Кіріспе

Оңтүстік Африкалық кардиолог және апартеид дәуіріндегі химиялық және биологиялық қаруларды зерттеуші Вутер Бассон (6 шілде 1950 жылы туған) – Оңтүстік Африкалық кардиолог және апартеид кезеңінде елдің құпия химиялық және биологиялық соғыс жобасы, «Жағалау жобасының» бұрынғы басшысы. Баспасөз оны апартеидтік Оңтүстік Африкадағы болған әрекеттері үшін «Өлім дәрігері» деп атады. Бассон 1999 жылы толық жалақымен әскери қызметтен шеттетілгеннен кейін 2002 жылы 67 айыптамадан ақталды. Басқа айыптаулардың арасында Бассон «Дюэл операциясы» кезінде (НАҚҚ әскери тұтқындары мен Оңтүстік Африка қорғаныс күштерінің (НАҚК) мүшелерін жүйелі түрде жою үшін қолданылған, өте күшті бұлшықеттерді босаңсытатын үштік құралымды) ұсынды деген айыптама болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының «Жағалау жобасы: Апартеидтің химиялық және биологиялық соғыс бағдарламасы» атты есебі.

Жобалық жағалау

Бассонның істегендерінің көбі әлі күнге дейін құпия сақталуда. 1981 жылы ол мемлекеттік президент П. В. Ботаның жеке дәрігері болып жұмыс істеген кезде, елдің бас хирургы Бассонды Оңтүстік Африка Әскери Денсаулық сақтау қызметінің мамандандырылған 7-ші медициналық батальон тобын құруға және оның жұмысын ұйымдастыруға шақырды. Оның міндеті – «Жағалау жобасы» деп аталған басқа елдердің химиялық және биологиялық соғыс мүмкіндіктері туралы ақпарат жинау болды. Алдын ала есептен кейін Бассон жобаның бас офицері болып тағайындалды және елдің химиялық және биологиялық қару-жарақ құру жұмысын бастады. Ол әлемнің түкпір-түкпірінен 200-ге жуық зерттеушіні жұмысқа алды және жылына 10 миллион долларға тең қаржы алды. 1982 жылы Бассонның «Дуэль» операциясы барысында 200 SWAPO тұтқынының өлтірілуін ұйымдастырғаны айтылады. «Жағалау жобасы» халықаралық BTWC келісімін бұза отырып, химиялық және биологиялық соғыс саласында жасырын зерттеулер жүргізді. Бассон төрт жапсырма компания құрды: Delta G Scientific Company, Roodeplaat Research Laboratories (RRL), Protechnik және Infadel. 1989 жылы Infadel екі компанияға бөлінді – D. John Truter Financial Consultants және Sefmed Information Services. Бұл компаниялар әскерилерді жобадан ресми түрде алшақтату, қажетті химиялық заттарды сатып алу және зерттеулерге қаржы жұмсау үшін пайдаланылды. Кейінгі тергеулерге сәйкес, Бассонға қалағанын жасауға толық еркіндік берілді. Delta G компаниясы химиялық агенттерді зерттеу, өндіру және дамыту жұмыстарының көп бөлігін жүзеге асырды, ал RRL компаниясы химиялық және биологиялық патогендерді әзірледі және гендік инженериямен айналысқан деп күдіктенді. Protechnik – химиялық қарудан қорғану жүйесін әзірлейтін ядролық, биологиялық және химиялық соғыс зауыты болды. Infadel кішкентай масштабтағы жұмыстармен айналысты және басқа бөлімшелерді қаржыландыру мен басқаруға, сондай-ақ әскери және ғылыми-зерттеу мекемелері арасында қаражат ағынын бақылауға шоғырланды. Көптеген қызметкерлер өздерінің немен айналысып жатқанын білмеді. 1980 жылдары Бассон мен жоба апартеидке қарсы қозғалыстың мүшелеріне қарсы шабуылдар мен өлтірулерге қатысқан деп күдіктенді. Оңтүстік Африка, Ангола және Намибия басшылары да қауіпті химиялық заттар елдегі наразылықты басу үшін қолданылғанын мәлімдеді, бірақ үкімет бұған қарсы шығып, химиялық қару Оңтүстік Африка әскерлеріне қарсы қолданылғанын айтты. Бассон Азаматтық Ынтымақтастық бюросына (CCB) апартеидке қарсы белсенділерге қарсы қолданылатын қауіпті химиялық заттарды ұсынды. Бассон химиялық және биологиялық соғыс бағдарламалары туралы ақпарат жинау үшін әлемді аралап, басқа да фирмалар мен қағаздарды қосымша жапсырма компаниялар ретінде құрды, мүмкін ақшаны жылу үшін. 1990 жылы Ф. В. де Клерк президент болған кезде химиялық заттарды өндіруді тоқтатуға және қауіпті агенттерді жоюға бұйрық берді. Бассон қауіпсіз химиялық заттар мен үкімет тыйым салмаған химиялық заттарға назар аударды. Олардың ішінде көп мөлшерде экстази мен мандракс болды, олардың апартеидке қарсы қозғалыста белсенді қауымдастықтардағы есірткі сатушыларына экспортталғаны немесе сатылғаны айтылады (мысалы, «Бассон браунилері»). Кейіннен осы қордың көп бөлігі жоғалып кетті. Жобаға қатысқан ғалымдар кейіннен оның есірткі қосылған көзден жас шығаратын газ жасау үшін пайдаланылатынына сенетіндерін айтты. 1992 жылдың қаңтар айында ФРЕЛИМО әскерлері Оңтүстік Африка шекарасына жақын жерде операция жүргізді. Операция барысында олар химиялық агентке ұшырады деп күдіктенді. Кейбір сарбаздар оқиға кезінде қаза тапты, ал басқалары ауруханаға жатқызылды. Біріккен Ұлттар Ұйымы, АҚШ және Ұлыбритания жүргізген тергеу нәтижесінде бұл BZ жүйке заты екені анықталды. АҚШ және Ұлыбритания Оңтүстік Африка үкіметін қысымға ала бастады және 1993 жылдың қаңтарында «Жағалау жобасы» тоқтатылды. Бассон ресми түрде зейнеткерлікке шығып, жобаны таратуға жалданып, Оңтүстік Африканың кейбір жапсырма компаниялары жекешелендірілген кезде пайда тапты. Кейінгі тергеулерде көптеген химиялық заттар мен агенттердің жоғалып кеткені анықталды.

TRC тергеу

1993 жылы ауыр экономикалық қылмыстар жөніндегі басқарма (OSEO) Бассонның бизнес-әрекеттерін есімде қалмайтын жеті жылдық сот-медициналық сараптама арқылы тергей бастады. 1995 жылы Оңтүстік Африка үкіметі Бассонды Транснетке – көлік және инфрақұрылым компаниясына, сондай-ақ мүмкін, басқа да құпия жұмыстарға жұмысқа алды. АҚШ және Ұлыбритания үкіметтері 1993 және 1995 жылдар аралығында Ливияға жасаған сапарлары барысында Бассон химиялық және биологиялық қарулар туралы құпия ақпаратты сатқан болуы мүмкін деп күдіктенді. 1995 жылы Нельсон Мандела үкіметі АҚШ пен Ұлыбританияның қысымына байланысты және үкімет оны қадағалау үшін Бассонды әскери хирург ретінде қайта жұмысқа алды. 1996 жылы Оңтүстік Африканың Ақиқат және келісім комиссиясы (TRC) ОАР армиясын (SADF) тергеп, әскердің АХК белсенділеріне қарсы улағыш заттар қолданғандығын анықтады. Бассон осы шабуылдардың көптегенімен байланысты болды. 1997 жылы ЦРУ Оңтүстік Африка үкіметіне Бассон елден кетуге ниеттенгенін хабарлады. 1997 жылы Преторияда өткен арнайы операция кезінде қамауға алынғанда, Бассонның бойынан 1000 экстази таблеткасы табылды. Сол кезде оның машинасынан «Жағалау жобасының» (Project Coast) жүздеген құпия құжаттары табылған. TRC «Жағалау жобасын» тергей бастады, бұл оларды Бассонның Ливия және Ирак сияқты елдердің үкіметтеріне құпияларын сатқан болуы мүмкін деген күдікке итерді. 1997 жылы олар Нидерландтың Оңтүстік Африка институтынан (NIZA) көмек сұрады, ал оның тергеу есебі Ақиқат комиссиясының материалдарына қосылды. Сонымен қатар, ауыр экономикалық қылмыстар жөніндегі басқарма, Ұлттық барлау агенттігі (NIA) және Гаутенг прокуратурасының арнайы тергеу тобы Бассонның ісін тергеді. Мүдделердің қақтығысы комиссияның тергеуін баяулатты, бірақ TRC OSEO-дан қосымша ақпарат алды. Бассон 1998 жылдың 31 шілдесінде TRC алдында 12 сағат бойы куәлік берді.

Сот

Бассонның соты 1999 жылдың 4 қазанында Преторияда басталды. Сол кезде Оңтүстік Африка БАҚ-ы оны «Доктор Өлім» деп атады. Бассон 67 айыптамаға қабылды, оның ішінде есірткі сақтау, есірткі тасымалдау, алаяқтық және жалпы сомасы 36 миллион рандты жымқыру, 229 адамды өлтіру, адам өлтіруге қатысты сөз байласу және ұрлық. Бассон Ақиқат комиссиясынан кешірім сұраудан бас тартты. Прокуратура 153 куәгерді ұсынды, бірақ жағдай оларға қарсы бұрыла бастады. 1999 жылдың 11 қазанында судья Уилли Хартценберг алты маңызды айыптаманы, оның ішінде төрт адам өлтіру және Намибияда 200 адамның өліміне қатысты болу мүмкіндігін жоққа шығарды, себебі Оңтүстік Африка соты басқа елдерде жасалған қылмыстарды қарауға құқылы емес екенін мәлімдеді. Бассон 1989 жылғы Намибияның кешіріміне де кірді. Содан кейін Хартценберг сот отырысын екі аптаға кейінге шегерді. 18 айлық сот процесінен кейін ол айыптамалар санын 46-ға дейін азайтты. Бассон тек бір куәгерді шақырды – өзінің өзін. 2001 жылдың шілдесінде Бассон өзінің дәлелдерін ұсынды және 40 күн бойы сөйледі. Ол жаппай қырып-жоятын қару туралы Саддам Хусейінен білгенін, жобада толық еркіндікке ие болғанын және шетелдік үкіметтермен ақпарат алмасқанын айтты. Техникалық тұрғыдан алғанда, бәрі заңды болды. Қорғау Бассон Намибиядағы оқиғаларға байланысты иммунитетке ие болуы керек деп мәлімдеді. 2002 жылдың 22 сәуірінде судья Хартценберг Бассонға қарсы барлық қалған айыптамаларды жоққа шығарды және оны ақтады. Өз шешімінде судья мемлекеттік тараптың ісін «шатақ және мағынасыз» деп сипаттады, сондай-ақ бұл іс көбінесе үстірттік болған және Бассонның кінәлі екенін дәлелдеуге жеткіліксіз дәлелдер келтіргенін айтты. Судья Хартценберг мемлекеттік тараптың шындықтың не екенін алдын ала шешіп қойғанын және сотты мемлекеттік тараптың нұсқасына қайшы келетін ешбір нәрсені қабылдамауға итермелегенін қосты. Сот 30 айға созылды. Мемлекеттік тарап заңдық бұрмаушылықтарға байланысты үкімге шағымдануға тырысты, бірақ 2003 жылы Жоғарғы саяси сот қайта қарауға бұйрық бермеді, мұндай қадам тек сәтсіздікке ұшыраған шағымдар үшін ғана қарастырылады. Бостандыққа шыққаннан кейін Бассон әлемдік деңгейде лекция оқушы ретінде саяхаттады және жеке медициналық практикасын ашты. 2005 жылдың маусым айында швейцариялық тергеушілер тобы оны қару-жарақ пен ядролық материалдардың заңсыз саудасы туралы сұраққа алып, Оңтүстік Африка үкіметінен онымен ынтымақтастықты тоқтатуды сұрады. Кейін сол жылы Оңтүстік Африканың Конституциялық соты Жоғарғы саяси соттың шешімін жоққа шығарды. Ол елдің шегінен тыс жерде жасалған қылмыстар Оңтүстік Африкада қаралуы мүмкін деген шешім қабылдады. Содан бері Ұлттық қудалау органы Бассонға қарсы адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша қудалау шараларын қолданған жоқ.

HPCSA шешімі

2006 жылы Оңтүстік Африка Денсаулық сақтау саласы кеңесі (HPCSA) Бассонның әрекеттерін тергеу процесін бастады. Айыптау қағазы дайындалып, тергеу 2007 жылдың қараша айында басталды. Бассонға тағылған жеті айыптаудың төртеуі толық күшімен қалды, себебі HPCSA екі айыптауды және үшінші айыптаудың бір бөлігін алып тастады. 2010 жылдың 10 мамырында Вутер Бассонның Оңтүстік Африка Жоғарғы Сотына берген өтініші қабылданбады. Бұл өтініште айыптаулардың заңсыз, негізсіз және әділетсіз екендігі туралы талаптар қойылған болатын. Сот судьясы кеңестің дәрігерге қатысты ешқандай жақпарушылық танытпағанын анықтады. 2013 жылдың 18 желтоқсанында HPCSA Бассонды төрт айыптау бойынша кәсіби емес мінез-құлық жасағаны үшін кінәлі деп тапты. 2014 жылдың 4 маусымында сот отырысын кешіктіруге мәжбүр болды, себебі адвокат қолжетімді болмады. 2019 жылдың 27 наурызында, HPCSA комитеті Бассонды этикалық емес мінез-құлық жасағаны үшін кінәлі деп тапқаннан кейін алты жыл өткен соң, Гаутенг Жоғарғы Соты тәртіптік тыңдауды жүргізген комитет мүшелерінің бейтараптылығына күмән келтірді. Сот судьясы сот процесінің (HPCSA-ның Бассонға қарсы қозғаған ісінің) заңсыз және әділетсіз болғанын, сондай-ақ Бассонның құқықтарын толығымен ескермегенін анықтады. Осыған байланысты тыңдау (және, демек, комитеттің этикалық емес мінез-құлық туралы шешімі) күштен шығарылды.