Кіріспе

Шжамбок (шәнбөк, литупа) – ауыр былғары қамшы. Дәстүрлі түрде ересек бегемот немесе мүйізқұйрық терісінен жасалады, бірақ көбінесе пластиктен де жасалады. Жануардың терісінен кесілген жолақ ұзын, сап тұрғысынан шамамен жуандығынан ұшына қарай шамамен жуандыққа дейін тарылады. Содан кейін бұл жолақ конус тәрізді цилиндр пішініне жеткенше оралады. Нәтижесіндегі қамшы икемді де, берік те болады. Апартеид кезеңінде Оңтүстік Африка полициясы үшін пластик нұсқасы жасалып, тәртіпсіздікті бақылауға қолданылды. Питер Хатауэй Капстик шжамбокты мүйізқұйрық терісінен жасалған семсерге ұқсас қысқа қамшы деп сипаттайды, ол адамды тік пышақтай жарып жіберуге қабілді. Шжамбокты Вуртректер Жақсы Үміт мүйісінен көшіп келе жатқанда өгіздерін айдау үшін кеңінен қолданды, ал малшылар оны малды айдау үшін бүгінгі күнге дейін пайдаланады. Олар Оңтүстік Африкада түрлі материалдардан, ұзындығы мен қалыңдығы әртүрлі, кездейсоқ саудагерлерден бастап, дүкендерде де кеңінен қолжетімді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада полицияның шжамбок қолдануы кейде апартеид дәуірімен байланыстырылады, бірақ оны адамдарға қолдану одан да ертерек басталған. Кейде оны ресми сот жүйесінен тыс, заңсыз соттардың үкімдерін орындайтын адамдар да қолданады. Оңтүстік Африка полиция қызметкерлері шжамбокты ұнатты, себебі Оңтүстік Африка полициясы оның ағаш қылыштан кем зиян келтіретінін мәлімдеді. Дегенмен, шжамбокқа қатысты қоғамдық пікір ел ішінде де, халықаралық деңгейде де жағымсыз болды. Шжамбокты қолдануға байланысты полицияның қатыгездігі туралы көптеген шағымдар айтылды, нәтижесінде 1989 жылдың қыркүйегінде шжамбок тәртіпсіздікті бақылау үшін тиімді түрде тыйым салынды.

Ұлыбритания

1963 жылы Ұлыбританиядағы Шеффилд полициясы бойынша жүргізілген тергеу күдіктілерге мүйізді қамшылар қолданылғанын көрсетті.

Басқа түрлері

Бұл атау Индонезияда "камбук" деп пайда болған сияқты, онда ол құлдарды жазалауға арналған ағаш таяқтың аты болған, және бұл парсы тіліндегі "шабук" немесе "чабук" сөзінен шыққан болуы мүмкін. 1800 жылдары Малайзиядан келген құлдармен бірге Оңтүстік Африкаға бұл құрал мен оның аты әкелінді, материал теріге ауыстырылды, ал атауы африкаанс тіліне "самбок" деп енгізілді. Бенгал тілінде ол "чабук" деп аталады. Бұл құрал зулу тілінде "имвубу" (бегемот), суахили тілінде "кибоко" (бегемот) және малинке тілінде "мниголо" (бегемот) деп те белгілі. Португалдық Африка елдерінде, Конго еркін мемлекетінде және Бельгия Конгосында оны португал тіліндегі "шыбық" сөзінен шыққан "чикоте" немесе "фимбо" деп атады, және жергілікті халықты қамшылап, кейде өлімге дейін жұмыс істеуге мәжбүрледі. Осындай жазалаудың ресми мөлшерлемесі уақыт өте келе жиырма соққыдан сегізге, содан кейін (1949 жылы) алтыға, ал 1955 жылы қамшылау толыққанды түрде тыйым салынғанға дейін төрт және екі соққыға дейін төмендетілді. Солтүстік Африкада, әсіресе Мысырда, қамшыны араб тілінде "қамшы" деген мағынаны білдіретін "курбаш" деп атады. "Шабуг" термині сомали тілінде қолданылады, ол жалпы былғары қамшыны да білдіре береді.

Танымал мәдениетте

"Сен қалайсың ба?" фильмінде ойыншыларға бір қатысушыны мұз қашаумен ұрып-соғу немесе екінші қатысушыны шжамбокпен қамшылау опциясы ұсынылады. Уиллард Прайстың "Солпан оқиғасы" кітабында "Қоңыраушы" деп аталатын қатыгез араб құл сатушысы тұтқындарды бегемот терісінен жасалған шжамбокпен қамшылап жазалаудан ләззат алады. Ислам уағыздаушысы Шах Мустафа Раджа Чандра Нараян Сингхтің тағындағы жыланды жеңу үшін шабук қолданғаны мәлім. Осының арқасында ол Чабукмар атағын алды.