Кіріспе
АҚШ армиясының Mỹ Lai фотографы Рональд Л. Хаеберле (1941 жылы туған) – 1968 жылғы 16 наурыздағы My Lai қырғынының суреттерімен әйгіт болған, бұрынғы АҚШ армиясының жауынгерлік фотографы. Бұл фотосуреттер қырғынның нақты дәлелі болды, АҚШ армиясы мен үкіметіне оны жасыруға немесе елемеуге мүмкіндік бермеді. 1969 жылғы 21 қарашада, фотосуреттер алғаш рет Хаеберленің туған қаласы газетінде – «The Cleveland Plain Dealer» басылымында жарияланғаннан кейін, Қорғаныс министрі Мелвин Лэрд оларды сол кездегі президент Ричард Никсонның Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджермен талқылады. Лэрд «мұны кілем астына тығуды қалаймын» дегенін айтқан, бірақ фотосуреттер оған мүмкіндік бермеді. Қырғын кезінде Хаеберле 20-шы жаяу әскер полкінің 1-ші батальонының Чарли ротасына қоғамдық ақпарат фотографы ретінде тағайындалған сержант болды. Оның жанында үш камера болды: екі армиялық қара-ақ камера – ресми суреттер үшін және жеке камерасында түсті слайд пленкасы болды. Ол күні түсірген түсті суреттер Май Лай трагедиясын әлемге таныстырды. Хаеберле өз туған қаласы Огайо штатының Кливленд қаласына құрметті түрде босатылып оралғаннан кейін бір жыл өткен соң, оларды 1969 жылғы 20 қарашада жеке есебімен бірге «The Cleveland Plain Dealer» газетіне ұсынды, газет оларды жариялады. Содан кейін ол фотосуреттерді 1969 жылғы 5 желтоқсандағы санында жариялаған «LIFE» журналына сатты. Соғыс кезінде АҚШ әскерлері көптеген басқа да қырғындар жасағанымен, осы сурет және өзінің Mỹ Lai трагедиясы олардың бәрін бейнелейтіндей болды.
Ronald L. Haeberle (born 1941) is a former United States Army combat photographer best known for the photographs he took of the My Lai Massacre on March 16, 1968. The photographs were definitive evidence of a massacre, making it impossible for the U. S. Army or government to ignore or cover up. On November 21, 1969, the day after the photographs were first published in Haeberle's hometown newspaper, The Cleveland Plain Dealer, Melvin Laird the Secretary of Defense discussed them with Henry Kissinger who was at the time National Security Advisor to President Richard Nixon. Laird was recorded as saying that while he would like "to sweep it under the rug," the photographs prevented it. At the time of the massacre, Haeberle was a sergeant assigned as public information photographer to Charlie Company, 1st Battalion, 20th Infantry Regiment. With him were three cameras: two Army issued black and white cameras for official photos and his own personal camera containing color slide film. It was the color photographs he took that day that provided evidence of the massacre and elevated the story of My Lai to world wide prominence. A year after Haeberle returned to his hometown of Cleveland, Ohio with an honorable discharge, he offered them to The Cleveland Plain Dealer, which published a number of them along with his personal account on November 20, 1969. He then sold the photos to LIFE magazine, which published them in the December 5, 1969, issue. Even though there were many other massacres by U. S. forces during the war, this image and Mỹ Lai itself came to represent them all.
Өмірбаян
Хеберле Огайо штатының Кливленд қаласының маңындағы бір ауданда туып өскен. Орта мектепте футбол ойнап, жүгіріспен айналысып, 1960 жылдың көктемінде бітірді. 1962 жылы Огайо штатының Афина қаласындағы Огайо университетіне түсіп, фотография мамандығын таңдады. 1966 жылы соңғы курста оқығанда сабақ жүктемесін азайтып, бұл оны әскерге шақыруға қабілетті ететінін білмеді. Сол кезде АҚШ әскері Вьетнамдағы соғысты кеңейту үшін көптеген жас жігіттерді қабылдап жатқан еді. Шындығында, 1966 жыл таңдамалы әскери қызмет арқылы әскерге шақырылғандардың ең көп саны тіркелген жыл болды – ол жылы 380 мыңнан астам адам шақырылды. Ол дипломдық жұмысын аяқтау үшін шақыруды кейінге қалдыруды сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді. 1966 жылдың сәуір айында ол Грузия штатындағы Форт-Беннингке (қазір Форт-Мур) әскери дайындыққа жіберілді. Кейіннен Хеберле оның бөлімшесі Вьетнам халқы мен жағдай туралы бір сағаттық ғылыми баяндама алғанын еске алды. Онда оларға қауіп төндіретін жағдайларға назар салынды, сондай-ақ Вьетконг партизандары мен жасырын қаптар туралы ескертілді. Вьетконг – Оңтүстік Вьетнам мен американдық әскерилердің Оңтүстік азат ету ұлттық фронтының (NLF) әскери күштеріне берген аты. Ол вьетнамдықтармен қалай қарым-қатынас жасау керектігі туралы ештеңе айтылмағанын еске алды, олар көмектесуге тиіс болған халық. Он бір күннен кейін Хеберле Вьетнамнан АҚШ-қа, бейбіт өмірге оралды. Оның әлі дамытылмаған түсті фотосуреттері, Мы Лай трагедиясының куәсі болды. Мы Лай – Гуангнгай провинциясындағы Сон Мы ауылының екі шағын ауылының бірі ғана. Қазіргі уақытта оқиға АҚШ-та Мы Лай трагедиясы, ал Вьетнамда Сон Мы трагедиясы деп аталады (Sơn Mỹ ескерткішіне қараңыз). 1968 жылдың қаңтарындағы вьетнамдық Тет шабуылынан кейін АҚШ әскері Оңтүстік Вьетнамдағы бастаманы қайтаруға тырысты. АҚШ әскери барлауы НФО батальоны Сон Мыда жасырынып отыр деген болжам жасады. Чарли ротасы үйлерді өртеп, малдарды өлтіру, азық-түлік қорын жою және құдықтарды жою немесе улау туралы бұйрықпен ауылға жіберілді. Әскерлердің куәлігінше, олар түсінгендей, олардың бұйрығы барлық Вьетконг жауынгерлерін және "күдіктілерді", соның ішінде әйелдер мен балаларды, сондай-ақ барлық жануарларды өлтіру болған. Чарли ротасын брифингтен өткізген түні командир, капитан Эрнест Мединадан: «Біз әйелдер мен балаларды өлтіруге тиіспіз бе?» деп сұрады. Мединаның жауабы: «Қозғалыс жасайтын барлық нәрсені өлтіріңдер» болды.
"Вьетконг жоқ"
Әскери баспасөз хабарламасында операцияда 128 адамның қаза тапқаны, ал азаматтық адамдардың зардап шеккені туралы ештеңе айтылмады. "АҚШ әскерлері қызылдарды қоршап, 128 адамды өлтірді" деген тақырыппен "Жұлдыздар мен жолақтар" американдық әскери газеті жариялады. Барлық келешектегі тергеулерден кейін, ауылда бірде-бір Вьетконг салдаты болмағаны анық болды. Сол күні онда болған Майкл Бернхардт кейінірек: "Тірі немесе өлген бірде-бір әскери жастағы ер адамды есімде жоқ" деп куәлік берді.
Мотивация
Хаеберл суреттері мен оқиғасын "The Plain Dealer" газетіне жеткізу үшін бір жылдан астам күтті. Осы уақыт ішінде ол слайд-шоу жасап, қоғамдық ұйымдар мен жоғары мектептерде өзінің басынан өткендер туралы лекциялар оқыды. "Оның көрсеткен алғашқы слайдтары қарапайым болды: күлімдеген вьетнамдық балалары бар әскерлер, ауыл тұрғындарына көмектесетін медицина қызметкерлері. Содан кейін экранға өлтірілген, мүжілген әйелдер мен балалардың суреттері толды. 'Бұл сенуге келмейтін нәрсе еді', - деді Хаеберл реакция туралы. 'Адамдар: "Жоқ, жоқ, жоқ. Мұндай болған жоқ" деді.'" 1969 жылдың тамыз айының ортасында Армияның Қылмыстық Тергеу бөлімі (CID) Хаеберлден сұрақ алды. Армияға Рональд Риденхордың жазған хаттары қысым көрсетіп жатты, ол Конгрестің отыз мүшесіне, сондай-ақ Біріккен Штабтар төрағасына және Президентке Ми Лайда "өте қараңғы және қанды" бір нәрсе болғанына сенген бұрынғы Армияның есік пулеметшісі еді. CID қаза болған оқиға бойынша ішкі тергеуді бастады. Бас тергеуші Хаеберлеге ол білмейтін мәліметтерді айтты: "балалар, әйелдер, жасөспірімдер зорланды және мүжілді". "Бұл мені мазалады", - деп жазды кейінірек Хаеберл, - "Мен өзімді ойладым, сіз білесіз бе, мүмкін жұртшылық Вьетнамда не болып жатқанын білуі керек". "Мен соғысқа қарсы наразылықтар мен зорлық-зомбылыққа сенбедім, бірақ олардың әйелдер мен қыздар екенін және жастарын білгенде, мен оны қабылдай алмадым". Конгресс кіші комитеті Хаеберлді ол көргендерін өзінің басшылығына неге хабарламағаны туралы терең сұраққа алды және олар "неге жеке камерамен жүргенін және суреттермен не істегісі келгенін" сұрады. АҚШ Армиясының өз тергеуінде Хаеберлдің "АҚШ Армиясына зиян келтіретін" суреттер түсіргені үшін сөгіс алғаны расталды. Оның да қорқынышы болды; ол журналиске түсіндіргендей, әскерлер "ол олардың жолына тұрса, оны да атып тастауы мүмкін" деп қорқып отырды. Ол тек өзін ғана емес, басқаларды да ойлады. "Біздің қоғамдық ақпарат бөлімінде басқа да әскерилер бар еді, ал Джейге [Робертс] әлі бір жыл қалды. Біздің кеңседегі біреумен бірдеңе болуы мүмкін еді. Олардың өміріне қауіп төніп, оңай жойылуы мүмкін, бұл "фраггинг" деп аталады. Менің бары екі апта ғана уақытым болды, бірақ егер олар камерамен тағы бір миссияға барса, олардың біреуімен бірдеңе болуы мүмкін еді. Барлығы шындықты айтудан қорқып жүрді, біз де соның ішінде едік. Не болғанын қараңыз, ол жоғарыдан төменге дейін жасырылды. Біз бұл жасыруға қатыстымыз, оны хабарлауымыз керек еді". Ол бұл қазалы оқиға "оның санасында қалып қойғанын" және Ми Лай аймағына қайтып келген сайын "эмоционалды күйде болатынын" айтады. Ол сол жерге "Сон-Мыңда төрт сағат бойы өмірін қиғандар мен аман қалғандарға құрмет көрсету үшін" барады. Ол сондай-ақ қаза болғандардың куәгерлерімен кездесті. 2011 жылы ол Дук Тран Ванмен кездесті. "Дук 1968 жылдың наурыз айында 8 жаста еді, ал Хаеберл онымен аудармашы арқылы сөйлескенде, ол бірнеше жыл бұрын өлтірілген әйелдің (бамбук шляпасының жанында) Дуктың анасы Нгуен Тхи Тау екенін түсінді".
Гуманитарлық жұмыс
Хеберле Вьетнамдағы бірнеше гуманитарлық шараларға, соның ішінде су тасқыны мен тайфун құрбандарына көмек көрсетуге және Вьетнамды жарылмаған американдық бомбалар мен миналардан қауіпсіз етуге бағытталған RENEW жобасына қаржы жинауға көмектесті. 2021 жылы ол Вьетнамның орталық бөлігіндегі аймақтарды қиратып жіберген дауылдар мен тропикалық депрессиялардан кейін 28 000 доллар жинауға жетекшілік етті. "Мен Вьетнам халқына көмектесу үшін бар күшімді салуға міндеттендімін, өйткені Май Лайдағы американдық соғыс қылмыстарын жеке куә болдым", - деді Хеберле. RENEW жобасы соғыстан қалған жарылмаған бомбаларды іздеп алып, жоюға, балаларды кассеталық бомбалар және басқа да қауіпті жарылғыш заттармен байланыс жасаудан сақтандыруға, сондай-ақ соғыстан зардап шеккен бейкүнә адамдарға көмек көрсетуге жұмыстейді. 2023 жылдың наурызында Хеберле қырғын оқиғасы болған жерге жақын орналасқан Куан Нгай қаласындағы орта мектепке сапар шегіп, 100 RENEW жобасының "сыйлық жиынтығын" студенттерге табыс етті, әрбір жиынтықта мектеп сөмкесі, қалам салғыш және жаңбырлық бар. Сондай-ақ, 2023 жылдың наурызында Куан Нгай провинциясының басшылары Хеберленің 1968 жылы осы провинциядағы қырғынның суреттерін түсіргені және бейбітшілікке атсалысқан еңбегі үшін сыйлық пен мақтау қағазымен құрметтеді.
Хошимин қаласы
Қазіргі уақытта Хайберльдің суреттері Вьетнамның екі көрнекті мұражайында қойылған. Біріншісі Хо Ши Мин қаласындағы Соғыс қалдықтары мұражайында, онда Бірінші Индокитай соғысы және Екінші Индокитай соғысы (Америка Құрама Штаттарындағы Вьетнам соғысы) туралы экспонаттар бар. Бұл мұражай қаладағы ең танымал мұражай, және әр жылы шамамен жарты миллион адамды тартады.
Сунь Ми
Екіншісі – Сон Ми еске алу мұражайы, ол қырғын орын алған жерде орналасқан және Куанг Нгай провинциясындағы Сон Ми ауылының қираған қалдықтарын сақтайды. Мұражайдың кіреберісіне жақын орналасқан үлкен қара мәрмәр тақтада американдық әскерлердің қолынан қаза тапқан 504 бейбіт тұрғынның аты-жөні тізілген, оның ішінде "17 жүкті әйел және 13 жасқа дейінгі 210 бала" бар. Мұражай ішінде Хеберленің фотосуреттерінің бірнеше үлкейтілген нұсқалары көрсетілген. Мұражай сондай-ақ американдық батырларды құрметтейді, олардың ішінде бұл қырғынды алғаш ашқан Рональд Риденхор, сондай-ақ бірнеше ауыл тұрғынын құтқаруға араласып, көмек көрсеткен Хью Томпсон мен Лоренс Колберн де бар.
АҚШ-та
Хеберлдің фотосуреттері Вьетнамдағы бейбітшілікті орнату кітап турнесі мен көрмесі ("Соғысқа қарсы шыққан АҚШ әскері мен ветерандары") аясындағы ең соңғы екі университеттегі аялдамалардың бір бөлігі ретінде көрсетілді. Бұл турне мен көрме АҚШ-тың колледждері мен университеттерінде өтті. Хаеберл кітаптағы Mỹ Lai қырғынына арналған бөлімді жазды. Оның суреттерінің графикалық сипаты жоғары болғандықтан, олар жеке көрмеде ұсынылды: "Май Лай: 504 адамның қаны төгілген, әлемді дүр сілкіндірген қырғын". Көрмеде оның қырғыннан түскен барлық 18 түсті суреті алғаш рет көрсетілді. Алғашқы көрсетілім 2022 жылдың наурыз айында Сан-Диего университетінде болды. Екіншісі 2022 жылдың қараша және желтоқсан айларында Джуно қаласындағы Алясканың оңтүстік-шығыс университетінде өтті.
Қорытынды
2018 жылы, қырғынның 50 жылдығына орай, Time журналы Хаеберленің фотосуреттерін қайта қарады. Mỹ Lai, олар атап өтті, «Вьетнамда АҚШ әскерлері жасаған зорлау немесе кісі өлтірудің жалғыз мысалы емес» еді. Шындығында, Ник Турс өзінің «Қозғалған нәрсені өлтір» атты, Вьетнам соғысы кезіндегі АҚШ-тың жасаған зұлматтарын энциклопедиялық түрде зерттеген еңбегінде былай деді: «Вьетнамдағы азаматтардың шексіз қайғысы, қаншама «жаман алмалар» болса да, олардың ғана салдары деп түсіндіруге келмейтін деңгейде жоғары. Кісі өлтіру, азаптау, зорлау, зәбірлеу, мәжбүрлі түрде көшіру, үйлерді өртеу, жалған айыптау, сот процесінсіз түрмеге қамау – мұндай оқиғалар Вьетнамда американдықтардың болған жылдары күнделікті құбылысқа айналды. Бұл ерекше жағдай емес еді. Керісінше, бұл әскердің жоғарғы басшылығымен қабылданған саясаттың тікелей салдары болды». Дегенмен, Time журналы қорытындысында «Хаеберленің фотосуреттерінің арқасында бұл соғыстың символдық қырғыны болып қала береді» деп жазды. Басқаша айтқанда, Хаеберленің суреттерінің маңызы зор болды, олар шешуші рөл атқарды. Осының бәріне қарамастан, Time журналы оны «ойлы», «ашық сөйлейтін» және «назар аударуды ұнатпаған» адам деп сипаттады.