Кіріспе

Евзондар немесе Евзонойлар (Εύζωνες, Εύζωνοι) – грек армиясының бірнеше тарихи элиталық жеңіл жаяу әскерлері және тау бөлімшелері. Бүгінде олар Президенттік гвардияның (Προεδρική Φρουρά) мүшелері, Грециядағы Белгісіз сарбаздың ескерткішінен (Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη) және Афинадағы Президенттік резиденциядан күзетіп, салтанатты міндеттерді атқарады. Евзон (Εύζωνας) сонымен қатар, көне тілде, Цолиас (Τσολιάς; көпше түрі – Цолиадес, Τσολιάδες) деп те аталады. Евзондар гректердің Осман империясының Грецияны басып алуына қарсы күрескен клепттердің киімдерінен дамыған ерекше формасымен танымал. Бұл форманың ең айқын бөлігі – фустанелла, шалбардың орнына киілетін белдемше. Олардың ерекше киімі грек сарбазының, әсіресе шетелдіктер арасында, танымал бейнесіне айналды.

Этимология

Евзонос сөзі алғаш рет Гомердің "Илиада" дастанында кездеседі және εὖ мен ζώνη сөздерінен туындайды, яғни "жақсы белделген" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөзді ежелгі авторлар ғасырлар бойы жеңіл жаяу әскерді (псилой немесе гимнатай деп белгілі) сипаттау үшін пайдаланған.

Ертедегі тұрақты әскердегі жеңіл жаяу әскер

"Эвзондар" термині 1824 жылы Грекия Тәуелсіздік соғысы кезінде грек көтерілісшілері еуропалық үлгідегі тұрақты әскер құруға алғашқы әрекеттер жасағанда, еуропалық стильдегі жеңіл жаяу әскердің (мысалы, неміс Ягерлері, француз шассёрлері немесе британдық атысшылар) грек нұсқасы ретінде қайта жаңғырды. Бірінші тұрақты жаяу әскер батальоны алты ротадан тұрды, олардың бірі "Эвзон ротасы" (Λόχος Εὐζώνων) деп белгіленді. Қазіргі Эвзондармен байланысты киім сол кезде қолданылмады; бірақ фустанелланың дәстүрлі костюмінен алынған киім-кешек Наполеон соғыстары кезінде британдықтар қолдаған грек жеңіл жаяу әскер полктері қабылдаған еді. 1828 жылы губернатор Иоаннис Каподистрияс жаңадан құрылған Грекия армиясын реформалағанда осыған ұқсас киім қабылданды. Ол тәуелсіздік соғысы кезінде грек күштерінің көп бөлігін құраған тәртіпсіз топтарды ("клефттерді") тәртіпке келтіру және біртіндеп реттеу мақсатында Батыс материктік Грекиядан бес, ал Шығыс материктік Грекиядан сегіз "Жеңіл батальон" (Ελαφρά Τάγματα) құрды. Бұл батальондардың сарбаздары дәстүрлі костюм киді, бірақ олар Эвзондар деп аталмады. 1831 жылы Каподистрияның қазасы мен одан кейінгі саяси тартыстардан кейін Жеңіл батальондар таратылды, ал олардың сарбаздары ескі тәртіпсіз топтардың басшыларының басқаруымен қарулы қарақшыларға айналды.

Король Оттонның билігі: жеңіл жаяу әскер және Тау күзетшісі

1833 жылы король Отто Грекияға келгеннен кейін, грек әскерін Оттомен бірге келген бавариялық шенеуніктер жаңаша ұйымдастырды. 1833 жылдың ақпан айында жаяу әскер 728 адамнан және әрқайсысы алты ротадан тұратын сегіз тұрақты жаяу әскер батальонына бөлінді: бір гранадерлік, төрт қатарлы жаяу әскерлік және бір жеңіл жаяу әскерлік рота. Соңғысы бавар терминологиясында "Evzones" ("Voltigeurs") деп аталды, бірақ олардың формасы еуропалық стильде болды, қалған жаяу әскерден тек түтіктерінде, эполеттерінде және формаларын безендіруіндегі жасыл түспен ерекшеленді. 1833 жылдың наурыз айында 204 адамнан және төрт ротадан тұратын он тәуелсіз жеңіл жаяу әскер батальоны (грекше Ἀκροβολισταί – "шабуылдаушылар" немесе Κυνηγοί – "аңшылар") құрылды. Алайда, осы бөлімшелерге тағайындалған "қатаң" еуропалық формалар Тәуелсіздік соғысының көптеген қатысушыларына ұнамағандықтан, жалдау өте төмен болды. Нәтижесінде, бұл әрекеттен бас тартылып, 1836 жылы төрт жеңіл жаяу әскер батальоны құрылды, оларға дәстүрлі грек киіміне негізделген форма киюге рұқсат берілді. Бұл батальондарда әрқайсысында алты рота болды, бірақ әр ротада 162 адамнан, ал тұрақты жаяу әскер батальондарында 120 адамнан болды. 1838 жылдың қаңтарында төрт жеңіл жаяу әскер батальоны екі тұрақты жаяу әскер батальонына біріктірілді (алғашқы төрт желілік батальонның бірі таратылды) және сегіз "Тау күзеті" батальонымен (Τάγματα Οροφυλακής) алмастырылды. Шекараны күзетуге бекітілген Тау күзеті батальондарында 299 адамнан тұратын төрт рота және 16 офицер болды. 1838 жылдың ақпан айында олар полковник немесе подполковник басқаратын үш Тау күзеті штабына бағындырылды. 1843 жылы жасалған кезекті реорганизацияда тұрақты жаяу әскер батальондары сегіз ротадан тұратын екі желілік жаяу әскер батальонына (оның ішінде бір Evzone ротасы) және әрқайсысы төрт ротадан тұратын екі шабуылдаушы батальонға дейін қысқартылды. Сонымен қатар, үш қосымша жеңіл рота құрылды, олар 1844 жылы "Қосымша Тау күзет корпусына" (Παραπληρωματικό Σώμα Οροφυλακής) біріктірілді. Барлық Тау күзеті содан кейін тікелей Әскери істер министрлігінің бағынысына көшті, Тау күзеті штабы таратылды. 1852 жылдың қазан айында Тау күзеті төрт екі батальондық полкке қайта құрылды. 1854 жылдың тамызында Тау күзеті таратылды және оның бөлімшелері үш шабуылдаушы батальонына айналдырылды, ал тұрақты жаяу әскер батальондары алтыға дейін арттырылды. 1860 жылы жаяу әскер бірыңғай түрде он жаяу әскер батальонына (бір Evzone ротасы бар, әрқайсысы алты 120 адамдық ротадан) және он резервтік батальонға біріктірілді.

Евзоналық батальондарды құру

1868 жылдың 12 желтоқсанында король Георг I төрт тәуелсіз (αὐθύπαρκτα) Evzone батальондарын (Τάγματα Εὐζώνων) құруға рұқсат беретін корольдік жарлыққа қол қойды, олар "армияның тұрақты құрамының бөлігі болып, ең алдымен шекарадағы қызмет және жандармерияға көмек көрсету үшін арналған". Әр батальонды подполковник немесе майор басқаратын, құрамында 4 офицер мен 6 сержант бар штабқа ие болып, әрқайсысы 122 офицер мен сарбаздан тұратын төрт ротадан құралды. Батальондардың құрамына тек карьералық әскери қызметшілер мен еріктілер ғана қабылданды, мерзімді қызметшілер емес. Ықтимал жауынгерлер 17 жастан асқан, 40 жасқа толмаған, денсаулығы жақсы және адал мінезді болуы керек, мүмкіндігінше отбасы құрмағандары жөн. Сонымен қатар, сол күні қазіргі Президенттік гвардияның алдашысы болған, екі Evzone жаяу әскер ротасы мен бір атқыштар ротасынан құралған, бастапқыда Агема (Άγημα) деп аталған арнайы бөлімше құрылды.

1877-1878 жылдардағы шығыс дағдарысы

Ұлы шығыс дағдарысы кезінде 1877 жылы Грекия армиясы қайта ұйымдастырылды, екі жаяу әскер дивизиясы құрылды. Кравсарастағы 1-ші Евзон батальоны Патрас бригадасына, ал Карпензидегі 2-ші Евзон батальоны Корфу бригадасына бағынышты болды, бұл екі бригада Пелопоннес дивизиясын құрады. Ипатидегі 3-ші Евзон батальоны Афина бригадасына, ал Гардикидегі 2-ші Евзон батальоны Миссолонги бригадасына бағынышты болды, бұл екі бригада Континентальдық Грекия дивизиясын құрады. 1878 жылғы қайта ұйымдастыру армияның санын едәуір арттырды, бірақ Евзон батальондары өзгеріссіз қалды, бейбіт уақытта 1,968 адам (барлығы 10,400 адамнан) және соғыс уақытында 4,160 адам (барлығы 21,000 адамнан) болуы тиіс болды. 1880 жылы тағы бір қайта ұйымдастыру Евзон бөлімдерін әрқайсысы төрт ротадан тұратын 11 тәуелсіз батальонға және бір оқу батальонына дейін жеткізді. Дегенмен, 1881 жылғы әскер ережелері батальондар санын қайтадан тоғыз Евзон батальонына дейін азайтты. 1885 жылы жаяу әскерді қайта ұйымдастыру кезінде, әрекеттегі армияның Евзон батальондары сегізге дейін қысқартылды, бірақ екі резервтік батальон құрылды.

1885-1886 жылдардағы грек-осман дағдарысы

Грек армиясы 1885 жылы Шығыс Румелия Болгария княздығына де-факто қосылғаннан кейін Осман империясымен туған дипломатиялық дағдарыс кезінде жұмылдырылды. 1886 жылдың мамыр айында Грек және Осман әскерлері Фессалияда шайқасты, ал Кутрада 5-ші Евзон батальонының 300 сарбазы түріктерге қарсы тапсырылды. Кутра оқиғасына жауапты екі капитан 1887 жылдың тамызында әскери сотта өлім жазасына кесілді, бірақ король өлім жазасын дереу жеңілдетті. Француз әскери миссиясының 1887 жылғы ережелеріне сәйкес сегіз Евзон батальоны сақталды, бірақ олардың екеуі бейбіт уақыттағы толық емес құралымдар болды, оларға тек кәсіби қызметкерлер бекітілді.

1897 жылғы грек-түрік соғысы және оның салдары

Барлығы он Evzone батальоны (1-ші–9-шы, 11-ші) 1897 жылы Осман Түркиясымен болған апатты соғыста шайқасты. 6 996 сағасы бар 2-ші, 4-ші, 5-ші, 6-шы, 7-ші, 8-ші және 11-ші батальондар Фессалия армиясының құрамында, ал 4 494 сағасы бар 1-ші, 3-ші және 11-ші батальондар Эпир армиясына бағынышты болды. Соғыстан кейін түрлі қайта ұйымдастыру әрекеттері жасалды, және Evzone батальондарының саны айтарлықтай өзгерді. 1900 жылдың маусым айында бұрынғы тәуелсіз батальондардың біріктірілуі арқылы екі Evzone полкі құрылды: 1-ші Evzone полкі (1ο Σύνταγμα Ευζώνων) 6-шы, 8-ші және 9-шы Evzone батальондарын, ал 2-ші Evzone полкі (2ο Σύνταγμα Ευζώνων) 1-ші және 4-ші Evzone батальондарын қамтыды. 1903–1904 жылдары жаңа әскерлік ережелер жасалып, 1-ші және 2-ші Evzone полктері 1-ші жаяу әскер дивизиясының 1-ші бригадасында біріктірілді, әр дивизияға қосымша Evzone батальоны (1-ші–3-ші) бекітілді. Алайда, бұл құрылым ұзаққа созылмады, өйткені 1904 жылы жаңа, біртекті дивизиялық құрылым қабылданды, онда әр үш жаяу әскер дивизиясы үшін төрт қатарлы жаяу әскер полкі және екі Evzone батальоны болды. 1-ші дивизия енді 4-ші және 6-шы Evzone батальондарын, 2-ші жаяу әскер дивизиясы 1-ші және 2-ші Evzone батальондарын, ал 3-ші жаяу әскер дивизиясы 3-ші және 7-ші Evzone батальондарын құрады. 1910 жылғы әскерлік ережелер тағы да тоғыз Evzone батальонын (18 жаяу әскер полкіне) көздеген, бірақ 1912 жылғы ереже оларды тағы да алтыға дейін қысқартты, олардың әрқайсысы төрт ротадан және екі пулемет бөлімінен тұрды.

Балқан соғыстары, Бірінші дүниежүзілік соғыс, Кіші Азия және Екінші дүниежүзілік соғыс

1912 жылы Балқан соғыстары басталар алдындағы жұмылдыруда тағы төрт Евзона батальоны құрылды. Олар әскердің алғы және фланкілік бөлімдерінде дербес әрекет етті. Олар, әсіресе офицерлер арасында, жоғары шығындарға ұшыраған, жауынгерлік рухымен көзге түсті. Кейіннен Евзона бөлімдері бес полкке дейін ұлғайтылды, олар Бірінші дүниежүзілік соғыста, Грек-түрік соғысында (1919–1922) және Грек-итальян соғысында элиталық шабуылшылар ретінде айрықша көзге түсті. 1941 жылы неміс басқыншылығы кезінде есімде қалған оқиға болды: 27 сәуірде неміс әскері Афинаға кіргенде, немістер Афина Акрополіне көтеріліп, жалау тірегін күзетіп тұрған жас Евзоне Константинос Кукидиске грек туын түсіріп, оның орнына свастика туын ілуді бұйырды. Жас сарбаз осыны істеген деген болжам бар, бірақ грек туын немістерге беруден бас тартып, оның ішіне оралып, Акропольден өлімге секірді. 1943 жылы елдің оккупациялануынан кейін, әріптестік үкімет ЕАМ-ЭЛАС партизандарына қарсы операцияларға қатысқан Евзона формасын киген бірнеше "Қауіпсіздік батальондарын" (Τάγματα Ασφαλείας) құрды. Оларды Germanotsoliades ("Неміс Евзондары") немесе Tagmatasfalites ("Қауіпсіздік батальондықтары") деп қысыммен атады және 1944 жылы азаттыққа шыққаннан кейін таратылды.

Соғыстан кейінгі тарих

Соғыстан кейін қайта құрылған грек армиясы Евзон полктерін қайта құрмады, мүмкін бұл олардың ынтымақтастық жасақтарымен байланысты болғандықтан. Олардың элиталық статусы мен рөлін жаңадан құрылған Таулы шабуыл тобы қабылдады. Дегенмен, Евзондардың дәстүрлері мен ерекшеліктері бірнеше атаумен қызмет еткен арнайы салтанатты бөлімшелерде сақталады: Сарай күзеті (Ανακτορική Φρουρά), Ту күзеті (Φρουρά Σημαίας), Белгісіз сарбаздың қабірі күзеті (Φρουρά Μνημείου Αγνώστου Στρατιώτη), Корольдік күзет (Βασιλική Φρουρά) және 1974 жылдан кейін, монархия жойылғаннан кейін Президенттік күзет (Προεδρική Φρουρά). Бірнеше қазіргі кездегі әскердің жаяу әскер бөлімдеріне 1913 жылдан кейінгі Евзон полктерінің нөмірлері мен атаулары берілді. Алайда, бұл атаулар тек құрмет ретінде берілген.

Униформа

1833 жылы Евзондардың киімі (басты батальонның барлық жаяу әскерлеріндегідей) бавариялық стильдегі көк шалбар, жапсырма және шапкадан тұрды, бұл стиль кең тараған жоқ. Жеңіл жаяу әскер ретінде Евзондар жасыл түстес және қауырсынмен ерекшеленді. 1837 жылы жаңа киім үлгісі жасалды, ол клепттер, арматолилер және Грек тәуелсіздік соғысының көптеген белгілі жауынгерлері киген дәстүрлі фустаннель стиліне негізделген. Бастапқыда бұл киім тек жергілікті жеңіл жаяу әскер батальондарына берілді, бірақ оның танымалдылығы 1868 жылы Евзондардың ресми киімі ретінде қабылдануына әкелді. 1868 жылғы ережелерде офицерлер мен сержанттар әдеттегі армия киімін киді, ал Евзон батальондарының қатардағы сарбаздары арнайы киіммен жабдықталды: қою көк жіппен тігілген (гайтиния) ақ жүннен жасалған жакет (φέρμελη), әр жеңінің ұшында қызыл түсті батальон нөмірі тігілген. Жакетин алдыңғы бөлігінде екі қатарда 12 сары түйме, ал жеңінде 8 түйме болды. Басында жібек шашақпен және ұлттық кокада мен патшалық тәжбен безендірілген фес (φέσιον) киілді; сондай-ақ, көк және ақ жолақты мақтадан жасалған белбеумен бекітілген, тізеге дейін жететін ақ матадан жасалған фустаннель киілді. Фустаннельдің бүктемелерінің саны Осман империясының билігінің ұзақтығына тең, яғни 400 жыл деген қауесет бар. Аяқтарына қара көк жіппен тігілген ақ жүннен жасалған гетры және царухия киінді. Жаман ауа-райы үшін «темір түсті» тізеге дейін жететін плащ берілді. Бірнеше жыл бойы шағын өзгерістерден кейін бұл киім бүгін Президенттік гвардия киетін танымал киімге айналды. 1910 жылы жаңа далалық киім қабылданды, ол бұрынғы қызыл және қою көк киімдерді хаки түсті шапкамен және хаки түсті дулама жакетімен алмастырды. Ұзын ақ жүн гетры және бұрылып тұрған царухия аяқ киімдері сақталды, бірақ кейде науқан кезінде стандартты хаки шалбар мен жаяу әскердің былғары аяқ киімдерімен ауыстырылды. 1910 жылғы хаки және ақ түсті далалық киім 1940-1941 жылдардағы грек-итальян соғысы кезінде де киіліп жүрді, бірақ бұрынғы киімнің қызыл жағасы мен иық белдеулері болмады. Дәстүрлі қара фес шашағы және аяқ киімдегі үлкен помпондар, әдетте, шайқасқа түспей тұрып алынып тасталды.