Кіріспе

Миния губернаторлығындағы ауыл, Египет. Гермополис Магна.

Гермополис (Ἑρμούπολις Hermoúpolis – "Гермес қаласы", сондай-ақ Hermopolis Magna, Ἑρμοῦ πόλις μεγάλη Hermoû pólis megálẽ, Египеттік айтылуы: "Хемену"; Шмун, және осылайша الأشمونين) – ежелгі дәуірдегі маңызды қала, Төменгі және Жоғарғы Египет шекарасына жақын орналасқан. Оның атауы Гермополисте тұратын Огдоадтан, сегіз байланысты құдайлардан шыққан. Ежелгі Египет патшалығынан бері провинциялық астана болған Гермополис, Рим Египетінің ірі қаласына және үшінші ғасырдан бастап ерте христиандық орталыққа айналды. Египетті мұсылмандар басып алғаннан кейін қала тасталып, кейін Латын Католиктері (қазірде тоқтатылған) және копт православиесінің титулярлық орталығы ретінде қайта жандандырылды. Оның қалдықтары қазіргі Эль-Ашмунейн қаласының (копт атауынан алынған) жанында орналасқан. Хемену (Ḫmnw) – қаланың египет тіліндегі атауы, Огдоадтан кейін "Сегіз қала" деген мағынаны білдіреді, онда сегіз "алғашқы" құдайларға табыну орын алған. Бұл атау копт тілінде Шмун түрінде сақталған, одан қазіргі Эль-Ашмунейн (الأشمونين) есімі шыққан. Койна грек тілінде қала "Гермес қаласы" деп аталды, себебі гректер Герместі Тотпен теңестірді, өйткені қала Тоттың, фараондық сиқыр, емдеу және даналық құдайының, жазушылардың қамқоршысының басты табыну орталығы болды. Тот финикиялық құдай Ешмунмен де байланысты болды. Ғибадатханадағы жазуларда бұл құдай "Эшмунның Иесі" деп аталады.

Тарих

Қала Хептаномистегі Hare nome (Жоғарғы Мысырдың он бесінші номесі) астанасы болды. Гермополь Жоғарғы және Төменгі Мысырдың шекарасында орналасқан, және көптеген ғасырлар бойы Тебейд немесе жоғарғы ел қазіргі заманға қарағанда солтүстікке қарай әлдеқайда кеңейген. Шекаралық қала болғандықтан Гермополь үлкен сауда орталығы және байлыққа толы болды, тек Фивадан кейін екінші орынды иеленді. Қаланың оңтүстігінде Гермополь бекінісі орналасқан, онда Тебейдтен келген кемелерден жол ақысы алынған (Ἑρμοπολιτάνη φυλακή, араб тілінде Bahr Yussef). Нилдің қарсы жағалауындағы Антинополис қаласының жанындағы Бени Хасан үңгірлері Гермополь тұрғындарының ортақ зираты болды, себебі өзен қаланы оның некрополінен бөліп тұрғанмен, осы жердегі батыс төбелердің кең қисығынан қайтыс болғандарды су арқылы тасымалдау, оларды құрлықпен төбелерге жеткізуден оңай болды. Гермополь Рим провинциясының Тебаис Примасындағы маңызды қалаға айналды, және Мысыр әкімшілік діоцезіне қарасты. Гермопольде ең басты египеттік құдайлар Тифон (Сет) және Тотқа табынылған. Тифон тұяққұйрық түрінде бейнеленген, оның үстінде жыланмен күресіп жатқан бүркіт отырған. Ал Тот, ежелгі гректер оны Гермеспен байланыстырған, өйткені олар екеуі де сиқыр мен жазудың құдайлары болған, ибис құсының бейнесімен көрсетілген.

Қалдықтар

Гермополис фараондық және рим дәуірлерінің төмендеу кезеңінде Хептаномисті қоршаған жиі соғыстардан салыстырмалы түрде аман қалды; бірақ, керісінше, оның құрылыстары мұсылман билеушілері тұсында ауыр өзгерістерге ұшырады, олар тастарын әк үшін жақты немесе оларды құрылыс материалдары ретінде алып кетті. 3-шы ғасырдағы Оксиринх папирусы қалада жеті қабатты биік ғимараттар болғанын көрсетеді. Манчестердегі Джон Райлендс кітапханасындағы араб папирустарының жинағында Гермополис (Ушмун) туралы көптеген құжаттар сақталған; олар 2-4 ғасырлар аралығында жазылған.

Ғибадатхана

Ибис басты құдай Тот, оның серіктес белгілері – Ибис пен Циноцефал маймылы, Гермополис ғибадатханасының үлкен портигіндегі мүсіндердің арасында ең айқын көзге түсетіні болды. Оның жазбалардағы атауы «Эшмунның Иесі» еді. Бұл портик фараондық дәуірде салынған, бірақ Гермополистегі Птолемейлердің құрылыстары зор көлемде және сұлулықта ерекшеленді. Грек монархтары салғанмен, олардың идеясы мен орындалуы негізінен мысырлық еді. Ғибадатхананың жалғыз қалдығы – портика, ол екі қатардан, әр қатарында алты бағанадан тұрады. Архитравтар бес тастан құралған; әрқайсысы бір бағананың ортасынан келесі бағананың ортасына дейін созылады, бұл мысырлық құрылысшылардың белгілі әдісі. Ортадағы бағаналардың арасы қалғандарына қарағанда кең, ал ортадағы тастың ұзындығы жиырма бес фут алты дюймді құрайды. Бұл бағаналар сары, қызыл және көк түстермен кезектесіп боялған. Гермополиттік портиктің бағаналарында да өзгешелік бар, немесе кем дегенде бұл ерекшелік Гурну ғибадатханасында ғана қайта табылды. (Денон, L'Egypte, 41-сурет). Олар үлкен массалардан көлденең орналастырылғаннан емес, керісінше, әртүрлі бөліктерден тұрады, сондықтан қосылған жерлерін табу қиын. Бұл бағаналардың негіздері лотостың төменгі жапырақтарын бейнелейді, содан кейін бірнеше концентрлі сақиналар келеді, олар шамадан тыс дөңгелектерге ұқсайды, ал олардың үстінде бағаналар көлденең байланыстармен байланысқан қамыстың шоғырлары сияқты көрінеді. Бас қақпақты қоса алғанда, әр бағананың биіктігі шамамен 40 фут, ең үлкен шеңбері шамамен 281/2 фут, жерден шамамен бес фут биіктікте, себебі олар негіз бен бас қақпаға қарай қалыңдығын азайтады. Бағаналардың арасындағы ең кең аралық 5 метр, ал қалғандарының арасы 4 метр.