Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карбонат минералы
Carbonate mineral
Натрон – табиғи түрде кездесетін натрий карбонатының декагидраты (Na2CO3·10H2O, сода күлінің бір түрі) және шамамен 17% натрий бикарбонаты (сондай-ақ, таңғыш сода, NaHCO3) қоспасы, сонымен қатар аздаған мөлшерде натрий хлориді мен натрий сульфаты. Таза күйде натрон ақтан түссізге дейін болады, қоспаларына байланысты сұр немесе сары түске өзгеруі мүмкін. Натрон кен орындары кейде құрғақ аймақтарда пайда болған тұзды көлдердің төсеніштерінде табылады. Тарих бойында натронның көптеген қолданыс-пайдалы қасиеттері болған, олар оның құрамына кіретін минералды компоненттердің кең ауқымды қазіргі қолданыстарында одан әрі жалғасуда. Қазіргі минералогияда натрон термині тек натрий карбонаты декагидратын (гидратацияланған сода күлін) білдіреді, ол тарихи тұздың көп бөлігін құрайды.
Natron is a naturally occurring mixture of sodium carbonate decahydrate (Na2CO3·10H2O, a kind of soda ash) and around 17% sodium bicarbonate (also called baking soda, NaHCO3) along with small quantities of sodium chloride and sodium sulfate. Natron is white to colourless when pure, varying to gray or yellow with impurities. Natron deposits are sometimes found in saline lake beds which arose in arid environments. Throughout history natron has had many practical applications that continue today in the wide range of modern uses of its constituent mineral components. In modern mineralogy the term natron has come to mean only the sodium carbonate decahydrate (hydrated soda ash) that makes up most of the historical salt.
Этимология
Натрон сөзі ағылшын және неміс тілдерінде испандық natrón сөзінен, латындық natrium және грек тіліндегі nitron (νίτρον) арқылы алынған. Бұл сөз ежелгі египеттік nṯrj сөзінен туындаған. Натрон – Мысырдағы Вади-Эль-Натрун немесе Натрон алқабын білдіреді, одан ежелгі египеттіктер натрон кенішін қазып алып, оны жерлеу рәсімдерінде пайдаланған. Натрийдің қазіргі химиялық символы – Na – осы элементтің неолатындық атауы natrium-ның аббревиатурасы, ол натроннан шыққан. Химиялық элемент азоттың атауы да натронмен туыс, ол грек тіліндегі nitron және gen (бір нәрсені өндіруші, осы жағдайда азот қышқылы, ол нитерден өндірілген) сөздерінен алынған. Нитер – натронның ескі атауы, себебі бұрын осы екі минерал да шатастырылып келген.
The English and German word natron is a French cognate derived from the Spanish natrón through Latin natrium and Greek nitron (νίτρον). This derives from the Ancient Egyptian word nṯrj. Natron refers to Wadi El Natrun or Natron Valley in Egypt, from which natron was mined by the ancient Egyptians for use in burial rites. The modern chemical symbol for sodium, Na, is an abbreviation of that element's Neo Latin name natrium, which was derived from natron. The name of the chemical element Nitrogen is also a cognate to natron, it derives from Greek nitron and gen (a producer of something, in this case Nitric acid, which was produced from niter). Niter was also an obsolete name for natron because in earlier times, both minerals used to be confused with each other.
Ежелгі дәуірдегі маңызы
Тарихи натрон ежелгі Египеттегі құрғақ көл төбелерінен тұз қоспасы ретінде тікелей жиналды және мыңдаған жылдар бойы үйді және денеді тазалау өнімі ретінде қолданылды. Маймен араластырылғанда, ол сабынның ерте түрі болды. Ол суды жұмсартады, май мен майды кетіреді. Сұйытылмаған натрон тістерді тазартатын және ертедегі ауыз шаю құралы болды. Бұл минерал жаралар мен кішкентай кесіктерге арналған антисептиктерге қосылды. Натрон балық пен етті кептіруге және сақтауға қолданылады. Ол сонымен қатар ежелгі үй шаруашылығындағы инсектицид болды, сондай-ақ былғары өңдеуге және киімді ақтартуға пайдаланылды. Минерал ежелгі Египетте мумия жасау рәсімдерінде қолданылды, себебі ол суды сіңіріп алып, кептіруге көмектеседі. Сонымен қатар, ылғалға ұшырағанда натрондағы карбонат pH деңгейін көтереді (сілтілілікті арттырады), бұл бактериялар үшін қолайсыз орта жасайды. Кейбір мәдениеттерде натрон тірілер мен өлгендердің рухани қауіпсіздігін арттырады деп есептелді. Натрон кастор майымен араластырылып, түтінсіз отын жасалды, бұл египеттік шеберлерге ежелгі қабірлердің ішінде сурет салуға мүмкіндік берді, оларды күйеден бояусыз. Пирамида мәтіндері «Н» перғауынының соңғы рәсімінде натрон таблеткаларының жерлеу құрбандығы ретінде қалай қолданылғанын сипаттайды. Рәсімге екі түрлі натрон қажет болды, біреуі солтүстік (Төменгі) Египеттен, екіншісі оңтүстік (Жоғарғы) Египеттен алынған. Смин, смин, аузыңды аш. Бір натрон таблеткасы. О, Н., сен оның дәмін сандық шіркеулердің алдында татып көр. Бір натрон таблеткасы. Хорус түкірген нәрсе – смин. Бір натрон таблеткасы. Сет түкірген нәрсе – смин. Бір натрон таблеткасы. Екі үйлесімді құдай (түкірген) нәрсе – смин. Бір натрон таблеткасы. Төрт рет айтыңыз: «Сен натронмен, Хоруспен және Хорустың ізбасарларымен бірге тазаландың». Жоғарғы Египеттен алынған Нехебтен бес натрон таблеткасы. Сен тазаланасың; Хорус тазаланады. Бір натрон таблеткасы. Сен тазаланасың; Сет тазаланады. Бір натрон таблеткасы. Сен тазаланасың; Тот тазаланады. Бір натрон таблеткасы. Сен тазаланасың; құдай тазаланады. Бір натрон таблеткасы. Сен де тазаланасың – олардың арасындағы сен. Бір натрон таблеткасы. Сенің аузың – туған күнінде сорғыш бұқаның аузы. Солтүстіктен, Уади Натруннан (št p. t) бес натрон таблеткасы.
Historical natron was harvested directly as a salt mixture from dry lake beds in ancient Egypt, and has been used for thousands of years as a cleaning product for both the home and body. Blended with oil, it was an early form of soap. It softens water while removing oil and grease. Undiluted, natron was a cleanser for the teeth and an early mouthwash. The mineral was mixed into early antiseptics for wounds and minor cuts. Natron can be used to dry and preserve fish and meat. It was also an ancient household insecticide, and was used for making leather as well as a bleach for clothing. The mineral was used during mummification ceremonies in ancient Egypt because it absorbs water and behaves as a drying agent. Moreover, when exposed to moisture, the carbonate in natron increases pH (raises alkalinity), which creates a hostile environment for bacteria. In some cultures, natron was thought to enhance spiritual safety for both the living and the dead. Natron was added to castor oil to make a smokeless fuel, which allowed Egyptian artisans to paint elaborate artworks inside ancient tombs without staining them with soot. The Pyramid Texts describe how natron pellets were used as funerary offerings in the rites for the deceased pharaoh, "N". The ceremony required two kinds of natron, one sourced from northern (Lower) and one from southern (Upper) Egypt. Smin, smin opens thy mouth. One pellet of natron. O N., thou shalt taste its taste in front of the sḥ ntr chapels. One pellet of natron. That which Horus spits out is smin. One pellet of natron. That which Set spits out is smin. One pellet of natron. That which the two harmonious gods (spit out) is smin. One pellet of natron. To say four times: Thou hast purified thyself with natron, together with Horus (and) the Followers of Horus. Five pellets of natron from Nekheb, Upper Egypt. Thou purifiest (thyself); Horus purifies (himself). One pellet of natron. Thou purifiest (thyself); Set purifies (himself). One pellet of natron. Thou purifiest (thyself); Thot purifies (himself). One pellet of natron. Thou purifiest (thyself); the god purifies (himself). One pellet of natron. Thou also purifiest (thyself)—thou who art among them. One pellet of natron. Thy mouth is the mouth of a sucking calf on the day of his birth. Five pellets of natron of the North, Wadi Natrûn (št p. t)
Натрон – ерекше «Мысыр көгі» деп аталатын бояу жасауға қатысатын ингредиент, сондай-ақ Мысыр фаянсында флюс ретінде қолданылады. Римдіктер және басқалар кем дегенде 640 жылға дейін керамика мен шыны жасау кезінде оны құммен және әкпен бірге қолданды. Бұл минерал бағалы металдарды қосу үшін флюс ретінде де қолданылды.
Natron is an ingredient for making a distinct color called Egyptian blue, and also as the flux in Egyptian faience. It was used along with sand and lime in ceramic and glass making by the Romans and others at least until AD 640. The mineral was also employed as a flux to solder precious metals together.
Пайдаланудың төмендеуі
Натронының үй шаруасында да, өнеркәсіпте де қолданылуының көп бөлігі біртіндеп ұқсас натрий қосылыстары мен минералдармен алмастырылды. Натроның тазалау қасиеттерін қазір негізінен сода күлі (таза натрий карбонаты) және басқа химиялық заттар коммерциялық түрде қамтамасыз етеді, себебі сода күлі қоспаның басты құрамындағы негізгі компонент болып табылады. Сода күлі шыны жасауда да натроны ығыстырды. Натроның бұрынғы тұрмыстық қолданыстарының бір бөлігін қазір әдеттегі тағамдық сода (натрий бикарбонаты) орындайды, ол натроның тағы бір маңызды құрамы.
Most of natron's uses both in the home and by industry were gradually replaced with closely related sodium compounds and minerals. Natron's detergent properties are now commercially supplied by soda ash (pure sodium carbonate), the mixture's chief compound ingredient, along with other chemicals. Soda ash also replaced natron in glass making. Some of its ancient household roles are also now filled by ordinary baking soda, which is sodium bicarbonate, natron's other key ingredient.