Кіріспе
Британдық шопандар қолданатын келттік санау жүйесі – Солтүстік Англия және Ұлыбританияның басқа да аймақтарындағы шопандар дәстүрлі түрде қолданған қой санау жүйесі. "Ян тан тетера" немесе "yan tan tethera" сөздері – бритондық кельт тілдерінен, мысалы, VI ғасырда Солтүстік Англияның көп бөлігінде жойылған Кумбрик тілінен алынған сандар. Бұл сандар өнеркәсіптік революцияға дейін, әсіресе Лейк-Дистрикт аймағындағы төбелерде қой санау және тоқу тігістерін санау үшін жиі қолданылды. Бұл санау жүйелерінің көпшілігі 20 ғасырдың басында қолданыстан шығып қалғанмен, кейбіреулері әлі де қолданылуда.
the counting system
Yan Tan Tethera or yan tan tethera is a sheep counting system traditionally used by shepherds in Northern England and some other parts of Britain. The words are numbers taken from Brythonic Celtic languages such as Cumbric which had died out in most of Northern England by the sixth century, but they were commonly used for sheep counting and counting stitches in knitting until the Industrial Revolution, especially in the fells of the Lake District. Though most of these number systems fell out of use by the turn of the 20th century, some are still in use.
Шығуы мен дамуы
Қойларды санау жүйелері түп нұсқасы бритондық кельт тілдерінен, мысалы, кумбрик тілінен шыққан; Тим Гей былай деп жазады: “[Британ аралдарының барлық жерлеріндегі қойларды санау жүйелері] 18 ғасырғы корн және қазіргі Уэльс тіліне өте ұқсас”. Олардың қандай жерден пайда болғанын, бүлінген күйде сақталғандықтан, анық білу мүмкін емес. Санау жүйелері уақыт өте келе көп өзгерген. Көбінесе, жақын тұрған сандардың жұптары рифмаласып келеді (әсіресе 1 және 2, 3 және 4, 6 және 7, немесе 8 және 9 сөздері). Бірақ бес еселенген сандар көбінесе өзгермейді; стандартты ағылшын тіліндегі он бестен өзгеше, валлий тіліндегі пимтег сөзімен салыстырыңыз.
Қойларды санауда пайдалану
Көптеген келттік сандар жүйелері сияқты, олар жиырмалыққа (жиырма санына негізделген) бейім, бірақ көбінесе жиырмадан асатын сандық мөлшерлерді білдіруге қажетті сөздер жетіспейді; бұл жаңартылған ондық келттік санау жүйелерінің де, ескілерінің де кемшілігі емес. Көптеген қойларды санау үшін малшы жерге белгі қойып, жиырмаға дейін қайта-қайта санайтын, немесе қолын малшының таяғындағы басқа белгіге жылжытатын, немесе әр жиырмалықты көрсету үшін қалтасына тас салатын (мысалы, 5 жиырмалық қой = 100 қой).
Сананы жүргізудің маңызы
Мал өсірушілер қойларын үнемі санап отыруы керек, себебі олардың тууы мен өлімін дәл есепке алуы және қойлардан адасып кеткендерін байқауы қажет. Кем дегенде орта ғасырдан бастап, және қазіргі уақытта Слайдберн сияқты кейбір аймақтарда фермаларға ортақ жайылымдық жерлерге қол жеткізуге рұқсат беретін құлдырау құқығы берілді. Жайылымның шамадан тыс пайдаланылуын болдырмау үшін, әр ферма мал санын дәл және жаңартылған түрде есепке алуы өте маңызды болды. Қазіргі заманғы ауыл шаруашылығында, жоталы жерлерден басқа аймақтарда құлдырау құқығының маңызы азайғанмен, фермалар көбінесе қойлардың санына қарай субсидия алады және салық төлейді. Осы себепті, дәл санау әлі де қажет және оны жиі жүргізу керек. Әдетте, санау таңертеңгі алғашқы және кешкі соңғы іс-әрекет болып табылады. Қойларды бір жайылымнан екінші жайылымға көшіргеннен кейін, сондай-ақ қойларды қатыстыратын кез келген шарадан кейін, мысалы, жүнді қырқу, белгі салу, тырнақ шабу, қаптау және т.б. санау жүргізіледі. Бірақ, қойлар ашық далада жайылып жүргенде, қара салыстырғанда, топтап жылжытылғанда адасу ықтималдығы төмен.
Тоқу
Олардың қолданылуы Йоркширдің Уэнслидейл аймағында он тоғызыншы ғасырдың ортасында орындалған, "yahn, tayhn, tether, mether, mimph" деп басталатын "тоқыма әнінде" де куәландырылған.
Қазіргі қолданысы
Санау жүйесі Солтүстік Англияда сатылатын тауарлар үшін, мысалы, гравюралар, сыра, алкогольді газдалған су (АҚШ-та "хард сельцер" деп аталады) және жіптер, сондай-ақ аймаққа сілтеме жасайтын көркем туындыларда қолданылған, мысалы, Харрисон Биртвистлдің 1986 жылғы "Ян Тан Тетера" операсында. Джейк Такрейдің 1972 жылғы "Bantam Cock" альбомындағы "Old Molly Metcalfe" әні "Yan Tan Tether Mether Pip" санауын қайта-қайта лирикалық тақырып ретінде пайдаланады.
Ян немесе йен
Кумбрий, Нортумбрий және кейбір Йоркшир диалектілеріндегі "бір" деген мағынаны білдіретін янь немесе йен сөзі, жалпы алғанда, Солтүстік ағылшын тіліндегі үлгілі дамуды көрсетеді, онда ескі ағылшын тіліндегі ұзын дауыс <ā> бұзылып , және т.б. болып өзгереді. Осы өзгеріс ескі ағылшын тіліндегі ān сөзінен yan және ane сөздеріне ауысуын түсіндіреді, ал ол сөз протогерман тіліндегі ainaz сөзінен туындаған. Бұл дамудың тағы бір мысалы – Солтүстік ағылшын тіліндегі "үй" сөзі, яғни хаме, оның hyem, yem және yam сияқты түрлерінің бәрі де ескі ағылшын тіліндегі hām сөзінен шыққан.