Кіріспе
Австралиядағы биліктердің бөлінуі – Австралия Конституциясымен белгіленген Австралия үкіметі институттарының заң шығару, атқару және сот тармақтарына бөлінуі. Осы тұжырымда заң шығарушы орган заңдарды қабылдайды, атқарушы орган оларды іске асырады, ал сот органдары заңдарды түсіндіреді; бәрі бір-бірінен тәуелсіз. Бұл терминнің және Австралияда оның пайда болуының себебі – Австралия Конституциясының мәтіні мен құрылымы, ол Вестминстер жүйесінде орныққан демократиялық принциптерге, «жауапты үкімет» доктринасына және АҚШ-тағы биліктердің бөлінуінің үлгісіне негізделген. Дегенмен, Вестминстер жүйесінің қағидаларына байланысты, Австралияның саяси жүйесінде биліктердің қатаң бөлінуі әрқашан байқала бермейді, атқарушы және заң шығарушы билік арасында айқын шекара жоқ, атқарушы билік заң шығарушы биліктен тағайындалып, оның сенімін ұстауы тиіс; яғни, олар біріккен. Австралия Конституциясының алғашқы үш тарауы сәйкесінше «Парламент», «Атқарушы үкімет» және «Сот жүйесі» деп аталады. Осы тараулардың әрқайсысы тиісті «Коммунельстік биліктің» тиісті тұлғаларға немесе органдарға «беруі» туралы баптан басталады. Екінші жағынан, Конституцияда заң шығарушы және атқарушы биліктің тиімді біріктірілген жауапты үкімет принципі көзделген. Бұл Конституцияның 44, 62 және 64 баптарында көрсетілген.
The separation of powers in Australia is the division of the institutions of the Australian government into legislative, executive and judicial branches. This concept is where legislature makes the laws, the executive put the laws into operation, and the judiciary interprets the laws; all independently of each other. The term, and its occurrence in Australia, is due to the text and structure of the Australian Constitution, which derives its influences from democratic concepts embedded in the Westminster system, the doctrine of "responsible government" and the United States version of the separation of powers. However, due to the conventions of the Westminster system, a strict separation of powers is not always evident in the Australian political system, with little separation between the executive and the legislature, with the executive required to be drawn from, and maintain the confidence of, the legislature; a fusion. The first three chapters of the Australian Constitution are headed respectively "The Parliament", "The Executive Government", and "The Judicature". Each of these chapters begins with a section by which the relevant "power of the Commonwealth" is "vested" in the appropriate persons or bodies. On the other hand, the Constitution incorporates responsible government, in which the legislature and the executive are effectively united. This incorporation is reflected in sections 44, 62 and 64 of the Constitution.
Заң шығарушы және атқарушы билік
Қазіргі уақытта Австралияда билік тармақтарының толық бөлінуімен құрылған конституциялық жүйе жоқ. Вестминстер жүйесінде министрлер (атқарушы билік) парламентте (заң шығарушы билік) отыруға міндетті. Бұл Конституцияның 64-бабында белгіленген жауапты үкімет принципіне сәйкес келеді. Министрлердің парламентте отыруына қойылатын нақты талап атқарушы және заң шығарушы билік арасындағы байланысты орнатты. Кез келген адам министр болып тағайындалуы мүмкін, бірақ олардың тағайындалуы үш ай ішінде Парламенттің екі палатасының бірінде орын алса ғана сақталады. Бұл ереже 1901 жылы қажет болды, себебі бірінші үкімет 1 қаңтарда ант берді, ал бірінші парламент наурыздың соңында ғана сайланды (1901 жылғы Австралия федералды сайлауларын қараңыз). Дегенмен, бұл ереже әлі де маңызды, мысалы, Боб Каррдың 2012 жылы Сенатқа тағайындалғанға дейін Сыртқы істер министрі болып тағайындалуы. Бұл сондай-ақ, Өкілдер палатасының министрі жалпы сайлау кезінде өзінің орынды жоғалтқан жағдайда да қолданылады. Парламент мүшесі болмаса да, министр әдетте сайлаудан кейін жаңа үкімет ант бергенге дейін бірнеше күнге дейін өзінің лауазымын сақтайды. Бұл Джон Гортонның 1968 жылы премьер-министр болған кезде де орын алды. Ол Сенат мүшесі ретінде ант берді, содан кейін төменгі палатадағы орынға сайлауға түсу үшін отставкаға кетті, ол сайланды. Бірақ Сенаттан кеткеннен бастап және Өкілдер палатасына сайланғанға дейін ол парламентте ешқандай орынсыз премьер-министр болып қалды. *Victorian Stevedoring & General Contracting Co Pty Ltd v Dignan* ісінде Австралияның Жоғарғы соты британдық дәстүрге сәйкес заң шығарушы және атқарушы билік арасындағы қатаң бөліністі талап ету мүмкін емес деп шешті. Заң шығарушы билікті атқарушы билікке беруге болатыны анықталды, нәтижесінде делегацияланған заңның заңдылығы расталды. Алайда, «сот билігін» қатаң бөлу тұрғысынан Жоғарғы сот келісімге келмейді. Сонымен қатар, *Kable v Director of Public Prosecutions (NSW)* ісінде соттардың рөлі талқыланды, онда NSW заңы сотқа сот функцияларын бермегендіктен жарамсыз деп танылды. Мемлекеттік сотқа оның конституциялық қорғалған тәуелсіздігіне қайшы келетін өкілеттіктерді беруге болмайды деген принцип *Ebner v Official Trustee in Bankruptcy* (2000) ісінде аумақтық соттарға да таратылды. Заң шығарушы орган Парламент қабылдаған заң бойынша ережелерді қабылдау сияқты өкілеттіктердің бір бөлігін атқарушы билікке беруі мүмкін. Сол сияқты, заң шығарушы орган осы мақсатта жаңа заңдар қабылдау арқылы атқарушы биліктің кейбір өкілеттіктерін шектеуге немесе жоюға да құқылы, бірақ олар сот қарауына түсуі мүмкін. Австралиядағы өте күшті партиялық тәртіп, әсіресе төменгі палатада, заң шығарушы органның атқарушы билікті бақылауын әлсіретеді, себебі төменгі палатадағы сандық артықшылығы бар партияның әрбір мүшесі барлық мәселелерде атқарушы билікті және оның ұсыныстарын қолдайды. Керісінше, Сенат үкіметтік заңнаманы сұрап алу, түзету және тоқтату мүмкіндігі арқылы атқарушы биліктің күшін шектеуге мүмкіндік береді. 1949 жылы пропорционалдық дауыс беру жүйесін қабылдаудың нәтижесінде соңғы онжылдықтарда Сенат сирек жағдайда үкіметтер тарапынан бақыланады. Кіші партиялар көбірек өкілдікке ие болды және Сенаттағы көпшілік дауыстар белгілі бір мәселе бойынша топтардың коалициясынан, әдетте Оппозиция мен тәуелсіздердің талқылауынан кейін түседі. Сонымен қатар, Конституция атқарушы және заң шығарушы биліктің физикалық бөлінуінің бір түрін де қарастырады. Парламент мүшелігіне жарамсыздықтарға қатысты 44-бап Парламентке мемлекеттік қызметкерлерді («тағайындағы табысты лауазымда» (iv) қызмет атқаратындарды) және одақтаспен келісімшарт жасасқан адамдарды кіргізбейді. Бұл 1992 жылы тәуелсіз депутат Фил Клири Виктория штатындағы Уиллс округінен жеңіске жеткеннен кейін көрсетілді. Сайлау кезінде Викторияның білім беру департаментінен жалақысыз демалыста болған Клири *Sykes v Cleary* ісінде Корольдікке табыс әкелетін лауазымды атқарып жүргені үшін сотталды және оның құқығынан айырылды. Сот 44-баптың мақсаты атқарушы билікті заң шығарушы биліктен бөлу болғанын атап өтті.
Сот жүйесі
Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Комонвелл (Бидай ісі) бойынша сот шешімінде Жоғарғы Сот сот билігін қатаң оқшаулау Конституцияның негізгі қағидасы екенін анықтады. Бұл Федералды Парламент құрған трибуналдар мен комиссияларға да қатысты, олар штаттардағы кейбір ұқсас органдарынан өзгеше, тек ұсынымдар бере алады. Федералды Парламенттің өзі сирек қолданылатын құқыққа ие, яғни белгілі бір жағдайларда сот ретінде әрекет ете алады, әсіресе парламент мүшесі емес адамды парламентке "қарсы келуші" деп есептеген кезде. Бидай ісіндегі логика Waterside Workers' Federation of Australia v J W Alexander Ltd ісінде одан әрі дамытылды, онда сот және төрелік функциялар арасындағы нақты айырмашылық көрсетілді. Жоғарғы Сот өкілеттіктердің бөлінуіне R v Kirby; Ex parte Boilermakers' Society of Australia (Boilermakers ісі) бойынша қайтадан сілтеме жасады, тек III тараудағы сот ғана сот өкілеттіктерін жүзеге асыра алатынын және III тараудағы сотқа тек сот өкілеттіктерін жүзеге асыруға рұқсат етілетінін атап өтті. Өкілеттіктердің бөлінуінің көрінісі ретінде, "III тараудағы сот" әкімшілік шешімдер қабылдамайды. Әкімшілік құқық бойынша бұл соттар атқарушы биліктің бастапқы шешімін өзгерте алмайды, тек оның заңдылығын тексеруге құқылы. Persona designata доктринасы судьяларға сот функцияларына жатпайтын міндеттерді жеке тұлға ретінде, сот ретінде емес, жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Алайда, Хиндмарш аралы көпірі ісінде, мұндай міндеттерді тапсыру сот қызметімен үйлесімді болуға тиіс екені белгіленді.
Мемлекеттердегі таралуы
Комонвелл Конституциясында сот төрелігінің тәуелсіздігі үшін мықты мәтіндік және құрылымдық негіздер болғанымен, штаттардың конституцияларында мұндай негіз жоқ. Сондықтан, федералдық соттардан өзгеше, штаттық соттар сот функцияларына жатпайтын міндеттерді атқаруға қабілетті. Мысалы, Оңтүстік Австралияның аудандық соты Әкімшілік және тәртіптік бөлімшесі арқылы әкімшілік шешімдердің заңдылығын тексеруді жүзеге асырады, ал мұндай функция Комонвелл деңгейінде тек атқарушы органдардың трибуналдарымен ғана орындалады. Дегенмен, сот төрелігінің тәуелсіздігінің белгілі бір деңгейі штат деңгейінде дәстүр арқылы сақталады. Федералдық биліктердің бөлінуі штаттық соттарға да әсер етеді, себебі Комонвелл Конституциясының 71-бабына сәйкес, штаттық соттарға федералдық сот билігі берілуі мүмкін. Осыған байланысты Kable v Director of Public Prosecutions (NSW) ісінде штаттық сотқа федералдық сот билігінің потенциалды сақтаушысы ретіндегі мәртебесіне қайшы келетін функция берілмейтіні шешілді. Бұл қағида Kable ісінен кейінгі алғашқы жылдары сирек қолданылды, нәтижесінде судья Кирби оны «бір рет қана қарықтайтын конституциялық күзетші итті» деп сипаттады. Алайда, 2009 жылдан бері Жоғарғы Соттың осы қағиданы қолдануы жандана түсті. Соңғы істердің бірі – Оңтүстік Австралия v Totani ісі, онда 2008 жылғы Ауыр және ұйымдасқан қылмысқа (бақылау) қатысты заңның заңдылығына шағымдану болды. Заңның 14(1) тармағы Оңтүстік Австралия Магистратура сотының мүшелерін полиция комиссарының өтініші бойынша бақылау бұйрығын шығаруға міндеттейді, егер судья бақылауға алынған адамның жарияланған ұйымның мүшесі екеніне көз жеткізсе. Магистратура сотының функциялары Заң бойынша тек Оңтүстік Австралия заңнамасына қатысты болғанымен, соттың федералдық юрисдикцияны жүзеге асыру мүмкіндігі оның тәуелсіздік және бейтараптық стандарттарын сақтауын талап етеді, осылайша соттың мәртебесі сақталады. Атқарушы биліктің парламенттік бақылауы, әсіресе Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы кеңесінің 1990-шы жылдардағы сынағы, қазынашы Майкл Иганның Кабинет атынан заң шығарушы кеңесте құжаттарды ұсынудан бас тартуымен байланысты болды. Кеңес атқарушы билікті бақылауға бейімделгендіктен, мәселені қозғап, ақырында қазынашыны екі рет шеттетуге әкелді. Бұл мәселелер Жоғарғы Сот пен Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы Сотында үш іс бойынша қарастырылды. Нәтижелер заң шығарушы кеңестің палата мүшесіне, оның ішінде министрге құжаттарды ұсынуға бұйрық беру және кедергі жасауға қарсы тұру құқығы бар екенін растады. Алайда, Заң шығарушы кеңестің Кабинет құжаттарына қатысты өкілеттігінің шегі әлі де белгісіз. 2018 жылы Жоғарғы Сот Конституцияның 75-ші және 76-шы баптарына жататын барлық мәселелердің, соның ішінде әртүрлі штаттардың тұрғындары арасындағы даулардың да Комонвеллдің сот билігінің құрамына кіретінін шешті. Осыған байланысты, федералдық биліктердің бөлінуі штаттық трибуналға әртүрлі штаттардың тұрғындары арасындағы дауды қарауға мүмкіндік бермейді.
Аумақтардағы таралуы
Конституцияда билік бөлінуінің бір негізі – Парламент өкілеттіктері I тарауда, атқарушы өкілеттіктер II тарауда, ал сот өкілеттіктері III тарауда қарастырылған. 1915 жылы биліктердің бөлінуі IV тараудың Қаржы және сауда бөліміндегі 101-бабында көзделген Мемлекетаралық комиссияның сот билігін жүзеге асыруына кедергі келтіреді деп шешілді. Бұл бөлім VI тарауда орналасқан Жаңа мемлекеттерге қатысты. 122-баптың III тарауға қатысы – "Федерация құрылғаннан бері судьялар мен зерттеушілерді толғандырған түсіндіру мәселесі". 2004 жылы Жоғарғы Сот Австралия Парламентінің федералдық юрисдикцияны Аумақтық сотқа да, Штаттық сотқа да беруге құқығы бар екенін шешті. 2015 жылы Жоғарғы Сот бұл мәселені қайта қарады, онда Гагелер судьясы және Кийн судьясы 122-бап бойынша берілген өкілеттік Конституцияның III тарауында бекітілген билік бөлінуінің қағидасымен шектелмейтінін анықтады. Кийн судьясы да осыған ұқсас шешім қабылдады. Соттың қалған мүшелері – French CJ, Kiefel және Bell JJ, Nettle және Gordon JJ, бұл сұраққа жауап берудің қажеті жоқ деп тапты.