Кіріспе

Австриялық-француз биологы (1922–2013)
анатомия және хирургия салаларының маманы

Эмиль Цукеркандл (4 шілде 1922 – 9 қараша 2013) – молекулалық эволюция саласын қалыптастырушылардың бірі саналатын, Австрияда туған француз биологы. Ол Линус Полингпен бірге "молекулалық сағат" тұжырымын енгізді, осы арқылы молекулалық эволюцияның бейтарап теориясы дамуына мүмкіндік берді.

Өмір және жұмыс

Цукеркандл Австрияның Вена қаласында зиялылар отбасында өсті, бірақ 1938 жылы оның отбасы нацистік Германияның еврейлерге қатысты нәсілдік саясатынан қашу үшін Парижге, содан кейін Алжирге көшті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол Париж университетінде (Сорбонна) бір жыл оқыды, сосын физиологияны оқу үшін АҚШ-қа келді. 1947 жылы С. Лэдд Проссердің жетекшілігімен Иллинойс университетінде магистр дәрежесін алды, кейін биологиядан докторлық диссертациясын қорғау үшін Сорбоннаға оралды. Цукеркандл молекулалық мәселелерге қатты қызығушылық танытты; Роскоффтағы теңіз биологиясы зертханасындағы алғашқы зерттеулері бақ оксидазалары мен гемоцианиннің крабтардың түлеу циклдарындағы рөлін көрсетті. 1957 жылы Цукеркандл ядролық энергия мәселелеріндегі белсенділігінен туындаған молекулалық аурулар мен молекулалық эволюцияға қызығушылық танытқан әйгілі химик Линус Паулингпен танысты. Олар докторантурадан кейінгі тағылымдама ұйымдастырды, және Цукеркандл (әйелі Джейнмен бірге) 1959 жылдан бастап Калифорния технология институтында Паулингпен жұмыс істеу үшін АҚШ-қа қайта оралды. Ол дінге сенбеуші (атеист) еді.

Линус Полинг және молекулалық сағат гипотезасы

Паулингтің (дипломдық жұмысын Ричард Т. Джонспен бірге жасаған) кезеңінде Цукеркандлдің алғашқы жобасы – гемоглобинге екі өлшемді сурет шығаратын қағаз хроматографиясы және электрофорездің үйлесімі – жаңа белоктарды анықтау әдістерін қолдану болды. Әртүрлі түрлерден алынған гемоглобин үлгілерінің пептидтік фрагменттері ас қорыту ферменттерінің әсерінен бөлінетін, бұл белок құрылымының айырмашылықтарын бағалауға мүмкіндік беретін ерекше суреттерді құрады. 1960 жылы Цукеркандл, Джонс және Полинг бірнеше түрдің гемоглобинін анықтау суреттерін салыстырып, ақуыз суреттерінің ұқсамау дәрежесінің бастапқы түрлер арасындағы филогенетикалық қашықтыққа шамамен сәйкес келетінін анықтады. Бірақ бұл әдіс сандық салыстыруға ыңғайлы болмағандықтан, Цукеркандл адам және горилла гемоглобинінің α және β тізбектерінің нақты пептидтік тізбегін анықтау жұмысын бастады. 1962 жылы Полинг және Цукеркандл молекулалық сағат концепциясын қолданып (әлі сол атаумен емес) алғашқы мақалаларын жариялады. Көптеген бірлескен мақалалар сияқты, бұл мақала да рецензиядан өткен жоқ – бұл Альберт Сент-Дьёргидің құрметіне арналған шақырылған мақала болды – және олар қасақана «кейбір радикалды мәлімдемелер жасау» мүмкіндігін пайдаланды. Мақалада гемоглобиннің α және β тізбектеріндегі айырмашылықтардың саны адамдар мен жылқылар үшін палеонтологиялық деректерге негізделген, бірқатар түрлердің соңғы ортақ ата-тегінен бергі уақытын анықтау үшін қолданылды. Мақала ақуыздағы аминқышқылдарының айырмашылықтары біркелкі жылдамдықпен жинақталу себебін түсіндірмесе де (молекулалық сағаттың маңызды болжамы), нәтижелер палеонтологтардың нәтижелерімен сәйкес келетінін көрсетті. Цукеркандл кейінгі жылдары молекулалық сағатты жетілдіруге жұмыстанды. 1963 жылы ол Полингпен бірге эволюциялық ақпаратты сақтайтын биологиялық тізбектер – ДНК, РНК және полипептидтер үшін «семантидтер» терминін ойлап тапты және мұндай тізбектер молекулалық филогенезді құрудың негізі болуы мүмкін екенін айтты, сондай-ақ «молекулалық сағат» әдісі ақуыздардан басқа семантидтер үшін де пайдалы болуы мүмкін екенін ұсынды. Эммануэль Марголиаш цитохром c тізбегінің деректерін алғаш рет жариялағаннан кейін, әртүрлі белоктардың молекулалық эволюциясының жылдамдығын салыстыруға мүмкіндік туды (цитохром c гемоглобиннен жылдам эволюциялаған сияқты), осы мәселені Цукеркандл 1964 жылы Брюггеде өткен конференцияда талқылады. Цукеркандл сонымен қатар аминқышқыл тізбегіндегі кейбір позициялардың басқаларына қарағанда тұрақтырақ екенін және бір позицияда бірнеше алмасу мүмкіндігін ескере отырып, «сағаттың» математикасын түзетуге кірісті. 1964 жылдың қыркүйегінде ол маңызды «Эволюциялық гендер мен ақуыздар» симпозиумына қатысты, онда ол Полингпен бірге ең ықпалды жұмыстарын ұсынды («Ақуыздардағы эволюциялық дивергенция және конвергенция», келесі жылы конференция материалдарында жарияланды). Цукеркандлдің еңбегі негізінде жазылған мақалада «эволюциялық сағат» деп аталып, оның негізгі математикалық формасы келтірілді. Цукеркандл мен Полинг сағатты табиғи іріктеумен үйлесімді деп есептесе де, ол кейін молекулалық эволюцияның бейтарап теориясының негізіне айналды, онда молекулалық деңгейдегі эволюцияның қозғаушы күші іріктеу емес, генетикалық дрейф болып табылады.

Кейінгі жұмыстар

1965 жылы Цукеркандл Францияға оралып, Монпельеде Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының "Centre de Recherche de Biochimie Macromoléculaire" бөлімінің директоры болды. 1971 жылы ол "Молекулалық эволюция" журналын құрылтайшы редактор ретінде іске қосты, ал 1970 жылдардың соңында Линус Паулинг институтының президенті болды (кейін 1992 жылы оның ізбасары – Молекулалық медицина ғылымдары институты). Оның соңғы жұмыстары әлеуметтік құрылымдау және интеллектуалды дизайнды сынауды қамтиды.