шындығы, Әбу Абдалла тарапынан таратылған дінмен келіспеді. Соңғысы өзінің қожайынының талаптарына күмән келтіре бастады, және оған Ағлабидтерге қарсы Кутама жорығын басқарған бірнеше маңызды Кутама басшылары қосылды. Олардың ниеттерінен хабардар болған Әл-Махди бірінші болып шабуыл жасады, және 911 жылдың 18 ақпанында Әбу Абдалла мен Әбул-Аббас Мұхаммедті халифаның өзінің сарайында адал Кутама сарбаздары өлтірді. Олардан кейін Кутама басшыларының көптеген өкілдері де қаза тапты. Бірақ бұл Кутаманың күмәнін басаңдатпады: 912 жылдың сәуір айында жас жігіт Каду ибн Муарик әл-Мавати Кутаманың бір бөлігі тарапынан нағыз махди деп жарияланды, жаңа даилер тағайындалды және жаңа қасиетті кітап жазылды. Әбу Абдалланың миссиясының бастапқы орталығы болған Икжаннан бастап, көтеріліс Мила және Константин қалаларына тарады, ал оларға қарсы жіберілген адал әскер, қатарындағы көптеген Кутамалар дезертирлегеннен кейін кері шегінді. Жауап ретінде, 912 жылдың сәуір/май айларында Әл-Махди Әбу'л Қасым Мұхаммедті мұрагер (уәли әл-ахд) деп жариялады, оған әл-Қаим би амр Алла ("Алланың бұйрығымен іс істейтін") деген патшалық атағын берді және оны көтерілісті басуға жіберілген әскерге жетекші етіп тағайындады. 912 жылдың 21 маусымында адал әскер Мила маңында көтерілісшілерді шешуші түрде жеңді. Анти-махди әл-Мавати және басқа көтерілісшілердің басшылары тез арада тұтқындалды және күзде Каирванға әл-Қаимнің жеңіске жетуімен бірге танымал болды.

Мысырға қарсы жорықтар

Фатимидтер Ифрикияда билікті консолидациялағаннан кейін әл-Махдидің бірінші мақсаты – Египет болды, ол Сирия мен Иракқа қақпа, ислам әлемінің ежелгі орталығы және оның Аббасид қарсыластарының ордасы еді. Аглабидтер әмірлігі құлағаннан кейін Аглабидтердің иелігіндегі ең шығыс қаласы Триполи Фатимидтерге бағынды, бірақ жергілікті Хавара берберлері Кутама әскерлерінің жоғарыпарлы мінез-құлқына, сондай-ақ оларға жүктелген ауыр салық талаптарына наразылық білдірді. 910–911 жылдардағы Триполидегі алғашқы көтеріліс пен қоршаудан кейін 912 жылдың жазында Хавараның жалпы көтерілісі басталды. Триполидің Фатимид әкімі қашып кетті, ал қаладағы барлық Кутамалар қырғынға ұшырады. Әл-Қайымға 913 жылдың маусымында Триполи капитуляциялағанға дейін, құрлық пен теңізден жасалған біріккен экспедицияны басқару тапсырылды. Әл-Қайым Фатимид империясының шығысқа қарай одан әрі кеңеюіне дайындалу үшін Кутаманың маңызды генералдарының бірі Хабаса ибн Юсуфты сол жерде қалдырды. 914 жылдың қаңтарында Хабаса әскерді шығысқа жетектеп, Киренаиканың астанасы Барқаны басып алды.

Мысырға бірінші шабуыл

Осы алғашқы жетістіктен кейін, 11 шілдеде әл-Қайым тағы бір әскердің басында Раққададан шығып, экспедицияны басқаруды қолға алды. Әл-Қайым Хабасаға Барқада оның келуін күтуге бұйырды, бірақ амбицияға толы Хабаса күштерін Мысырға бастап, 27 тамызда Александрияға енді. Триполиде әл-Қайым мен оның серіктерінің кездейсоқ болуы Сицилиялық көтерілісшілердің флотының шабуылына тосқауыл қойды, олар жақында солтүстіктегі Сфаксты тонап кеткен еді. 914 жылдың 6 қарашасында әл-Қайым Александрияға келді, онда ол Фатимидтердің азанын орнатып, Кутамалық губернаторды және Исмаили қадіні (соткерін) тағайындады. Желтоқсан айының басында, Нілдің суы тартып, өзен бойымен әскерлердің өтуіне жағдай жасағанда, Фатимид әскері екі колоннамен Фустатқа бет алды: Хабаса алда, ал әл-Қайым одан кейін. Аббасидтердің губернаторы Такін әл-Хазари берілу туралы ұсыныстан бас тартып, Бағдаттан көмек сұрады және Рауда аралы мен Гизаға қарай өткелді қорғау үшін күштерін жұмылдырды. Фатимид әскері 15 желтоқсанда көпірді басып алуға тырысты, бірақ қайтарылды: Такіннің түркі атты әскері Кутама найзагерлеріне ауыр шығын келтірді. Мысыр әскері Кутаманы түн бойы қуды, бірақ қуып жете алмай, тәжірибесіз жасақтар тұзаққа түсіп, Фатимид әскерін толық жеңілістен сақтап қалды. Кейбір мысырлықтар (копт христиандары мен мұсылмандар) әл-Қайыммен хат алмасып, оның жақтастарының әлі де бар екенін көрсетті, ал Хайнц Халмның сөзіне сүйенсек, Фустатта Фатимидтік даидің болуы мүмкін еді. Фустатқа өзеннен өте алмаған әл-Қайым әскерінің көп бөлігін Такіннің қорғанысын айналып, Файюм оазисіне, азық-түлік табуға бағыттап жіберді. Кутама бастапқыда аймақты тонады, бірақ әл-Қайым тәртіпті қалпына келтіріп, тұрғындарға салық салу жүйесін енгізді. Осы кезде Гизадағы Фатимид әскерінің басым бөлігін басқарып тұрған Хабаса мен әл-Қайым арасында жанжал туды, себебі әл-Қайым Хабасаны алмастыруға бұйырды. 915 жылдың 8 қаңтарында Гизадағы ірі шайқаста Фатимидтер шешулі жеңіліске ұшырады; Фатимидтік дереккөздер бұл жеңілісті Хабасаға толығымен жатқызады, ол әл-Қайымның табанды болуға шақыруларына қарамастан, шайқас алаңынан қашып кетті. Фатимидтерге жақын тұратын жазбаларда әл-Қайым жауға үш рет шабуыл жасап, көптеген шығын келтіргені айтылады, бірақ бұл әшекейлер шайқастың апатқа ұшырағанын жасыра алмайды: әскері құлағаннан кейін әл-Қайым Александрияға шегінді, ол 23 қаңтарда кірді. Осы кері соққыға қарамастан, әкесіне жазған хаттарында және Александрияда сөйлеген уағыздарында әл-Қайым өзінің соңғы жеңіске жететініне сенімді болғандай көрінеді. Александрияда ол Исмаили және Фатимидтердің ісін насихаттап, жұма намазының (хутба) бірнеше дүрсін өткізді. Ол біршама уақыт бойы әл-Қайымнан амандасуды сұраған кейбір мысырлық дезертирлермен келіссөздер жүргізіп, Фустаттың капитуляция мүмкіндігін көтерді. Бірақ әл-Қайымның өзі мұндай ұсыныстардың шындығына толық сенбеген сияқты, және 915 жылдың сәуір айында Фустатқа Аббасидтердің бас қолбасшысы Муннис әл-Музаффар келгеннен кейін бұл келіссөздер мүмкін болмай қалды. Содан кейін Хабаса өзінің отызға жуық серігімен бірге әл-Қайымнан кетіп, Ифрикияға бет алды. Бұл жағдай әл-Қайымды алаңдатты, ол Александрияны асығыс және шайқассыз эвакуациялады, көптеген қару-жарағы мен жабдықтарын қалдырды. Қала тез арада Аббасидтердің қолына қайта өтті. Әл-Қайым 915 жылдың 28 мамырында Раққадаға келді. Оның артында Киренаика көтеріліп, Фатимидтердің билігін құлатты; Барқада Кутама гарнизонының барлығы өлтірілді.

Мысырға екінші шабуыл

Бірінші әрекет сәтсіз аяқталғанына қарамастан, Киренаиканы қайта басып алудан бастап, Мысырға екінші шабуылға дайындық бірден басталды. Бұл 18 айлық қоршаудан кейін 917 жылы сәуірде Барқаның тапсыруымен орындалды. Әл-Қаим 919 жылы 5 сәуірде Раққададан Мысырға қарсы екінші жорығына аттанды. Оның алғы шебі 919 жылы 9 шілдеде Александрияға жетті, ал Әл-Қаим өзінің әскерінің басты бөлігімен қыркүйек/қазанда келді. Қаланың Аббасид әкімі қашып кетті, және Александрия шайқассыз тапсырылды. Бірінші шабуыл кезінде Фатимидтердің билігін мойындағандықтан, қала Фатимид әскерлерімен тоналды. 914 жылғыдай, Аббасид әкімі Нилді қорғау үшін Гизаға аз ғана жергілікті күштерді шоғырландырды, Бағдат күш жібергенше: тағы да Мунис әл-Музаффарға жоғары қолбасшылық тапсырылды, ол 920 жылы 23 ақпанда Мысырға аттанды. Әл-Қаим Фустаттағы бірнеше маңызды тұлғалармен, соның ішінде бұрынғы Тулунид везирі Әбу Бакр Мұхаммед ибн Әли әл-Мадхараимен хат алмасып, оған Аббасид гарнизонының жағдайы туралы хабар берді, бірақ Фустат гарнизонының әлсіздігін пайдаланып, Гизаға шабуыл жасауға ешқандай әрекет етпеді. Әл-Мадхараи қос ойын ойнап, Аббасид әскерлері келгенше шабуылды кейінге шегерген болуы мүмкін. Әл-Қаим жылдың қалған бөлігінде Александрияда қалды, өйткені Ифрикиядан күштер келіп жатты. Олардың ішінде евнух Сулейман басқаратын 80 кемеден тұратын Фатимид флоты да болды, бірақ Фатимид кемелері 12 наурызда Абукирде Тамал әл-Дулафи басқаратын Аббасид эскадрильясымен шешулі жеңіліске ұшырады. Әббасид күштерінің жетіспеушілігі және Александриядағы жағдайдың нашарлауымен, Әл-Қаим 914 жылғы маневрді қайталауға шешім қабылдады: 30 шілдеде ол Александриядан шығып, Гизаны айналып өтіп, өнімді Файюм оазисін басып алды, ол азық-түлікпен және операциялар базасымен қамтамасыз ете алатын. Бұрынғыдай, ол Мысыр халқынан салық алып, өзін Мысырдың заңды билеушісі деп жариялады. 921 жылдың көктемінде тағы бір Кутама күштері Жоғарғы Мысырды әл-Ушмунияның копт епископтығына дейін басып алды. Бұл Әл-Қаим үшін салық салынатын аумақты ұлғайтқан ғана емес, сонымен қатар Фустатқа сол жерден астық жеткізілуін тоқтатты. Бір жыл бойы екі тарап та ашық қақтығыстан аулақ болып, дипломатиялық және насихаттық күреске қатысты. Мунис Әл-Қаимге Аббасид халифасына бағыну жағдайында қауіпсіз өтуге уәде берді, сондай-ақ Ифрикияның автономиялы билеушілері ретінде Фатимидтерді Аглабидтер стилінде мойындауды ұсынды. Әл-Қаим Мұхаммедтің заңды мұрагерлері ретінде Фатимидтердің бүкіл әлемге билік ету туралы талаптарын қайталайтын хатында осы ұсыныстарды қабылдамады. Әл-Қаимнің Фустат тұрғындарын Ифрикиялықтардың үлгісін қарап, Фатимидтердің дұрыс жолынан түсуге шақыратын ұзақ өлеңінің бір бөлігі де Бағдатқа жіберілген көшірме арқылы сақталған. Сонымен қатар, Фатимид қолбасшысы исламның екі қасиетті қаласына, Мекке мен Мединаға, Фатимидтердің ислам әлеміне билік ету туралы талаптарын мойындауға шақырды. Оның өтініші ескерілмеді. 921 жылдың мамыр-маусым айларында Аббасидтер бұл тұйыққа шешім берді: Тамальдың флоты Александрияны басып алды, содан кейін Нил бойымен Мунис Файюмға шабуыл жасауын қолдау үшін жүзіп кетті. Аббасид күштері Файюмның Нилмен жалғыз байланысын Иллахунда блокадалап, Әл-Қаим мен оның оазистегі адамдарын елден оқшаулады. Аббасид күштері оазиске қарай жылжи бастағанда, 8 шілдеде Әл-Қаим шегінуге бұйрық берді: барлық ауыр жабдықтар қалдырылды, ал ол және оның адамдары шөл арқылы Барқаға баратын жағалау жолына қарай бетке бұрды, бұл көптеген адамдардың қаза тапқан қиын сапар болды.

Зената берберлеріне қарсы жорық

Аглабидтер Ифрикиясының шетінде жаңадан құрылған Фатимидтер режимі, жергілікті бербер тайпаларынан, әсіресе таулы аймақтарда тұратын, Аглабидтер мен олардың халифалық ізашарлары бекітілген билік орната алмаған тайпалардан күшті қарсылыққа тап болды. Ифрикиядан тыс Фатимидтердің негізгі бекінісі Тахерт болды, ол батысқа қарай орналасқан. Оның Фатимидтердің әкімі Масала ибн Хабус Микнаса бербері болды, ол өз тайпасын Фатимидтердің туы астына біріктірді. Микнаса тайпасының Уарсенисте исмаилизмді таратуға жасаған тырабы сәтсіз аяқталды, ал олардың Фатимидтермен одақтасуы басқа тайпалық топ – Зенатаны, Ибн Хазардың басшылығымен Фатимидтерге қарсы тұрып, Тахертке бірнеше рет шабуыл жасауға себепкер болды. 924 жылдың қараша айында Масаланың қарсыласы оны өлтірді, ал оның орнына ағасы Ясал билікке келді. Ясал 925 жылы Тахертке жасалған Зената шабуылдарын тойтарып алғанымен, Ибн Хазардың Фатимидтердің көмекші әскерін жеңгені аймақтағы басқа бербер тайпаларын көтеріліске шақырды. Бұл әл-Махдини жеке өзі көтеріліске қарсы тұру үшін әл-Қайымды жіберуге мәжбүр етті. Мұрагер 917 жылдың 12 сәуірінде Кутама тайпасына ғана емес, сондай-ақ Халил ибн Исхақ әл-Тамимидің басшылығымен әл-Арибуста жиналған араб жасақтарына да қаруға шақырды. Әл-Қайым Бағаяға аттанды, ол жерден Хаувара, Садина және Аджиса сияқты бағындырылған бербер тайпаларын өз жорығына адамдар жинауға міндеттеді. Олардың адалдығын қамтамасыз ету үшін олардың басшыларының отбасылары Махдияға кепіл ретінде жіберілді. Кутама тайпасы тек шілде айында Сетифте әскерге қосылды, содан кейін жорық толыққанды жиналды. Сол жерде Саламияда әл-Махдидің бұрынғы үй құлы болған шаңырағы Жафар ибн Убайд Ходна тауларында Кияна тайпасын бағындырды. Әл-Қайым жақын маңдағы жазықта әл-Мухаммедия (қазіргі Мсила) деп аталатын жаңа қала салды, бұл аймаққа Фатимидтердің билігін нығайтуға бағытталған шара болды. Алғашқы исмаилил жақтастарының бірі Әли ибн Хамдун әл-Андалусиге оның құрылысын аяқтау міндеті жүктелді, ол қаланың алғашқы әкімі болды. Бұл кезде тағы бір бербер тайпасының басшысы Зири ибн Манад, Санхаджа, әл-Қайымға бағынуға уәде берді. Қыркүйек айында әл-Қайым Заб тауларындағы Зената жерлеріне кірді. Фатимидтер әскері Зената тайпасының азық-түлік пен жайылымдарынан айыруға тырысып, Ибн Хазарды қуды. Әл-Қайым жеке өзі атты әскерлерге басшылық етіп, Зената басшысын қолға түсіруге тырысты, бірақ ол қайта-қайта қашып құтылуға үміттенді, көбінесе соңғы сәтте. Жағдай қиын болды: желтоқсан мен қаңтар айларында бір айдан астам уақыт бойы тоқтамай жаңбыр жауып, Махдиямен байланыс үзілді, сонда сот жорық толығымен жоғалып кеткен деп қорқып қалды. 928 жылдың 29 қаңтарында Фатимидтер әскері ірі шайқаста Матмата тайпасын жеңіп, оларды Фатимидтердің билігіне бағындырды. Наурыз айында әл-Қайым Зената тайпасының соңғы бекінісі Забрақаға жетті. Қысқаша қоршаудан және катапульттармен бомбалаудан кейін бекінілген қала тоналды. Әл-Қайымның жеңісі туралы хабар бір өлеңнің таралуына себеп болды, онда әл-Қайым өзін "Алланың елшісінің ұлы" деп жариялап, "Алланың жерін аралап, Мысыр мен Иракқа барамын, содан кейін Бағдадқа көңіл бөлемін" деді. Содан кейін армия Тахертке оралды, онда мықты гарнизон орнатылды. 20 қазанда әл-Қайым Ифрикияға қайта оралды, ал 1 қарашада ол өзінің әскерімен Махдияда салтанатты түрде қарсы алынды. Бұл жорық Фатимидтердің үгіт-насихатында үлкен жетістік ретінде бағаланды, бірақ Ибн Хазардың қашып кетуімен көмкерілді, ол терең шөлге қашып кетті. Әл-Қайымның адамдары, азық-түліктері азайып, оны қуа алмады. Келесі жылы Зената басшысы Заб аймағындағы Фатимидтерге қайтадан қауіп төндірді. Сонымен қатар, әл-Қайымның оралуы, кем дегенде, оның лауазымына қатысты алаңдаушылықтармен байланысты болды: оның үлкен ұлы әл-Қасым оған өзінің болмауы кезінде әл-Қайымның жартылай ағасы Әбу Әли Ахмадқа қоғамдық рәсімдерде жетекші рөл атқаруға рұқсат етілгенін хабарлады. Бұл ерекше қадамның себебі – сарайдағы интригалар ма, әл-Қайымның қайтыс болғаны туралы шынайы алаңдаушылық па, әл-Махдидің Ахмадни балама мұрагер ретінде ұсынуға ниеттенген-қоймағаны белгісіз. Әл-Қайымның оралуы оның орнын нығайтты, бірақ бұл оқиға оның әкесімен арасын үзіп жіберді.

Басқа қызмет түрлері

Мұрагер ретінде әл-Каим әкесіне шағымдарды жеткізу үшін жиі делдал ретінде еске алынады, мысалы, Кайруанның әкімі Әбу Саид әл-Дайфтың зұлымдыққа толы әрекеттеріне қарсы немесе Ифрикиядағы кейбір радикалды исмаилилердің әл-Махдиді құдайдың жалғасы деп жариялаған антиномиялық көзқарастарын халифтің назарына жеткізу үшін.

Тарату және биліктің басты тұлғалары

Әл-Махди 934 жылы 4 наурызда Махдияда аурудан кейін қайтыс болды. Әл-Қаим оның өлімін жүз күн жасырып, содан кейін жалпы аза тұруды жариялады. Имам-халифаның белгіленген мұрагері болғандықтан, Әл-Қаим ешқандай қарсылыққа ұшырамады. 928 жылғы бір жағдайдан басқа, оның көптеген жартылай туыстары – алты ұл және жеті қызы – маңызды рөл атқармады. Махди оларды сарайда ұстап, губернаторлық немесе әскери басшылыққа сеніп тапсырмаған. Кейбір ескі сардарлар Әл-Махдидің өлімі соңғы үміттің аяқталуын білдіреді деп ренжісе, мұрагерлікке қарсы жалғыз қарсылық Триполитаниядан келді. Белгілі Мұхаммед ибн Талут өзін Әл-Махдидің ұлы деп жариялап, имамат пен халифатқа талап қойды. Ол жергілікті Хавара берберлері арасында көптеген жақтастар жинады, бірақ оның алдауы ашылып, өзінің жақтастары тарапынан өлімге кесілді. Әйтпесе, жаңа билікке өту тыныш болды. Әл-Қаим халифалық сарайға қоныстанды және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол мерекелерде көпшілік алдына шығуды тоқтатты және соншалықты усақ-түйекке көңіл бөлген адамға айналды, оның мінезі кейінгі ұрпаққа дерлік белгісіз болды. Әл-Қаим әкесінің көптеген министрлерін өз қызметтерінде қалдырды. Әбу Жафар Мұхаммед ибн Ахмад әл-Бағдади бас хатшы және пошта басшысы болып қызмет етті, ол іс жүзінде квази-везир болды. Мемлекеттік қазынаны екі жақта да белгілі ерте заманғы тұлғалардың ұрпағы Әбул Хасан Мұхаммед басқарды. Саламия дәуіріндегі тағы бір бұрынғы үй құлы Жафар ибн Әли сарай қызметін басқарды. Әл-Қаимнің билігіндегі басты жаңа тұлға – славян текті сарай евнухі Джаудхар болды. Ол Әл-Қаим мұрагер болған кезде Махдиядағы сарайының басқарушысы болды, ал оның билікке келгеннен кейін жеке қазына мен киім қоймаларын басқаруға тағайындалды.

Фатимидтер империясының тұрақтандыруы

Әл-Махдидің тұсында жаңадан құрылған Фатимид мемлекеті бірден үш бағытта кеңейді: мұсылман "узурпаторларына" қарсы, шығыстағы Аббасидтерге және батыстағы Кордоба әмірлігіне қарсы; сонымен бірге солтүстікте, Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы Византия империясына – негізгі христиан дұшпанына қарсы қасиетті соғыс жүргізіп жатты. Бұл кеңею идеологиялық негізде болды: Фатимид халифалары мемлекеттің (давланың) зайырлы билеушілері ғана емес, сонымен қатар шиит имамдары да болатын, да’уаның кең желісін басқарды және осы арқылы бүкіл ислам әлемінің басшылығы үшін сүннит Аббасидтерге күш сынады. Ал-Қаимнің әкесі өзінің алғашқы жарлығында «Алланың уәдесі бойынша күнәлі бүлікшілерден шығысқа және батысқа қарай әлемді жаулап алу» міндетін алды.

Мағриб

Әл-Қаим әкесінен зор империя мұра етті, бірақ оның жаулауы толыққанды да, бекітілмеген еді. Жаңа халифа Мағрибтің батысында (қазіргі Марокко) ауыр дағдарысқа тап болды, онда 931/2 жылы Фатимид билігі Фатимид вице-падишасы, Микнаса бербер басшысы Мұса ибн Әби'л Афияның Омейяларға кетуімен құлдырады. Әл-Қаим екі славян офицеріне – Сандал әл-Фата мен Майсур әл-Фатаға – аймақты қайта басып алуды тапсырды: Сандал Некор әмірлігіне қарсы, ал Майсур Фес қаласына жорық жасады. Сандал 936 жылдың қыркүйегінде Некорды жаулап алып, оның билеушісін өлтірді, содан кейін Майсурмен Фесте қосылды. Қала жеті айлық қоршаудан кейін берілді, ал оның басшылары Махдияға жер аударылды. Майсур Ибн Әби'л Афиядан қуғынға ұшыраған Идрисидтерді Фатимидтердің қарауысына алып, бас көтерген Микнаса басшысын қуды, бірақ сәттілікке жете алмады. Зината тайпаларын бақылауда ұстау үшін, 936 жылы Әл-Қаим Санжаха басшысы Зири ибн Манадқа Ахир бекініс қаласын салуға рұқсат берді және құрылыс материалдарымен, шеберлермен көмектесті. Бұл Зиридтердің Фатимидтерге адалдығын нығайтты. Халифа сондай-ақ Мсиладағы марш күзетшісі Әли ибн Хамдун әл-Андалусидің Бану Камлан берберлері үстіндегі билігін күшейтті.

Сицилия және Жерорта теңізінің орталық бөлігі

Солтүстікте 931/2 жылы Византиямен келісім шарт жасалып, оған сәйкес Махдияға тұрақты түрде салық төленді. Бұл келісім әл-Қаим билікке келгеннен кейін де сақталды. Нәтижесінде Фатимидтер назарын солтүстікке бұрды. 934 жылдың маусым айында Якуб ибн Исхақ әл-Тәмими бастаған Фатимид флоты Генуя қаласын тонады. Одан кейін Корсика мен Сардиния жағалауларына шабуыл жасап, 935 жылдың тамызында жеңіспен әл-Махдияға оралды. Сицилиядағы жергілікті арабтар мен берберлер Кутама үстемдігіндегі және ауыр салық салинатын Фатимид режиміне наразылық білдірді. 937 жылдың сәуір айында Агридженто халқы, басым көпшілігі Кутама емес берберлер, губернаторларын қуғынға салып, көтеріліс көтерді. Фатимидтердің аралдағы губернаторы Салим ибн Асад ибн Әби Рашид Абу Дуқақтың басшылығымен Кутама әскерін қалаға қарсы жіберді, бірақ ол жеңіліске ұшырады, ал агригенттіктер аралдың астанасы Палермоға қарай жорық жасады. Салим оларды жеңе алды, бірақ қыркүйек айында Палермо да көтеріліске шығып, Салимді өз астанасын қоршауға мәжбүр етті. Қазан айында Ифрикиядан қосымша әскерлер келді. Олардың командирі Халил ибн Исхақ әл-Тәмими Сицилияның губернаторы болып тағайындалды және Палермоны тез басып алды. 938 жылдың наурыз айынан бастап Агридженто қоршауға алынды, бірақ Халил қыс басталғанда қоршаудан бас тартып, Палермоға қайта оралды. Бұл сәтсіздік аймақтың ішіндегі көтерілістерді одан әрі күшейтті. Көтерілісшілер Византиядан көмек сұрады, ал Халил Ифрикиядан күш сұрауға мәжбүр болды. Халил 939-940 жылдары Мазараны және аймақтың ішіндегі бүлікші қалаларды қайта басып алды, ал 20 қарашада 940 жылы Агридженто да түсті. Соңғы көтерілісшілердің бекіністері тағы біршама уақытқа төзіп тұрды, бірақ 941 жылдың қыркүйегіне қарай арал тыныштандырылды және Халил Ифрикияға оралды. Арал тағы да Фатимидтердің бақылауында болды, бірақ қирап, халық саны азайып кеткен еді. Халил өзінің науқаны барысында бір миллион адамды өлтіргенін мақтанды, жер кадастры тізілімдері жойылды, осылайша жер салығын тексеру мүмкін болмай қалды, көптеген сицилиялық мұсылмандар жерлерінен айырылып, күштеп қоныстандырылды, ал көптеген басқалары Византияның оңтүстік Италия аймағына қашқан.

Мысырға үшінші шабуыл

Шығыс аймақта әл-Қайым билікке келген кезде, 932 жылы халиф әл-Мұқтадирдің өлтірілуінен кейін Аббасид халифаты соңғы құлдырау кезеңіне енді. Ирактың Аббасидтер астанасындағы хаос провинцияларда, әсіресе Мысырда сезілді, онда амбициялы генерал Мұхаммед ибн Тугж әл-Ихшид билікті өз қолына алды. Бірақ жергілікті гарнизон командирлерінің бір бөлігі оны мойындамай, Барқаға қашып, әл-Қайымнан көмек сұрады. Әл-Қайым бәрібір Мысырға жорық жасауды жоспарлаған болуы мүмкін, және оның әкесі де осы мақсатта дайындықтар жасаған болуы ықтимал, алайда бұл жағдай оған үлкен мүмкіндік берді: босатылған Зайдан мен Әмір әл-Мажун бастаған әскерлер дереу Барқаға көтерілісшілерге қосылу үшін жіберілді. 936 жылдың наурыз айының басында Александрия оңай басып алынды, бірақ сол айдың соңында әл-Ихшидтің әскері басып кірген әскерді жеңіске жеткізді. Фатимидтер тағы да Александриядан қуылып, көптеген тұтқындарды жоғалтып, Барқаға қайтарылды. Мысырда әл-Ихшидтің күшті билеуші ретінде орнығуы Фатимидтердің амбицияларын біраз уақытқа тоқтатты, бірақ одан да маңыздысы, келесі жылдары Фатимид режимі династияның құлауына жақын болған ірі көтеріліске ұшырады. Әл-Қайымның қайтысынан кейін бір ұрпақ өткен соң, 969 жылы ғана Фатимидтер Мысырды жаулап алуға қол жеткізді.

Әбу Язидтің көтерілісі

Әбу Язид – зината берберлері мен қара африкалықтардың араласынан шыққан мұғалім, Фатимидтер келгенге дейін Ифриқия берберлері арасында басым болған Ибади Хариджиттік сектаның жақтасы болды. 937 жылдан бастап ол Тозеурде Фатимидтерге қарсы құпия агитация жүргізді. Жамандалып, түрмеге қамалғаннан кейін, оның ізбасарлары түрмеден босатып, Аурес тауларындағы Хауара тайпаларына қашып кетті. Ол сол жерде көптеген жақтастарын тез арада өзіне тартты және олардың басшысы болып сайланды. Оның қозғалысы 740 жылдары Омейяд халифатына қарсы өткен ірі бербер көтерілісінің империяға қарсы дәстүрлерімен, сондай-ақ әл-Махди халифатының негізі болған жергілікті мессиандық дәстүрлермен байланысты болды. Бірақ Әбу Язидтің ізбасарлары Фатимидтердің мұрагерлік имаматқа деген талаптарын қабылдамады және өздерінің басшысын сайлауды талап етті.

Көтерілістің басталуы және Кайруанның құлауы

944 жылдың ақпанында Әбу Язидтің ізбасарлары таудан түсіп, Фатимидтерді күтпеген жағдайға түсірді. Әл-Қайым Кутама әскерін жұмылдырды, бірақ Әбу Язидтің шағын және жоғары жылдамдықтағы жасақтары олардан қашып құтылып, әрқашан Аурес тауының қауіпсіздігіне қайта орала алды. Жаз бойы қалалар көтерілісшілерге беріле бастады, ал Дугга маңындағы Харижиттер мен Кутамалар арасындағы алғашқы шайқас Фатимидтердің күйреуімен аяқталды. 944 жылдың 7 тамызында Фатимид Ифрикиясының кіреберісі – әл-Ариб (көне Ларибус) қаласы, тұрғындарының қауіпсіздігіне кепілдік берілген хат алмасу шартымен берілді; Фатимид шенеуніктері мен Исмаилизмнің барлық жақтастары одан нақты айырылды. Әл-Қайым жауап ретінде төрт әскерді жұмылдырды: біреуі Раққададағы ескі Ағлабид сарай қаласын қорғау үшін, біреуі Халил ибн Исхақ әл-Тәмими басшылығымен Ифрикияның бұрынғы астанасы және ірі қаласы – Каирван қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, біреуі евнух Бушра басшылығымен Бежа аймағына, ал негізгі әскер Майсур әл-Фата басшылығымен әл-Махдия мен Каирван арасында орналасты, екеуіне де көмектесуге дайын. Бұл жағдай көтерілісшілерге бастама беруге мүмкіндік берді, олар Фатимид қолбасшыларына жеке шабуыл жасай алды. Бушра жеңіліп, Туниске, содан кейін Суссеге шегінуге мәжбүр болды, Каирванға жол ашылды. Мұнда Халил әл-Тәмими офицерлерінің көтерілісшілер әскеріне қарсы шабуыл жасау туралы ұсыныстарына қарсы тұрып, Майсур әл-Фата басқаратын негізгі Фатимид әскерінің келуін күтті, бірақ соңғысы да көтерілісшілерге қарсы шешуші әрекет жасаудан тартынды. Нәтижесінде жергілікті жасақтың наразы және жалақы алмаған сарбаздары көтерілісшілерге қарай дезертирлеуге бастады, бұл Халилді 14 қазанда капитуляциялауға мәжбүр етті. Әбу Язид оны және қала басшысын өлімге жіберді. Әбу Язид 29/30 қазанда түнгі шабуылда Майсур әскерін талқандау арқылы жеңісін аяқтады: Майсур қаза тауып, әскері ыдырады. Ұзақ өтпей Соусс та тонауға ұшырады. Фатимидтер билігіне қарсы күшті наразылық білдірген Каирванның басым көпшілігі Маликилік сүннит тұрғындары бастапқыда Әбу Язидтің билікті басып алуын қолдады, бірақ оның берберлік ізбасарларының тәртіпсіздігі мен ашкөздігі оларды тез ашуландырды. Дегенмен, олар Әл-Қайымға қарсы күресте, «Имансыздың имамы» Әбу Язидті кіші жамандық ретінде қабылдауға дайын болды.

Аль-Махдианың қоршауы және Фатимидтер қарсы шабуыл

Хариджилердің шабуылынан қашып, Кутама сарбаздары мен Фатимид жақтастары әл-Махдияға ағылып келді, бірақ алдағы қамалға дайындық үшін әл-Каим оларды қала ішіне кіргізбеді. Оның орнына Фатимид билеушісі сыртқы қалашықтарды қоршау үшін жаңа қабырға мен бекініс орғызды, ал босқындар оның артында паналады. Қабырға мен екі қақпасын Кутама және құл сарбаздарынан құралған сарай әскерлері қорғады. Әбу Язид 945 жылдың 9 қаңтарында Фатимид астанасына жетті. Қалаға жасалған алғашқы шабуыл 945 жылдың 20 қаңтарында сарай қаласының қабырғасына жетті, бірақ соңында кері қайтарылды. Қала қоршауға алынды, ол 945 жылдың 16 қыркүйегіне дейін жалғасты. Фатимидтердің жағдайы қиын болды, себебі Сицилия мен Триполиден астық әкелген кемелер жағаға тіреліп, көтерілісшілердің қолына түсті, бірақ Әбу Язид те проблемаларға тап болды. Оның көптеген әскерлері оқымаған шаруалар еді, олар енді өздерінің егістіктеріне немесе тонауға кетті; Харижит басшысы тек Хавараға ғана сенім артты. Осының салдарынан қамал тиімді болмады, ал Фатимид шабуылдары кейде жау лагерін бос табатын. Дегенмен, осы қауіпті кезеңде де әл-Каим өзін көрсетпеді, тіпті оның кеңесшілерінің өтініштеріне қарамастан, орнына ұлын жіберуден бас тартты. Әл-Махдия қамалы араб әскерлерінің әл-Арибустан дезертирлеуінен бұзылды, олар Харижиттермен дауласқаннан кейін. 16 қыркүйекте Фатимид шабуылына қарсы шайқастың шешуші сәтінде арабтар бұрынғы одақтастарына қарсы шықты. Көтерілісшілердің әскері ауыр зиянға ұшырады, ал Әбу Язид Кайруанға шегінуге мәжбүр болды. Сол жерде Әбу Язидке жағдай ұнамады. Кейбір жергілікті тұрғындар Фатимидтермен байланысып, қала мен көтерілісшілердің басшысын тапсыруды ұсынды; қастандық жоспары ашылып, оның алдын алды; және Харижиттердің басқа діндердегі мұсылмандарды сенбейтіндер деп есептейтін доктринасына сәйкес, Харижит әскерлері жергілікті тұрғындардың қыздары мен әйелдерін күштеп ұрлағандықтан, тәртіпсіздіктер болды. Әбу Язид бұл әрекетті тоқтатуға уәде беруге мәжбүр болды және Кайруаннан кетіп қалды; содан кейін жергілікті тұрғындар ұрланған көптеген әйелдерді босатып алды. Әбу Язидтің билігіне наразылық Ифрикияның басқа аймақтарына тарады: Суссе көтеріліске шығып, Фатимид флотының көмегімен Харижит билігін құлатты. Тунис, Бежа және әл-Арибус та осы үлгіде әрекет етті. Келесі айларда Әбу Язид пен Фатимид күштері арасында Тунисте қатты шайқастар болды, қала екі жақтан да басылып алынды және жартылай қирады. Бежа мен әл-Арибус та осындай тағдырға ұшырады. Фатимидтердің тәжірибелі саяхатшысы Әли ибн Хамдун әл-Андалуси Мсиладан Харижиттерге қарсы жорыққа шықты, бірақ Әбу Язидтің ұлы Әйюб оны жеңіп, көп ұзамай жараларынан қайтыс болды. Фатимидтерге қарсы одақтастар іздеп, Әбу Язид Кейруанның бірнеше беделді тұлғаларын Кордованың Омейядтарына елші ретінде жіберді. Бұл алғашқы елшілік жақсы қабылдануынан кейін Әбу Язид Әйюбты Омейяд халифасы Абд әл-Рахман III-ке адалдық ант беруге жіберді, ол өз кезегінде қолдау көрсетуге уәде берді. Алайда, жылдың соңы болғандықтан және теңізде жүзу маусымы аяқталғандықтан, Омейяд флоты келесі жылы теңізге шығуға дайындалды. Әбу Язид қайтадан бастаманы қолға алып, Суссені қайта бақылауға алу үшін жорыққа шықты, 946 жылдың 13 қаңтарында қаланың қамалын бастады.

Өлім және мұрагерлік

Фатимидтердің ресми мәліметтеріне сәйкес, әл-Қайым 946 жылдың 17 мамырында қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Исмаил басты, ол әл-Мансур Билла есімімен жаңа халифа атанды. Билік ауысуы тегіс болды, бірақ Исмаил әл-Қайымның үлкен ұлы болмағандықтан, бұл процесте белгілі бір бұрылыстар болды. Әл-Қасим, әл-Қайымның аға ұлының тағдыры белгісіз – ол осы аралықта қайтыс болған деп хабарланды, ал Фатимидтер тарапынан келген деректер Исмаилдің әкесінің мұрагері ретінде ресми түрде тағайындалғанын көрсетуге тырысты. Джаудхар өзінің естеліктерінде, Исмаилдің 934 жылы әл-Қайым таққа отырған кезде, әкесінің мұрагері ретінде жасырын тағайындалуына сенімді адам болғанын айтады. Алайда, жаңа билеушінің барлық інілері мен жартылай бауырларын тұтқынға алып, Джаудхардың қадағалауымен ұстауы, Фатимид дәуірінің заманауи тарихшылары, мысалы Хайнц Халм мен Майкл Бреттті, Исмаилдің күтпеген билікке өрлеуі Джаудхар бастаған сарайлық интриганың нәтижесі болуы мүмкін деген күдікке келтірді, онда әл-Қайымның гаремінен басқа да тұлғалар қатысты. Заңдылығына қарамастан, Исмаилдің мұрагерлігі Фатимид мемлекеті үшін маңызды жаңалық болды. Ол дереу көтерілісшілерге қарсы күреске кірісіп, қысқа мерзім ішінде Суссаны азат етті, Кайруанды қайтарып алды және Әбу Язидтің оны қайта басып алу әрекеттерін жеңді. Әбу Язидтің ізінен тауларға дейін қуып жеткен Фатимидтер, жаңа билеушінің жетекшілігімен, оны тұтқынға алып, 1947 жылдың тамыз айында өлім жазасына кесті. Көтерілісшілерге ешқандай мүмкіндік бермеу үшін Исмаил мен оның үкіметі әл-Қайымның қайтысын жасырды, бұл міндет әл-Қайымның усақ-түйекке көңіл бөлмейтін өмірімен жеңілдетілді. Барлық мемлекеттік істер мен рәсімдер әл-Қайымның атынан жүргізілді, ал Исмаил тек оның мұрагері ретінде әрекет етті. Тіпті ("Жеңісшіл") деген патшалық атауы да көтеріліс толыққанды түрде басылғаннан кейін ғана ресми түрде қабылданды.

Отбасы

Ол отбасы Саламиядан кеткенге дейін ерте жасында үйленген. Оның әйелі, Умм Хабиба, Магрибке онымен бірге келген кезде әлі бала болған. Оның сондай-ақ алты белгілі қарындасы болған, олардың бірі Карима оның ізбасары әл-Мансурдың анасы болды.

Бағалау

Билікке келген кезде әл-Қайым тәжірибелі адам болды: оған әкесі халифатқа көтерілгеннен кейін көп ұзамай мемлекеттік істердің бір бөлігі сеніп тапсырылды. Мысыр шабуылдарының нәтижесіне қарағанда, оның қолбасшы ретіндегі жетістіктері орташа болғанымен, әл-Қайым белгілі бір қабілет пен нық қадам танытты. Оның билігінің көп бөлігі Ифрикия үшін бейбітшілік кезеңі болды, онда жылнамашылар көбінесе ешқандай оқиғаны тіркемеді; алайда, оның тарихтағы орны Әбу Язидтің құрылысқа қатысты көтерілісі кезіндегі апатты соңымен белгіленді. Тарихшы Фархат Дахрауи оны "династияның аса көрнекті емес өкілдерінің бірі" деп атайды және оның билігін бекіту үшін жасаған "артық салық салу мен діни қуғын-сүргін" Әбу Язидтің харижит көтерілісін күшейтті деп көрсетеді. Дахрауи сондай-ақ оның әрекетсіз қорғаныс стратегиясын және күштерін бөлуін сынады, бұл Әбу Язидке бастама беруге және оларды жеке-жеке жеңуге мүмкіндік берді. Майкл Бретттің пікірінше, әл-Қайымның усақ-түйекке көңіл бөлген билігі "әлем өзгеріп жатқан кезде, ішкі және сыртқы революцияның бастамасын жоғалтты", оның есімі мен лауазымы оятқан әмбебап билікке ұмтылысын орындамады және апатқа ұшырады.