Шаһ Алам қаласы: тарихы мен дамуы

Кіріспе

Малайзияның Шах Алам қаласы (/ʃ//ɑː// /'/ɑː//l//ə//m///) – Малайзияның Селангор штатының астанасы, Петалинг ауданында және көршілес Кланг ауданының шағын бөлігінде орналасқан қала. 1974 жылы Куала-Лумпур Федералды аумаққа қосылғандықтан, Шах Алам 1978 жылы Селангор штатының астанасы ретінде Куала-Лумпурды алмастырды. Шах Алам 1957 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Малайзиядағы алғашқы жоспарланған қала болды.

Тарих

Малайзия 1957 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, екінші премьер-министрі, Аллаярхам Тун Абдул Разак Хусейннің басшылығымен қарқынды дамыды. Шах Алам бұрын Сундай Ренггам деп аталып, каучук және майлы пальма плантацияларымен мәшһүр болған. Кейіннен, Малайзия тәуелсіздігі алдында осы аймақ Бату-Тига деп белгіленді және ғасырлар бойы резеңке мен пальма майы саудасының ірі орталығы болып келді. 1963 жылы Сугай Ренггам плантациясы Селангор үкіметімен қала құруға арналды. Біріккен Ұлттар Ұйымының қала құрылысы жөніндегі кеңесшісі Владо Антоликтің ұсынысымен Куала-Лумпур мен Порт-Кланг арасында стратегиялық жағдайда орналасқан қазіргі орны таңдалды. Оның қазіргі атауын сол кездегі Селангор сұлтаны, Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз Шах, өз әкесі, марқұм Сұлтан Алам Шахтың құрметіне берді. Көптеген ескерткіштер, ғимараттар және тіпті бір көше де марқұм сұлтанның есімімен аталады. Шах Алам 1963 жылы Селангордың жаңа әкімшілік орталығы болу мақсатымен ашылды, ол 1974 жылдың 1 ақпанында Федералдық аумаққа айналған Куала-Лумпурдың орнын басты. Сұлтанның келісімімен Шах Алам 1978 жылдың 7 желтоқсанында 41.68 км² бастапқы аумақпен Селангордың астанасы деп жарияланды және оны муниципалдық кеңес басқарады.

Қала мәртебесі

Шах Аламға 2000 жылдың 10 қазанында қала мәртебесі берілді, ал алғашқы әкімі – Дато Хаджи Әбу Сужак Хаджи Махмуд болды. Жақында ол Селангор штатының Бас министрінің орынбасары қызметін атқарды. Әбу Сужак Шах Аламды «Бандарайя Мелаю» («Малай қаласы») есімді бірегей мәдениеті бар, барлық салаларда малай халқының жетістіктерін көрсететін заманауи қала ету мақсатын жариялады.

География

Шах Алам Петалинг ауданында және Селангор штатының Кланг ауданының бір бөлігінде орналасқан. Жалпы ауданы 290,3 км². Жақында кеңейгендіктен, ол шығыста Субанг-Джая және Петалинг-Джая қалаларымен, батыста Кланг ауданымен, солтүстікте Куала-Сэлангор және Селаянг аудандарымен, оңтүстікте Куала-Лангат ауданымен шектеседі. Шах Алам – Кланг аңғарындағы ірі қалалардың бірі, Малайзиядағы Куала-Лумпур және оның маңындағы аудандар, Селангор штатындағы көршілес қалалар мен кенттер, өйткені Кланг өзені одан батысқа қарай Малакка бұғазына қарай ағып өтеді. Барлығы 56 бөлім бар. Жалпы, Шах Аламды үш бөлікке бөлуге болады: солтүстік, орталық және оңтүстік бөліктер. Солтүстік Шах Алам 18 бөлімнен тұрады, оның ішінде U1 және U2 бөлімдері, сондай-ақ Кампунг Мелеу Субанг. Орталық Шах Аламда барлық мемлекеттік әкімшілік ғимараттар мен агенттіктер орналасқан. Ол 1-ден 24-ке дейінгі бөлімдерден тұрады (картада беж түсті аймақтар ретінде көрінеді). Оңтүстік Шах Алам 12 бөлімнен тұрады, оның ішінде 25-бөлім (Шри-Муда), 30-бөлім (Жалаң Кебун), 31-бөлім (Кота Кемунинг) және 32-бөлім (Букит Римау). Картада оңтүстік Шах Алам ашық лаванда түсті аймақтар ретінде көрінеді. Қалада бірқатар сауда орталықтары бар (Aeon Shah Alam Seksyen 13, Plaza Alam Sentral, (PAS деп те аталады, немесе бұрынғы атауы Kota Francais), SACC Mall, Plaza Shah Alam (бұрын Shah Alam Mall деп аталатын, сондай-ақ Plaza Masalam), Ole Ole Seksyen 18, Central i City Mall, Anggerik Mall және Kompleks PKNS). Көбінесе қала орталығында (Сексен 14), Сексен 13 және Сексен 9-да орналасқан қарқынды дамыған коммерциялық аймақтар бар. Шах Аламдағы барлық негізгі жолдар мен көшелерде, соның ішінде Сетия Алам және Кота Кемунинг сияқты жаңа қалалардағы атаулары рим және джауи әрпімен көрсетілген белгілер орнатылған. Петалингте тұрғын үйдің орташа бағасы 600 000 RM болды, шаршы футының бағасы 415 RM, 8 792 қосалқы сату мәмілесінің негізінде. Коммерциялық мүліктердің орташа бағасы 600 000 RM болды, шаршы футының бағасы 628 RM, осы кезеңде жалпы 2 703 мәміле жасалды.

Shah Alam is located within the district of Petaling and a portion of the district of Klang in the state of Selangor with total area 290.3 km2. Due to its recent expansion, it is bordered by the cities of Subang Jaya and Petaling Jaya in the east, the district of Klang in the west, the district of Kuala Selangor and Selayang in the north, and the district of Kuala Langat in the south. Shah Alam is also one of the major cities within the Klang Valley, an area in Malaysia comprising Kuala Lumpur and its suburbs, and adjoining cities and towns in the state of Selangor, due to the Klang River flowing through it on its way westward to the Strait of Malacca. There are 56 sections in total. Generally Shah Alam can be divided into three parts; the north, central and south parts. North Shah Alam consists of 18 Sections including Sections U1 and U2 and Kampung Melayu Subang. The Central Shah Alam is where all the state administrative buildings and agencies are situated. It consists of Section 1 until Section 24 (seen in the map as beige coloured areas). South Shah Alam consists of 12 sections including Section 25 (Sri Muda), Section 30 (Jalan Kebun), Section 31 (Kota Kemuning) and Section 32 (Bukit Rimau). In the map, south Shah Alam is seen as the light purple coloured areas. The city has a number of shopping malls (Aeon Shah Alam Seksyen 13, Plaza Alam Sentral, (also known as PAS or older name is Kota Francais), SACC Mall, Plaza Shah Alam (formerly known as Shah Alam Mall, also known as Plaza Masalam), Ole Ole Seksyen 18, Central i City Mall, Anggerik Mall and Kompleks PKNS). Vibrant commercial areas are situated mostly at the city centre (Seksyen 14), Seksyen 13 and Seksyen 9. All of the main roads and streets in Shah Alam including the new townships such as Setia Alam and Kota Kemuning have signs with their names shown in both Roman and Jawi scripts. In Petaling, the median residential price was RM600,000, with a price per square foot of RM415, based on 8,792 subsale transactions. The median price for commercial properties was RM600,000, with a price per square foot of RM628, from a total of 2,703 transactions over the same period.

Климат

Малайзия түбегіндегі басқа қалалар сияқты, Шах Аламда тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Кёппен климаттық жіктелуі Af) басым. Температура жыл бойы тұрақты, орташа ең жоғары температурасы 31,9°C, ал орташа ең төменгі температурасы 23,2°C. Қаладағы ең жылы ай – наурыз, ал қараша айында солтүстік-шығыс муссоны қазаннан наурызға дейін келгенде, күшті жаңбырлар мен нөсерлер жиі болады. Жалпы, климат қолайлы ылғалды.

Басқару

Селангор мемлекеттік үкіметінің қазіргі жерді қалаға айналдыру туралы шешімі 1963 жылы Пербаданан Кемаджуан Негери Селангор (PKNS) немесе Селангор мемлекеттік даму корпорациясы басқаратын Шах Алам қалалық кеңесінің құрылуына әкелді. Сол кездегі Селангор сұлтаны Шах Аламды штат астанасы деп жариялағаннан кейін, 1976 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Актісіне сәйкес Меджлис Пербандаран Шах Алам (MPSA) немесе Шах Алам муниципалдық кеңесі құрылды.

Жергілікті билік

Қазіргі уақытта Шах Аламды Селангор мемлекеттік үкіметіне қарасты Шах Алам қалалық кеңесі (MBSA) басқарады. Шах Алам қаласы Селангордың астанасы деп жарияланған кезде Шах Алам муниципалды кеңесі (МПСА) құрылған. Кеңес 3-бөлімдегі дүкенде 1979 жылдың 1 қаңтарында жұмысын бастады, содан кейін екі рет көшті: 1981 жылы Kompleks PKNS ғимаратына, ал 1988 жылы Wisma MPSA деп аталған жаңа 28 қабатты ғимаратқа. Шах Аламға 2000 жылдың 10 қазанында қала мәртебесі берілгеннен кейін, мекеме қалалық кеңес деңгейіне көтерілді. Осы уақыттан бері тоғыз мэр тағайындалды, соңғысы – 2021 жылдың 14 маусымынан бері қызмет етіп келе жатқан Замани Ахмад Мансор.

Саясат

Деван Раяхтың ішінде (P108) парламенттік сайлау округін Пактан Харапанның (PH) Азли Юсуф, ал қаланың оңтүстік бөлігін (P111) Пактан Харапанның (PH) Мохамад Сабу ұсынып тұр, екеуі де АМАНАХ партиясынан. Қазіргі уақытта МБСА әкімшілік аймағында YB Rodziah, YB Zawawi Mughni, YB Najwan Halimi сияқты бірнеше штаттық жиналыс өкілдері бар.

Экономика

Шах Алам экономикасы Селангор штатының астанасы болғандықтан, мемлекеттік басқарумен байланысты. Мемлекеттік басқарудан басқа, Шах Аламның негізгі экономикасы көбінесе өндіріс секторында, одан кейін қызмет көрсету саласында дамыған. Малайзиялық гипермаркеттер желісі "Giant Hypermarket" штаб-пәтері Шах Аламдағы "Giant Hypermarket Shah Alam Stadium" орналасқан. Өндіріс Шах Алам экономикасында маңызды рөл атқарады, ол Шах Алам қаласының құрылуына дейін пайда болған. Көбісі Бату-Тига ауданында және 26, 27 және 28-ші бөлімдерде шоғырланған. Ірі зауыттарға CSR Sugar Refinery, Fraser and Neave, Panasonic Matsushita және тағы да басқалары жатады. Шах Аламда сонымен қатар бірнеше автокөлік өнеркәсібі жұмыс істейді, ең танымалдарының бірі – Volvo, ол Малайзиядағы ең алғашқы және ең көне автокөлік құрастыру зауыты. "Протон" компаниясы Шах Аламда құрылған және штаб-пәтері осында орналасқан. "PROTON" компаниясы Перак штатының Танджунг Малим қаласында жаңа, үлкен құрастыру зауыты салынғанмен, Шах Аламдағы құрастыру зауытын әлі де пайдалануда. "Toyota" (UMW компаниясының құрамында) да мұнда құрастыру зауытына ие.

Білім

Университет Технология МАРА (UiTM, 1996 жылға дейін Institut Teknologi MARA немесе ITM деп аталатын) штаттың астанасына жақын орналасқан. Университет аумағы қаланың батыс төбелерінде орналасқан Сексьен 1 деп аталатын бүтін бір бөлікті алып жатыр. Сексьен 17-де UiTM филиалының INTEC UiTM (Халықаралық білім беру колледжі) бар, онда студенттер шетелде оқуға дайындық бағдарламаларын өтеді. INTEC UiTM – бұл бамипутра емес студенттер қабылданатын жалғыз UiTM кампусы. Шах Аламдағы басқа да жоғары оқу орындарында Селангор университеті, Менеджмент және ғылым университеті (MSU) және оның еншілес колледжі, MSU колледжі бар. Шах Аламда сондай-ақ Шах Алам политехникалық (немесе Политехник Султан Салахуддин Абдул Азиз Шах), CIAST және ADTEC сияқты бірнеше өнеркәсіптік білім беру орталықтары бар. Шах Аламда SK Bukit Rimau және SMK Kota Kemuning сияқты көптеген бастауыш және орта мектептер бар. Кейбір жағдайларда мектептерде оқылатын оқушылардың саны тұрғын үйлердегі студенттердің санын асып түседі. Мысалы, 27-ші және 28-ші бөлімдерде орналасқан Таман Алам Мега, Таман Бунга Негара және Таман Букит Сагада үш орта мектеп және жеті бастауыш мектеп бар. Ал 16-шы және 17-ші бөлімдерде тек Sekolah Menengah Kebangsaan Seksyen 16 орта мектебі ғана бар. Қазіргі уақытта Шах Аламда 23 орта мектеп, 1 техникалық мектеп, 1 кәсіптік мектеп және 37 бастауыш мектеп бар. SMJK Chung Hwa – қаладағы жалғыз ұлттық үлгідегі орта мектеп. Қытай Тайбэй Халықаралық мектебі (Куала-Лумпур) 32-ші бөлімде, Шах Аламда орналасқан.

Көлік

Шах Алам Кланг аңғарының басқа ірі қалаларымен маңызды тас жолдар желісі арқылы жақсы байланысқан, атап айтқанда, Федералды тас жол, Жаңа Кланг аңғарының экспресс жолы (NKVE), Шах Алам экспресс жолы (KESAS), Гутри дәлізінің экспресс жолы (GCE), Солтүстік-Оңтүстік экспресс жолының орталық бөлігі (ELITE), Сетявангса-Пантай экспресс жолы (SPE) және Кемунинг-Шах Алам тас жолы (LKSA). Тас жолдар қаланы екі ірі әуежайға да қосып тұрады. Қаладан оңтүстікке қарай 30 шақырым жерде орналасқан Куала-Лумпур халықаралық әуежайы (KLIA) халықаралық рейстерге қызмет көрсетеді және ELITE тас жолы арқылы байланысады, ал Субангтағы Сұлтан Абдул Азиз Шах әуежайы ішкі рейстерге қызмет көрсетеді және Федералды тас жолы арқылы байланысады. Қала ішіндегі маңызды жолдар айналымдық жолдар арқылы байланысқан, олар қаланы түрлі аймақтарға бөледі. Әрбір аймақта белгілі бір тақырып бойынша аталатын жергілікті жолдар желісі бар; мысалы, 20-аймақтың жолдары жануарлардың аттарымен аталады. Шах Алам сондай-ақ Малайзиядағы қала ішіндегі жолдарға дербес нөмірлеу жүйесін енгізген жалғыз қала болып ерекшеленеді. KTM Komuter қалалық пойыз қызметі басқа ірі қалаларға қоғамдық көлікпен жүретін тұрғындарға арналған, ол Шах Аламды Танжонг Малим-Порт Кланг бағыты арқылы байланыстырады. Бұл бағыт Шах Аламдағы үш стансада тоқтайды: 19-аймақтағы қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан Шах Алам Коммутер стансасы, 17-аймақтағы Паданг Джава Коммутер стансасы және U20-аймақтағы Сунгай Було Коммутер стансасы. Шах Аламның шетінде орналасқан тағы бір KTM Komuter стансасы – Бату-Тигадағы UEP Subang Jaya маңындағы Бату-Тига Коммутер стансасы. Тұрғындар KL Sentral стансасында және LRT Kelana Jaya желісімен байланысатын Subang Jaya стансасында басқа бағыттарға ауыса алады. Шах Аламға Прасарананың Келана Джая желісі де қызмет көрсетеді, ол Таман Алам Мегахтағы адамдарға Алам Мегах LRT стансасы және Субанг Алам LRT стансасы арқылы, сондай-ақ Гленмари LRT стансасы арқылы Гленмариге дейін жылдам транзитпен қатынау мүмкіндігін ұсынады. MRT Kajang желісінің солтүстік-шығыс Шах Алам әкімшілік аймағында, әсіресе Кваса Дамансарада Кваса Дамансара MRT стансасы және Кваса Сентрал MRT стансасы арқылы, сондай-ақ Сунгай Булода Кампунг Селамат MRT стансасы және Сунгай Було MRT стансасы арқылы стансалары бар. Шах Алам қаласының өзі 2025 жылы Шах Алам желісінің аясында LRT қызметін алады. Қаланың сауда орталықтарында автобус және такси қоғамдық көлік қызметтерін ұсынады. 17-аймақта автобус және такси хабы орналасқан, онда бірнеше шағын автобустар, экспресс автобустар мен такси компаниялары, сондай-ақ жалға берілетін көліктер қызметтері бар. Бұл хаб Малайзия түбегіндегі ірі қалаларға экспресс автобус рейсімен саяхаттайтын жолаушыларға да қызмет көрсетеді.

Shah Alam is well connected to other main cities in Klang Valley via a network of major highways, namely the Federal Highway, New Klang Valley Expressway (NKVE), Shah Alam Expressway (KESAS), Guthrie Corridor Expressway (GCE), North–South Expressway Central Link (ELITE), Setiawangsa Pantai Expressway (SPE) and Kemuning–Shah Alam Highway (LKSA). Highways also connect the city to two major airports. The Kuala Lumpur International Airport (KLIA) located 30 km south of the city serves international flights and is connected via the ELITE highway, while the Sultan Abdul Aziz Shah Airport in Subang caters to domestic flights and is connected via the Federal Highway. Major roads within the city are connected via roundabouts that divide the city into different Sections. Each Section contain a network of local roads named according to a chosen theme; for example, Section 20's roads are named after animals. Shah Alam is also notable for being the only city in Malaysia to have its own route numbering for the road in the city. The KTM Komuter commuter train service provides for residents who use public transportation to other major cities, connecting Shah Alam via the Tanjong Malim–Port Klang Route. This route stops at three stations within Shah Alam: the Shah Alam Komuter station situated at the southern part of the city in Section 19, the Padang Jawa Komuter station at Section 17 and the Sungai Buloh Komuter station at Section U20. Another KTM Komuter station located at the outskirts of Shah Alam is the Batu Tiga Komuter station situated near UEP Subang Jaya in Batu Tiga. Residents would then transfer to different routes at the KL Sentral station and Subang Jaya station which provides interchange station with LRT Kelana Jaya Line. Shah Alam is also served by the Prasarana's Kelana Jaya line, providing rapid transit access for people in Taman Alam Megah via the Alam Megah LRT station and Subang Alam LRT station, as well Glenmarie via Glenmarie LRT station. The MRT Kajang Line has stations located in north eastern Shah Alam government area, particularly in Kwasa Damansara via Kwasa Damansara MRT station and Kwasa Sentral MRT station, as well Sungai Buloh via Kampung Selamat MRT station and Sungai Buloh MRT station. Shah Alam city proper will receive LRT service in 2025 as part of the Shah Alam line. Buses and taxis provide public transport in commercial areas in the city. A bus and taxi hub is located at Section 17, providing offices for several mini buses, express buses and taxi companies as well as rental car services. This hub also provides for passengers that travel on express bus services to major cities throughout Peninsular Malaysia.

Денсаулық сақтау

Шах Алам қаласының барлық аймақтарында және тұрғын үй алаптарында көптеген жеке клиникалар қызмет көрсетеді. Ал негізгі мемлекеттік клиника 7-бөлімде орналасқан және Klinik Kesihatan Shah Alam (Шах Алам денсаулық сақтау клиникасы) деп аталады. Тағы бір мемлекеттік клиника 19-бөлімде орналасқан. Шах Алам ауруханасы төрт жылдық кешігуден кейін 2015 жылдың 5 қазанында ашылды. Аурухананың құны 565 миллион MYR, және ол медицина студенттері мен аспиранттар үшін оқу ауруханасы ретінде де пайдаланылады. Ол 7-бөлімдегі мемлекеттік клиниканың қасында орналасқан. Шах Аламда жеті жеке аурухана бар: KPJ Selangor мамандандырылған ауруханасы, Salam Shah Alam мамандандырылған ауруханасы, Avisena мамандандырылған ауруханасы, Avisena әйелдер және балалар мамандандырылған ауруханасы, Hospital Umra, Columbia Asia Extended Care ауруханасы және Columbia Asia Bukit Rimau.

Демография

2023 жылы қалада 438 745 адам тұрады. Келесі этникалық топтар құрамы Малайзия Статистика департаментінің 2020 жылғы санағына сүйенген. Шах Алам қаласының этникалық құрамы:

Этнос | Тұрғындар саны | Пайыздық үлес
------- | -------- | --------
Бумипутера | 326 865 | 74,5%
Қытай | 74 587 | 17,0%
Үнді | 35 100 | 8,0%
Басқалар | 2 193 | 0,5%

Дін

Шах Алам ең әйгілі мешіті – Сұлтан Салахуддин Абдул Азиз мешіті. Оны Көк мешіт деп те атайды және ол Малайзиядағы ең үлкен мешіт, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі мешіттердің бірі деп есептеледі. Мешіт бір уақытта 24 000 адамға дейін сыйымды. Оның ерекшелігі – диаметрі 51,2 метр (167 фут) және жерден 106,7 метр (350 фут) биіктікке жететін үлкен көк және күміс күмбезі. Мешіттің төрт бұрышында 142,3 метр (460 фут) биіктіктегі төрт минарет орнатылған. Бұл мешіт 1974 жылдың 14 ақпанында Сұлтан Салахуддин Абдул Азизтің тапсырысымен Шах Аламды Селангордың жаңа астанасы деп жариялауымен салынды. Мешіттің құрылысы 1988 жылдың 11 наурызында аяқталды. Селангордың астанасы болғандықтан, ислам Шах Алам тұрғындарының көпшілігі ұстанатын дін. Малайзия Буддист Миссионерлік Қоғамының (МБМҚ) Самадхи Вихарасы лотос тәрізді жоғарғы ғибадатхана залымен ерекшеленеді. 2012 жылы құрылысы аяқталған Самадхи Вихара Кланг аңғарының оңтүстік-батыс бөлігіндегі буддистер үшін жетекші Дхаммадута орталығы болып табылады. Бұл U12 бөліміндегі, Букит-Раджа, Шах Аламдағы маңызды құрылыс. Кланг пен Шах Алам маңындағы жалғыз Тхеравадалық Вихара (будда ғибадатханасы) ретінде ол тұрақты Дхамма бағдарламалары мен іс-шараларымен танымал.