Кіріспе
Малайзия штаты Перак (; Perak Malay: Peghok; Jawi: ڤيراق) – Малай түбегінің батыс жағалауында орналасқан Малайзия штаты. Перактың солтүстігінде Малайзияның Кедах, солтүстік-батысында Пенанг, шығысында Келантан және Паханг, оңтүстігінде Селангор штаттарымен шекарасы бар. Таиландтың Яла және Наратхиват провинциялары солтүстік-шығыста жатыр. Перактың әкімшілік орталығы Ипох қаласы, бұрынғыда қала экономикасына елеулі әсер еткен металл бағасының төмендеуіне дейін қалайы өндіруімен танымал болған. Патшалық резиденциясы Куала-Кангсар қаласында орналасқан, онда Перак сұлтанының сарайы бар. 2018 жылғы мәліметтер бойынша штаттың халқы 2,5 миллион адамды құрайды. Перакта тропикалық жаңбырлы ормандар мен экваторлық климат орналасқан. Штаттың таулары Титивангса тауларының бір бөлігі болып табылады, бұл Мьянма, Таиланд және Малайзияны байланыстыратын үлкен Тенэссерим таулы жүйесінің құрамына кіреді. Перакта табылған ежелгі қаңқа, Гомо сапиенстің Азия материгінен Оңтүстік-Шығыс Азия арқылы Австралия құрлығына қоныс аударуы туралы жаңа мәліметтерді ашты. «Перак адамы» деп аталған қаңқаның жасы шамамен 10 000 жылға бағаланады. Исламның пайда болуына дейін Перакта ертедегі индуизм немесе будда патшалығы, одан кейін бірнеше шағын патшалықтар болған. 1528 жылға қарай Малакка сұлтандығының қалдықтарынан Перакта мұсылман сұлтандығы құрыла бастады. Сұлтандық екі жүз жылдан астам уақыт бойы сиамдықтардың басып алуына қарсы тұрғанымен, Ачех сұлтандығы оны ішінара бақылап отырды. Бұл әсіресе Ачех әулеті патшалық билігін өз қолына алғаннан кейін орын алды. Голландтық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) келуі және VOC-тің Ачехпен қақтығыстарының күшеюі Перактың Ачехтің ықпалынан алшақтауына себеп болды. Жақын маңдағы Пэнангтағы ағылшын Шығыс Үндістан компаниясының (EIC) болуы штатқа қосымша қорғаныс берді, ал Перакты жаулап алуға жасалған сиамдықтардың келесі әрекеттері британдық экспедициялық күштерімен тоқтатылды. 1824 жылғы ағылшын-голланд шарты британдықтар мен голландтықтар арасындағы одан әрі қақтығыстарды болдырмау мақсатымен жасалды. Бұл британдықтарға Малай түбегіндегі өздерінің билігін басқа шет мемлекеттердің араласуынсыз кеңейтуге мүмкіндік берді. 1874 жылғы Пангкор шарты Перактың британдық резидентті тағайындауын және тікелей британдық араласуын қарастырды. Перактың Федерациялық Малай Штаттарына (FMS) қосылуынан кейін британдықтар солтандықты басқаруды жаңа үлгіде реформалады, нарыққа бағытталған экономиканы белсенді түрде дамытып, заң мен тәртіпті сақтап, Перакта кеңінен таралған құлдыққа қарсы күресті. Екінші дүниежүзілік соғыста үш жылдық жапондық оккупация одан әрі дамуды тоқтатты. Соғыстан кейін Перак уақытша Малайя Одағының құрамына кірді, содан кейін Малайя Федерациясына қосылды. Ол Федерация арқылы толық тәуелсіздік алды, ол кейіннен 1963 жылдың 16 қыркүйегінде Малайзияға айналды. Перак этникалық, мәдени және тілдік тұрғыдан алуан түрлі. Штат бірнеше дәстүрлі билермен танымал: бубу, дабус және лабу саёнг, соңғысы Перактың бірегей дәстүрлі қыш ыдыстарына да қатысты. Штат басшысы – Перак сұлтаны, ал үкімет басшысы – Menteri Besar. Үкімет Вестминстер парламенттік жүйесіне ұқсас, мемлекеттік басқару әкімшілік аудандарға бөлінген. Ислам мемлекеттік дін болып табылады, ал басқа діндерді де еркін ұстануға болады. Малай және ағылшын тілдері Перактың ресми тілдері ретінде танылған. Экономика негізінен қызмет көрсету және өндіріс салаларына негізделген.
Perak (; Perak Malay: Peghok; Jawi: ڤيراق) is a state of Malaysia on the west coast of the Malay Peninsula. Perak has land borders with the Malaysian states of Kedah to the north, Penang to the northwest, Kelantan and Pahang to the east, and Selangor to the south. Thailand's Yala and Narathiwat provinces both lie to the northeast. Perak's capital city, Ipoh, was known historically for its tin mining activities until the price of the metal dropped, severely affecting the state's economy. The royal capital remains Kuala Kangsar, where the palace of the Sultan of Perak is located. As of 2018, the state's population was 2,500,000. Perak has diverse tropical rainforests and an equatorial climate. The state's mountain ranges belong to the Titiwangsa Mountains, which is part of the larger Tenasserim Hills system that connects Myanmar, Thailand and Malaysia. The discovery of an ancient skeleton in Perak revealed missing information on the migration of Homo sapiens from mainland Asia through Southeast Asia to the Australian continent. Known as Perak Man, the skeleton is dated at around 10,000 years old. An early Hindu or Buddhist kingdom, followed by several other minor kingdoms, existed before the arrival of Islam. By 1528, a Muslim sultanate began to emerge in Perak, out of the remnants of the Malaccan Sultanate. Although able to resist Siamese occupation for more than two hundred years, the sultanate was partly controlled by the Sumatra based Aceh Sultanate. This was particularly the case after the Aceh lineage took over the royal succession. With the arrival of the Dutch East India Company (VOC), and the VOC's increasing conflicts with Aceh, Perak began to distance itself from Acehnese control. The presence of the English East India Company (EIC) in the nearby Straits Settlements of Penang provided additional protection for the state, with further Siamese attempts to conquer Perak thwarted by British expeditionary forces. The Anglo Dutch Treaty of 1824 was signed to prevent further conflict between the British and the Dutch. It enabled the British to expand their control in the Malay Peninsula without interference from other foreign powers. The 1874 Pangkor Treaty provided for direct British intervention, with Perak appointing a British Resident. Following Perak's subsequent absorption into the Federated Malay States (FMS), the British reformed administration of the sultanate through a new style of government, actively promoting a market driven economy and maintaining law and order while combatting the slavery widely practised across Perak at the time. The three year Japanese occupation in World War II halted further progress. After the war, Perak became part of the temporary Malayan Union, before being absorbed into the Federation of Malaya. It gained full independence through the Federation, which subsequently became Malaysia on 16 September 1963. Perak is ethnically, culturally and linguistically diverse. The state is known for several traditional dances: bubu, dabus, and labu sayong, the latter name also referring to Perak's unique traditional pottery. The head of state is the Sultan of Perak, and the head of government is the Menteri Besar. Government is closely modelled on the Westminster parliamentary system, with the state administration divided into administrative districts. Islam is the state religion, and other religions may be practised freely. Malay and English are recognised as the official languages of Perak. The economy is mainly based on services and manufacturing.
Этимология
Перак атауының шығу тегі туралы көптеген теориялар бар. 1529 жылдан кейін ғана қолданыла бастағанымен, ең көп таралған этимологиясы – "күміс" (малай тілінде: perak). Бұл, мемлекеттің ірі минералды кен орындарынан қалайы өндірумен байланысты, және Перактың әлемдегі ең ірі қалайы көздерінің бірі екенін көрсетеді. Мемлекетте құрылған алғашқы ислам мемлекеті Малакка сұлтандығының тегінен шыққан. 1561 жылға дейінгі карталарда бұл аймақ Перат деп көрсетілген.
Тарихқа дейінгі дәуір
Малайзиядағы тарихқа дейінгі кезеңге жататын археологиялық орындардың арасында Орта палеолит дәуірінен қалған артефакттар табылған. Олардың ішінде Букит Бунух, Букит Гуа Харимау, Букит Джава, Букит Кепала Гаджах және Ленггон археологиялық мұражай аймағындағы Кота Тампан бар. Осы орындардың ішінде Букит Бунух және Кота Тампан ежелгі көл жағалауындағы учаскелер. Букит Бунухтың геологиялық құрамы метеорит соққандығын көрсетеді. 10 000 жыл бұрынғы «Перак адамы» деп аталатын қаңқа Букит Кепала Гаджахтағы Букит Гунунг Рунту үңгірінен табылған. Кота Тампан аймағындағы ежелгі құралдар – ескіргіштер, ядролар, сынықтар және тоқмақ тастар – Homo sapiens-тің қоныс аударуы туралы мәліметтер береді. 1959 жылы Малайядағы төтенше жағдай кезінде ішкі әскерлік базада орналасқан британдық артиллерия офицері Тамбун тас суретін тапқан, ол археологтар тарапынан Малай түбегіндегі ең ірі тас суреттері орны деп танылған. Суреттердің көп бөлігі үңгір еденінен жоғары, теңіз қабықшаларының биіктігінде орналасқан, ал үңгір еденіне шашырап жатқан коралл сынықтары бұл аймақтың бұрын су астында болғанын көрсетеді. Бидор, Куала-Селенсинг, Джалонг және Пенгалан Пегохта табылған индуист құдайлары мен Будданың мүсіндерінің көп саны ислам келгенге дейін Перак халқының көп бөлігі индуист немесе буддист болғандығын көрсетеді. Үнді мәдениеті мен сенімдерінің Малай түбегіндегі қоғам мен құндылықтарға ерте заманнан бергі әсері жартылай аңызға айналған Гангга Негара патшалығында толыққанды деп есептеледі. Малай жылнамаларында Гангга Негараның бір кезде Сиам билігінде болғаны және Тайландтың Раджа Суран Малай түбегінен оңтүстікке қарай жүзіп кеткені айтылады.
Перак сұлтандығы
XV ғасырда Беруас патшалығы құрылды. Осы кезеңдегі ерте қабір тастарынан табылған жазулар исламның күшті ықпалын көрсетеді. Бұл ықпал Малака сұлтандығынан, Малай түбегінің шығыс жағалауынан және Перак өзенінің ауылдық аймақтарынан тараған деп саналады. Перактағы алғашқы ұйымдасқан жергілікті басқару жүйелері – Манджунг үкіметі және Раджа Роман мен Тун Сабан басқаруындағы Орталық және Хулу Перактағы (Жоғарғы Перактағы) бірнеше үкіметтер болды. «Перак патшаларының шежіресі» (Саласилах Раджа Раджа Перак) бойынша, Перак сұлтандығы 16-шы ғасырдың басында Перак өзенінің жағалауында Махмуд Шахтың үлкен ұлы, Малакканың 8-ші сұлтаны құрды. 1511 жылы Малакка португалдар басып алғаннан кейін аман қалған ол, Сиам аралындағы Сиакта біраз уақыт тыныш өмір сүрген соң, Перактың бірінші сұлтаны Мұзаффар Шах I ретінде таққа отырды. Ол Перак пен Кланг арасындағы жергілікті көшбасшы және саудагер Тун Сабанның күш-жігері арқасында сұлтан болды. Бұл аймақтың көптеген тұрғындары Малака мен Селангордан, сондай-ақ Суматрадағы Сиак, Кампар және Джамбиден келген саудагерлер еді. Олардың арасында Даиктан Ток Масука есімді қарт әйел де болды, ол Темусайдың Находа Кассим есімді баласын тәрбиеледі. Сұлтандық орнағаннан кейін Перактың басқаруы одан әрі ұйымдастырылды және Малакканың сайлау монархиясының үлгісі қабылданды. 1570 жылдары Ачех сұлтандығы Малай түбегінің көп бөлігін үздіксіз мазалады. 1577 жылы Перак сұлтаны Мансур Шах I-нің кенеттен жоғалуы Ачех әскерлері оны ұрлап кеткен деген әңгімелерге орын берді. Көршілес Кедах пен Малай түбегінің солтүстік бөлігіндегі көптеген Малай сұлтандықтарынан айырмашылығы, Перак Сиамның бағынышты мемлекетіне айналды. 1620 жылы Ачех сұлтандығы Перакқа басып кірді және оның сұлтанын тұтқынға алды. Сұлтан Салехуддин Рият Шах 1635 жылы мұрагерсіз қайтыс болған кезде Перакта белгісіздік орнады. Бұл жағдай патша отбасының көптеген мүшелерін құртқан қатерлі холера эпидемиясымен ушықты. 1650 жылы Ачех сұлтаны Тадж-ул-Алам Перакқа VOC-мен келісімге қол қоюды бұйырды, онда қалайы саудасы тек Ачех саудагерлері арқылы жүргізілуі керек еді. Келесі жылы VOC қалайы саудасына монополия құрып, Перакта дүкен ашты. 1653 жылдың 15 желтоқсанында екі тарап Перакпен келісімге қол қойды, ол Нидерландыға штаттың шахталарынан алынған қалайыға эксклюзивті құқық берді. 1670 жылы Перакта қазылған қалайы кенін сақтау үшін Пангкор аралында форт салынды, бірақ Перак ақсүйектері голландтардың Батавиядағы базасының бұйрығымен бұрынғы дүкен құрылысын қиратты. XVIII ғасырдың басында 40 жылдық азамат соғысы басталды, онда жергілікті басшылар, Бугилер мен Минанг қолдауымен батыстық князьдер қалайыдан түсетін табыстан үлес алу үшін күресті. Бугилер мен бірнеше Перак басшылары 1743 жылы Перак билеушісі, сұлтан Мұзаффар Рият Шах III-ті тақтан түсіруде сәтті болды. Перак өзенінің (сонымен қатар Сунгай Перак деп те аталады) жанында жаңа дүкен салынғаннан кейін ескі дүкен толығымен тасталып, қирап қалды. Бірнеше рет бірмалықтардың шабуылдары 1767 жылы бірмалық Конбаунг әулетінің Сиам Аюттая патшалығын жоюына және жеңіске жеткеніне әкелді, содан кейін көршілес Малай мемлекеттері Сиамнан тәуелсіздік алуды талап ете бастады. Перактың қалайы кен орындарын одан әрі дамыту үшін голланд әкімшілігі 17-ші сұлтан Алауддин Мансур Шах Искандар Мудаға қытай шахтерлерін Перакқа кіргізуге рұқсат беруді ұсынды. Сұлтанның өзі 1776 жылы бұл жоспарды қолдап, голланд Малаккасынан қосымша қытай жұмысшыларын жіберуді сұрады. 1780 жылы төртінші ағылшын-голланд соғысы Перактағы қалайы саудасына кері әсер етті, сондықтан көптеген қытай шахтерлері кетіп қалды. Бұл қадам Сиамдық сарайдың ашуын тудырды, содан кейін көршілес Кедахтың сұлтаны Абдулла Мукаррам Шах 1786 жылы Пэнанг аралын британдықтарға беру туралы келісімге келді, оның орнына британдықтардан қорғау алды. Сиам билігі Бүрмелік оккупациядан босағаннан кейін Таксин басқарған Тонбури патшалығы кезінде қайта нығайды. Бірнеше ірі бірмалық шабуылдарды тойтарғаннан кейін, Тонбури патшалығының мұрагері Рама I басқарған Раттанакосин патшалығы (Чакри әулеті) Малай түбегінің батыс жағалауындағы Бірмадан жаңа шабуылдардан қорқып, өзінің бағынбайтын оңтүстік Малайлықтарына назар аударды. Оңтүстікке назар аудару сонымен қатар әртүрлі оңтүстік бағынышты сұлтандықтар арасындағы келіспеушіліктер мен бәсекелестіктерге байланысты болды, олар жеке даулар мен Сиам билігіне бағынуға құлшынбаудан туындады. Сиамның Паттаниге бағынуы Кедах сияқты басқа Малай бағынышты мемлекеттеріне ескерту болды, олар да Сиамның Бірмаға қарсы науқанында мыңдаған адамдар мен азық-түлікпен көмектесуге мәжбүр болды. 1795 жылы Наполеон соғыстарының кезеңінде голландтар Малаккадан уақытша шығып кетті. Малакка билігі британдық резидентке берілді. Соғыс аяқталғаннан кейін голландтар 1818 жылы Малакканы басқаруға оралды. 1818 жылы Перактағы қалайы саудасына голланд монополиясы жаңа тану келісіміне қол қою арқылы жаңаланды. Сонымен қатар, сол жылы Перак Сиамдық сарайға бунга мас салықты жіберуден бас тартқанда, Сиамның Рама II Кедахқа Перакқа шабуыл жасауды бұйырды. Кедах сұлтандығы бұл бұйрықтың мақсаты Малай мемлекеттері арасындағы байланысты әлсірету екенін білді, бірақ Сиамның Хулу Перактың ішкі аймақтарына одан әрі кеңеюіне қарсы тұра алмады. Сиамның бағынышты мемлекеті, Реман патшалығы, заңсыз түрде Клиан Инттанда қалайы кенін өндірді, бұл Перак сұлтанын ашуландырып, азамат соғысына әкелді. Сиамның көмегімен Реман ішкі аудандардың бірнешеуін бақылауға алды. 1821 жылы Сиам Кедах сұлтандығына шабуыл жасап басып алды, сенімсіздікке салғын болды. Шығысқа кеткен Кедах сұлтаны британдықтардан тағын қайтаруға көмектесуді сұрады, бірақ британдықтар Малай түбегіндегі қымбат соғыстарға қатысу саясатын ұстанды, бұл саясат Үндістанның генерал-губернаторы арқылы сақталды.
Британ протектораты
ЕЭК Пенангта британдық қатысуын орнату кезінде британдықтардың Сингапурда сауда бекеті болғандықтан, жақын маңдағы малай сұлтандықтарының істеріне араласпай қалды. 1822 жылы Үндістандағы британдық билік британдық дипломат Джон Кроуфурдты Сиамға сауда жеңілдіктерін келіссөздер арқылы алу және Кедах сұлтанын таққа қайтару үшін ақпарат жинау мақсатымен жіберді. Миссия сәтсіз аяқталды. 1823 жылы Перак және Селангор сұлтандықтары өз аумақтарында голландтық қалайы монополиясын тоқтату туралы бірлескен келісімге келді. 1824 жылы Сиам Перак және Селангорға қарай бақылауын кеңейтуді көздеді. Британдықтар мен голландтар арасындағы дау Малай түбегіндегі голландтық Малакканы британдық Бенкуленмен Суматрада алмастырған кезде ресми түрде тоқтады, екі тарап та 1824 жылғы англо-голланд келісімі арқылы ықпал ету аймағын шектеуге келісті. 1825 жылдың шілдесінде Сиам, оның қарастырылатын мемлекеті Лигор Корольдігі және ЕЭК арасында алғашқы келіссөздер өтті. Лигор патшасы Сиамның флотын Перак пен Селангорға жібермейтініне уәде берді, соның арқасында шабуылдар мәселесі шешілді. Британдықтар Перакты жаулап алу немесе оның басқаруына араласудан бас тарды, Селангордың Раджа Хасанның Перакта проблема тудыруына жол бермеуге және Селангор мен Лигор арасындағы келіспеушіліктерді татуластыруға уәде берді. Келісімге сәйкес, Селангор британдықтарға Перак ісіне араласпайтынына уәде берді, Перак пен Селангор арасындағы шекара белгіленді және Селангордың Раджа Хасанды дереу Перактан қуу керек болды, бұл екі малай мемлекеті арасындағы бейбітшілікке және британдықтар мен Сиам арасындағы билік күресінің аяқталуына жағдай жасады. Ларутта қалайының табылуы және 19-ғасырда қалайы кені саудасының қарқынды өсуі қытай жұмысшыларының көптеп келуіне себеп болды. Кейін екі қытай құпия қоғамы арасында бәсекелестік пайда болды. Бұл, Перактың жергілікті малай билеушілерінің екі тобы арасындағы ішкі саяси тартыспен бірге, 1841 жылы Ларут соғыстарына әкеп соқты. 21 жылдық соғыстан кейін көршілес Кедах 1843 жылы Сиамның толық билігінен босады, бірақ ол 1909 жылға дейін Сиамның қарастырылатын мемлекеті болып қалды. Перакта ішкі қақтығыстар туындады. 1873 жылы Перактың екі жергілікті малай фракциясының бірінің басшысы Раджа Абдулла Мұхаммед Шах II, Британдық көмек сұрап, Тынықтардың қоныстарының губернаторы Эндрю Кларкқа хат жазды. Келісім британдық тұрғын үй жүйесін енгізді, Перак 1895 жылы Біріккен Малай Штаттарының (БМШ) құрамына кірді. Бұл Перактың істеріне араласпау саясатынан британдықтардың бас тартуы болды. Бұл қастандық британдық билікті ашуға ұшыратты, содан кейін бірнеше аймақтарда британдықтарға қарсы көтерілістер болды, нәтижесінде 1875-76 жылдары Перакта британдықтар үлкен әскери науқан жүргізді. Қылмыскерлер тұтқындалып, жазаланды, ал сұлтан мен оның басшылары да қастандыққа қатысқан деген күдікпен 1876 жылы Үнді мұхитындағы Британдық Сейшель аралдарына айдалды. Жер аударылу кезінде сұлтан Викториядағы Махедегі Юнион Вейлдегі үкіметке тиесілі резиденцияда тұрды. Басқа басшыларға жәрдемақы берілді, бірақ олар қатаң бақылауда болды. Сұлтан мен оның басшылары Фелисити аралына уақытша бес жылға көшірілді, содан кейін 1882 жылы Перактағы жағдай тұрақтанғаннан кейін Викторияға оралуға рұқсат етілді. Сұлтан Сейшель аралдарында тыныш өмір сүрді және Үкімет үйімен байланысқа түсе алды. Көп жылдан кейін Сұлтан Сейшель аралдарынан өтініштер және Маврикийдегі Үкімет үйінің В. Х. Хоули мен Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Генри Холланд арасындағы хат алмасудан кейін кешірілді. Ол Малай түбегіне оралуға рұқсат алды және 1922 жылы Перактағы Куала-Кангсарға оралғанға дейін өмірінің көп бөлігін Сингапур мен Пенангта өткізді. Перактағы британдық резидені Хью Лоу тиімді басшы болып танылды, ол жергілікті басшылармен қақтығыстан аулақ болу үшін кеңпейілділік танытты. Нәтижесінде ол көптеген раджалар мен ауылдық пэнхулулардың өзінің саясатына қолдау көрсетуіне қол жеткізді, күш қолданудан гөрі. Ол өзінің қызметі кезінде көлік инфрақұрылымына көп көңіл бөлмеді. 1882 жылы Фрэнк Свэттенхэм Лоудың орнын екінші рет Перак резидені ретінде иеленді. Оның өкілеттігі кезінде Перактың теміржол және жол инфрақұрылымы салынды. Көбінесе теміржол және қалалық жұмыстарда жұмыс істеу үшін Индиядан көптеген жұмысшылар әкелінді. Британдық араласу Перактың негізінен малайлық қоғамнан көпұлтты қоғамға өтуінің бастауын берді. Жаңа басқару стилі нарықтық экономиканы дамытуға, құқық пен тәртіпті сақтауға және құлдықпен күресуге бағытталды, британдықтар оны экономикалық дамуға кедергі деп және капиталистік экономикамен үйлесімсіз деп қарады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1893 жылдан бері Перакта жапон қауымы болды, олар Ипох қаласы мен Бату-Гаджа арасындағы автобус қызметін және Кинтада жезөкшеханаларды басқарды. Британдық әскерлер, лейтенант-генерал Льюис Хит басшылығымен Малай түбегінің солтүстігінен шегініп, жапондықтардың алға жылжуын баяулату үшін олардың артындағы жолды қиратты және Перак өзеніне (Сунгай Перак) қарай жылжыды. Жапондықтар Малайя мен Сингапурдың барлығын басып алды. Токугава кланынан шыққан Токугава Йошичика, оның ата-бабалары 16-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейін Жапонияны басқарған шогундар болды, реформа жоспарын ұсынды. Оның шарттары бойынша Джохор, Теренггану, Келантан, Кедах, Пенанг және Перлис қалпына келтіріліп, федерация құратын болды. Джохор Перак, Селангор, Негери Сембилан және Малакканы басқаратын. Оңтүстік Джохордағы 800 шаршы миль (2 072 км²) аумақ қорғаныс мақсатында Сингапурға қосылатын болды. 1943 жылы Жапония мен Таиланд арасындағы әскери одақ және олардың одақтас күштерге қарсы Бирма науқанына бірлескен қатысуы аясында Жапония империясы Таиландқа 1909 жылғы келісім бойынша бұрынғы Малай үлестік мемлекеттері – Кедах, Келантан, Перлис және Теренггануды берді. Бұл аумақтар кейін Таиландтың Төрт Малай мемлекеті (สี่รัฐมาลัย) ретінде басқарылды, жапон әскерлері де болды. Перак жапондықтардың қатаң әскери бақылауында, қозғалысы шектелген және 1945 жылға дейін қатаң қадағалауда болды. Малайядағы баспасөз, оның ішінде ағылшын тіліндегі оккупациялық кезең газеті "The Perak Times", Токиодағы Домей жаңалықтар агенттігінің (Dōmei Tsushin) толық бақылауында болды. Домей ақпарат агенттігі малай, тамил, қытай және жапон тілдерінде газеттер шығарды. Жергілікті Оранг Асли халқы оккупация кезінде ішкі аймақта қалды. Олардың көпшілігі жапондықтар мен олардың азық-түлік қоры туралы ақпарат алу үшін оларды сырттан келгендерден қорғайтын Малайя Коммунистік партиясының партизандарымен достық қарым-қатынас жасады. Қатты қарсылық негізінен этникалық қытай қауымдастығынан келді, ал кейбір малайлар жапондықтармен Малайя тәуелсіздігі үшін Кесатуан Мелою Муда (KMM) қозғалысы арқылы ынтымақтасты. Бірақ малайлардың қолдауы жапондықтардың жауынгерлерге деген қатыгездігінің артуымен азайып кетті. Малаяның солтүстігіндегі Перакта екі қытай партизандық ұйымы жұмыс істеді. Олардың бірі – Қытайдың жапонға қарсы армиясы (OCAJA) – Гоминьданмен одақтасты. Екіншісі, Малай халықтарының жапонға қарсы армиясы (MPAJA), Қытай Коммунистік партиясымен тығыз байланысты болды. Екі топ та жапондықтарға қарсы болса да, олардың арасында қақтығыстар болды. Сибил Катигасу, еуразиялық медбике және Перак қарсылық күштерінің мүшесі, жапондық әскери полициясы Кеметай оның үйінде жасырын қысқа толқынды радио құрылғысын тапқаннан кейін азапталды. Джон Дэвис, британдық коммандос күшінің 136 офицері, арнайы операциялар атқарушысының (SOE) бөлігі, жапондық шабуылдан бұрын Сингапурдағы 101 арнайы оқу мектебінде жергілікті партизандарды оқытты, онда ол өздерінің коммандос командалары үшін қытайлық рекруттарды іздеді. Операция Густав операциясы деген кодпен Дэвис және бес қытай агенті 1943 жылы 24 мамырда Панкор аралының солтүстігіндегі Перак жағалауына қонды. Олар Сегари төбелерінде базалық лагерь құрып, одан далаға көшіп, штатта барлау жүйесін құруға кірісті. MPAJA, Малайя Коммунистік партиясы (МКП) астында, ағылшындықтармен бірге жапондықтарға қарсы соғысты және оның көпшілігі соғыстың соңында марапаттар алды. Алайда партия саясаты Перак қаласында туған Чин Пэннің басшылығымен радикалды сипатқа ие болды. Ол бұрынғы жетекші Лай Тек партия қаражатымен жоғалғаннан кейін МКП әкімшілігін қолға алды. Чиннің басшылығымен MPAJA соғыс кезінде жапондық әріптестер деп санаған адамдарды өлтірді, олар негізінен малайлар болды. Бұл нәсілдік қақтығысқа және малайлардың кек алуына әкелді. МКП Перактағы еуропалық плантация иелерін және Джохордағы Гоминьдан басшыларын өлтіру үшін өлім отрядтарын жіберді. Малайя үкіметі 1948 жылы 18 маусымда төтенше жағдай жариялады. Перак пен Джохор коммунистік қозғалыстың негізгі бекіністері болды. Алғашқы кезеңде олардың әрекеттері үйлестірілмеген, қауіпсіздік күштері оларға қарсы әрекет ете алды. 1947 жылдың басында Перактың қылмыстық тергеу департаментінің басшысы Х. Дж. Барнард Гоминьданның ықпалынан шыққан OCAJA басшысы Леонг Ю Кохпен келісім жасасты. Бұл OCAJA мүшелерінің көпшілігін ұлттық арнайы полицияға сіңіріп, MPAJA-ның мұрагері, Малайя Ұлттық Азат ету армиясына (MNLA) қарсы күреске бағытталды. Көптеген Гоминьдан партизандары Ленггонг аймағынан сіңірілді, онда қытай құпия қоғамдарының мүшелері де болды, олардың басты мақсаты коммунистерге қарсы қытай жеке меншігін қорғау болды. Малайзия Федерациясы 1963 жылдың 16 қыркүйегінде Индонезия және Филиппин үкіметтерінің, сондай-ақ Борнеодағы коммунистік симпатизанттар мен ұлтшылдардың қарсылығына қарамастан құрылды. Индонезия үкіметі кейіннен жаңа мемлекетке қарсы "қақтығыс саясатын" бастады. Бұл британдықтар мен олардың одақтастары Австралия және Жаңа Зеландияны қарулы күштерді орналастыруға мәжбүр етті, бірақ Индонезияның шабуылдарынан туындаған ешқандай қақтығыс Перак аймағында болған жоқ. 1968 жылы Малай түбегінде екінші коммунистік көтеріліс басталды. Бұл Перакқа негізінен Тайланд шекарасына дейін шегінген коммунистік көтерілісшілердің Хулу Перактан жасаған шабуылдары арқылы әсер етті. Перак штатының ақпараттық кеңсесі коммунистік пропаганданы күшейте беруге қарсы екі түрлі психологиялық соғыс жүргізді. Екінші көтеріліске қарсы науқан екі жеке күш-жігер ретінде жүргізілді, өйткені Перактағы коммунистік қызмет екі фракцияға бөлінді. Бір фракция Тайланд шекарасынан келген шабуылшыларды қамтыды; екіншісі жергілікті тұрғындар арасында өмір сүретін коммунистік топ болды. Малайяда британдық үкіметтің аяқталуы және Малайзия Федерациясының құрылуымен Перакта жаңа зауыттар салынды және көптеген жаңа қалалық аудандар дамыды. Бірақ жергілікті малай мұсылмандары арасында радикализм де өсті, бірнеше діни ұйымдар бастаған исламизация және малай патшалары мен қара халықтың қызығушылығын оятқан ислам уағыздаушылары мен зиялылары арқылы өсті. Елдің билеушілерімен жақсы қарым-қатынас ислам ғалымдарының сарай қызметкерлері мен дәрежелі тұлғалар, мұғалімдер және діни судьялар болып тағайындалуына әкелді, бұл исламның одан әрі таралуына үлес қосты. Қазір ислам малайлардың құқықтарын қорғауға қатысты қазіргі көзқарасты қалыптастырған маңызды фактор ретінде қарастырылады.
География
Перактың жалпы жер ауданы 150,5 км²-ды құрайды, ол Малай түбегінің батысында, Малакка бұғазының жағалауында орналасқан. Малайзияның Малай түбегіндегі екінші ірі штаты және Малайзиядағы төртінші ірі штаты. Штаттың жағалау сызығының ұзындығы шамамен, оның ішінде жағалау эрозиясына ұшыраған бөліктері бар. Перактың жағалауының көп бөлігін мангр ормандары жабады, тек Пангкор аралында ғана бай флорасы мен фаунасы бар және елдің бірнеше орман қоры орналасқан. Орталық Перак пен Оңтүстік Селангор арасындағы батыс жағалауының жағалау аймақтарында кең аллювиалды батпақтар бар. Перактың жалпы орман жамылғысы 1,05 млн гектарды құрайды, оның ішінде 680 мың гектары орман жері, 150 мың гектары мангр және тағы 220 мың гектары орман шаруашылығына арналған егістіктер. Штат үкіметі 68 аумақта орман қоры ретінде 745 мың гектар орманды бекіткен. Перак геологиясы жанартаулық массалармен сипатталады, олар оның төбелерін және тау тізбектерін құрайды. Штат үш тау тізбегімен Кинта, Ларут және Перак жазықтарына бөлінеді, олар жағалауға параллель созылады. Титиванса таулары Перактың шығыс шекарасымен өтеді, оның ең биік нүктесі – Корбу тауы, Келантан штатымен шекараға жақын Кинта ауданында орналасқан. Перактағы басқа тау тізбектері – Бинтанг таулары және Кледанг таулары. Жазықтардың көп бөлігін аллювий жабады, сирек кездесетін шөгінді тау жыныстарының бөліктері кездеседі. Перактың 11 ірі өзен алабы бар, олардың ішінде Перак өзенінің алабы ең үлкені болып табылады, оның ауданы 74,5 мың км² , бұл штаттың жалпы аумағының шамамен 70% құрайды. Бұл Малай түбегіндегі Паханг өзенінен кейінгі екінші ірі өзен алабы. Перак өзені штаттың ең ұзын өзені, ұзындығы шамамен 300 км, және Малай түбегіндегі ең ұзын Паханг өзенінен кейінгі екінші орында. Ол Перак-Келантан-Яла шекарасының тауларынан басталып, Малакка бұғазына құяды. Басқа да ірі өзендерге Беруас, Ярум Мас, Курау, Ларут, Манджунг, Сангга Бесар, Темерлох және Тирам өзендері жатады. Перак тропикалық аймақта орналасқан, климаты әдетте ыстық, ылғалды және ылғалды экваторлық климатқа тән, жыл бойына айтарлықтай жауын-шашын жауады. Температура тұрақты, шамамен 27-32°C аралығында. Ылғалдылық көбінесе 80% жоғары. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 2500 мм, штаттың орталық бөлігінде орташа жауын-шашын 2000 мм құрайды. Штат екі муссондық маусымды бастан кешіреді: солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс. Солтүстік-шығыс муссоны қарашадан наурызға дейін, оңтүстік-батыс муссоны мамырдан қыркүйекке дейін соғады, ал муссондық маусымдардың аралық айлары сәуір және маусым. Солтүстік-шығыс муссоны қатты жаңбырларды әкеледі, әсіресе Хулу-Перактың жоғарғы аймақтарында су тасқынына себеп болады. Кинта аңғарында оңтүстік-батыс муссонының әсері сезілмейді, бірақ Оңтүстік Перактың жағалау аймақтарында кейде күркіреулі дауылдар, қатты жаңбыр және таңертең және ертеңгі сағаттарда күшті жел соғады.
Биологиялық әртүрлілік
Перактың орман аймағы биологиялық жағынан өте бай. Штаттың басты табиғи паркі – Корольдік Белум мемлекеттік паркі, Перактың солтүстігіндегі кең аумақты алып жатыр. Онда 18 бақа мен жабық түрінің, 67 жыланның, 132-ден астам қоңыздың, 28 цикаданың, 97 күбәлдің және 41 құлан мен қызылшаның түрлері бар. Парк 2012 жылы федералды үкімет тарапынан Ұлттық мұралық нысан ретінде жарияланды және 2017 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық нысандардың алдын ала тізіміне енгізілді. Корольдік Белум мемлекеттік паркі, Пангкор аралының үш орман қоры аймақтарына ендемиялық құстардан басқа, көшіп-қонушы түрлерді қоса алғанда, шамамен 304 құс түріне үй иесі. Бұл аймақта мүйізді мүйіздің он түрі кездеседі, соның ішінде үлкен үйірлері бар. Сүтқоректілердің түрлеріне Селадан, Азиялық піл және Малай жолбарысы жатады. Бұл аймақ кем дегенде үш Раффлезия түрінің жоғары концентрациясы үшін де ерекше. Батыстағы Перактағы Пулау Сембилан (Тоғыз арал) мемлекеттік паркінің коралл рифтері коралл рифтері балықтарының мекені болып табылады. Сонымен қатар, 173 тұщы су балық түрі штаттың тумасы ретінде анықталды. Тағы бір табиғи көрікті жер – Кинта ауданындағы қалайы кен өндіру тоғандары 2016 жылы мемлекеттік парк ретінде жарияланды. Перактың үшінші мемлекеттік саябағы болып табылатын Кинта табиғи паркі Перак үкіметінің құрып бара жатқан жабайы жануарлар түрлерінің тіршілігін қамтамасыз ету және биологиялық әртүрлілікті қорғау үшін өз ормандарын қорғауға деген міндеттемесін мәлімдеді. Перак орман шаруашылығы басқармасы орманды басқару мен қорғау үшін жауапты мемлекеттік орган болып табылады. 2013 жылы мемлекет жер шарының күнін атап өту үшін "26 миллион ағаш отырғызу науқаны: бір азамат бір ағаш" аясында 10,9 миллион ағаш отырғызды. Экономикалық және тұрғын үй мақсатында мангро және саздықтарды кеңінен қайта өңдеу және қалпына келтіру жағалаудағы құстардың тез азаюына әкелді, Малай түбегіндегі азаюдың 86% Перак жағалауларында болды. Орман қорықтарындағы браконьерлік сүтқоректілердің санының күрт төмендеуіне себеп болды. Перак мемлекеттік саябақ корпорациясының бағалауы бойынша, 2019 жылы штаттың екі орман қорығы – Корольдік Белум мен Теменгорда тек 23 Малай жолбарысы қалды. Перак мемлекеттік үкіметі де табысты ағаш және пальма майы бизнесін жүргізу үшін орман қорын жоюда айыпталды. 2009 жылдан бері тіркелген деректерге қарағанда, штатта тұрақты орман қорынан 200 мыңнан астам жер жойылған, соңғысы 2013 жылдың шілдесінде Бикам тұрақты орман қорынан орын алған. Мемлекеттік үкімет рұқсат еткен бірқатар бизнес-әрекеттер қоршаған ортаға, соның ішінде Перактың көптеген өзендеріне зиян келтірді, олар қатты ластанудан суды кеңінен тазартуды қажет етеді. 1982 және 1994 жылдар аралығында мемлекеттік билік радиоактивті қоршаған ортаны ластау туралы дауға ұшырады, нәтижесінде туа біткен кемістіктері мен лейкемиядан зардап шеккен жеті тұрғын қайтыс болды. Зауыттың жабылуы мен тазалануы тек зардап шеккен тұрғындардың ұзақ сот ісі мен халықаралық қысымның артуынан кейін болды. Бұл туралы компаниялар, мемлекеттік органдар және федералды үкімет тарапынан ешқандай жауапкершілік қабылданбады. Матангтың мангровосында 19 қорық бар, Перак Малай түбегіндегі штаттар арасында мангроволардың ең көп қорығы бар болса да, су шаруашылығы жобалары мен тұрғын үйлер үшін мангроволарды бақылаусыз тазалаудың өсуі климаттың өзгеруінен болатын зияннан басқа, жағалауды едәуір эрозияға әкеліп соғады. Сұлтан Перактың конституциялық басшысы болып табылады. Қазіргі Перак сұлтаны – Назрин Шах, ол 2014 жылы 29 мамырда таққа отырды. Негізгі патша сарайы – Куала-Кангсардағы Искандария сарайы. Ипохтағы Кинта сарайы сұлтан ресми сапарлар кезінде кездейсоқ резиденция ретінде пайдаланады. Ипохтағы басқа сарайлар арасында Аль Ридхуан сарайы, Цемпака Сари сарайы және Фируз сарайы бар. 59 орындық Ассамблея – Перак үкіметінің заң шығарушы тармағы, ол мемлекетке қатысты мәселелер бойынша заңдар шығару үшін жауапты. Ол Вестминстер жүйесіне негізделген. Парламент мүшелерін азаматтар бес жылда бір рет жалпы сайлау арқылы сайлайды. Бас министр оның Ассамблеядағы көпшілікті басқару қабілеті негізінде тағайындалады. Көпшілікті (33 орын) қазіргі уақытта Barisan Nasional (BN) және Pakatan Harapan (PH) иеленеді. Перактың әкімшілігін британдықтар күрделі жөндеуден өткізгенге дейін құлдық пен керах деп аталатын еркек еңбегінің бір түрі кеңінен қолданылған. Белгілі бір аймақтың басшысы өз азаматтарын ақысыз мәжбүрлі еңбекке шақыра алатын, бірақ әдеттегі жағдайларда азық-түлік әлі де қамтамасыз етілетін. Жүйе билеуші топтың күшін сақтау үшін жасалған. Ол көбінесе ауыр және талапкерлік деп сипатталды, себебі міндетке шақыру және оның ұзақтығы азаматтардың жеке жұмысына кедерес келтіретін уақыттар болды. Бұл штат конституциясының Мемлекеттік министрдің міндетті түрде мұсылман болуы керек екенін, егер сұлтан мұсылман емес адамды осы лауазымға ерекше тағайындамаса, болды. DAP Перакта сол кезде мұсылман жиналыс мүшелері болмағандықтан, Мемлекеттік министр оның екі одақтас партиясының бірінен, Халық әділет партиясынан (PKR) немесе PAS-тан шығуы керек болды. Перак сұлтаны кеңсесінен жасалған мәлімдеме PR Мемлекеттік министрін отставкаға кетіруге шақырды, бірақ сонымен қатар жаңа сайлауды тудыратын Мемлекеттік заң шығарушы жиналысын таратудан бас тартты. Көптеген наразылықтар, сот процестері және қамаулар арасында 7 мамырда жаңа BN басқарылатын жиналыс қабылданып, ішкі іске асырылды. Бұл қабылдау 2009 жылдың 11 мамырында Куала-Лумпурдағы Жоғары сот тарапынан заңсыз деп танылды, PR-ға билікті қайтарды. Келесі күні Малайзияның Апелляциялық соты Жоғары сот шешімін жаңа Апелляциялық сот шешімі күтіліп тұрғанда тоқтатты. 2009 жылдың 22 мамырында Апелляциялық сот Жоғары соттың шешімін жойды және билікті BN-ға қайтарды. Көптеген оппозициялық партияның жақтастары дағдарыстың демократиялық жолмен сайланған үкіметтің ықпалды ұлттық үкіметтік партияның саяси маневрлері арқылы құлатылған "билік үшін күрес" екеніне сенді.
The government of Perak has stated its commitment to protecting its forests to ensure the survival of endangered wildlife species, and to protect biodiversity. The Perak Forestry Department is the state body responsible for forest management and preservation. In 2013, the state planted some 10.9 million trees under the "26 Million Tree Planting Campaign: One Citizen One Tree", associated with global Earth Day. Widespread conversion and reclamation of mangroves and mudflats for economic and residential purposes has caused the rapid decline of shore birds, 86% of the reduction on the Malay Peninsula having occurred on Perak's coasts. Poaching in forest reserve areas has caused a stark decline in mammal populations. The Perak State Park Corporation estimates that there were only 23 Malayan tigers left within the state's two forest reserves of Royal Belum and Temenggor in 2019. The state government of Perak has also been blamed in part for destroying forest reserves for the lucrative wood and palm oil businesses. Records since 2009 reveal that more than of permanent forest reserves have been degazetted in the state, the latest occurring within the Bikam Permanent Forest Reserve in July 2013. A number of business activities permitted by the state government have caused environmental damage, including to many of Perak's rivers, which require extensive water treatment because of severe pollution. Between 1982 and 1994, the state government was embroiled in a radioactive environmental pollution controversy over the deaths of seven residents who suffered from birth defects and leukaemia resulting from exposure. The factory involved was only closed and cleaned up following lengthy court action by affected residents and increasing international pressure. No responsibility has been accepted by the associated companies, the state government, or the federal government. Although Perak has the highest number of mangrove reserves of the Malay Peninsula states, with 19 reserves in the mangroves of Matang, growing uncontrolled clearance of mangroves for aquaculture projects and residential areas is causing significant coastal erosion in addition to the damage resulting from climate change. The sultan is the constitutional head of Perak. The current Sultan of Perak is Nazrin Shah, who acceded to the throne on 29 May 2014. The main royal palace is the Iskandariah Palace in Kuala Kangsar. Kinta Palace in Ipoh is used by the sultan as an occasional residence during official visits. Other palaces in Ipoh include the Al Ridhuan Palace, Cempaka Sari Palace, and Firuz Palace. The 59 seat Assembly is the legislative branch of Perak's government, responsible for making laws in matters regarding the state. It is based on the Westminster system. Members of the Assembly are elected by citizens every five years by universal suffrage. The Chief Minister is appointed on the basis of his or her ability to command a majority in the Assembly. The majority (33 seats) is currently held by Barisan Nasional (BN) and Pakatan Harapan (PH). Prior to the major British overhaul of Perak's administration, slavery was widely practised along with a type of corvée labour system, called kerah. The chief of a given area could call on his citizens to work as forced labour without pay, although under normal circumstances food was still provided. The system was created to ensure the maintenance of the ruling class. It was often described as onerous and demanding, as there were times when the call to duty, and its duration, interfered with citizens' individual work. This happened because the state constitution states that the Menteri Besar must be a Muslim, unless the sultan specially appoints a non Muslim to the office. As the DAP did not have any Muslim assemblymen in Perak at that time, the Menteri Besar had to come from one of its two allied parties, the People's Justice Party (PKR) or the PAS. A statement from the office of the Sultan of Perak urged the PR Menteri Besar to resign, but also refused to dissolve the State Legislative Assembly, which would have triggered new elections. Amid multiple protests, lawsuits and arrests, a new BN led Assembly was sworn in on 7 May. The takeover was then ruled illegal by the High Court in Kuala Lumpur, on 11 May 2009, restoring power to the PR. The following day, the Court of Appeal of Malaysia suspended the High Court ruling pending a new Court of Appeal judgment. On 22 May 2009, the Court of Appeal overturned the High Court's decision and returned power to the BN. Many opposition party supporters believed that the crisis was effectively a "power grab", in which the democratically elected government was ousted through the political machinations of the more dominant national ruling party.
Экономика
1980 жылдан бастап Перак экономикасы бірінші сектордан ауыса бастады, ондаған жылдар бойы кіріс қалайы өндіру өнеркәсібі арқылы түсті. 2006 жылдың басында мемлекеттік үкімет «Перак инвестициялық басқару орталығын» (InvestPerak) құрды, ол өндіріс және қызмет көрсету салаларындағы инвесторлар үшін байланыс нүктесі ретінде жұмыс істейді. Бүгінгі таңда мемлекет экономикасы негізінен үшінші секторға сүйенген. 2017 жылы туризм саласы мемлекеттік жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) 201,4 миллиард теңге (14,9%) үлес қосты. «Он бірінші Малайзия жоспары» (11MP) аясында мемлекет 2016–2020 жылдарға арналған бес жылдық даму жоспары шеңберінде, Оңтүстік Перак үшін экономикалық даму дәлізінің мақсаттарын қоса, мақсаттар белгіледі. Перакта әр ауданның ерекшелігін ескеретін бірнеше даму дәліздері бар. 2017 жылы 20 жылдық бас жоспар жасалды, оның мақсаты – мемлекеттегі экономикалық дамуды 30 миллиард теңгеге дейін арттыру. 2018 жылдың бірінші тоқсанында мемлекетке барлығы 249,8 миллион теңге инвестиция тартылды. Бір жыл өткен соң, 2019 жылдың бірінші тоқсанында инвестиция көлемі 1,43 миллиард теңгеге жетті. Перак инвестициялардың жалпы көлемі бойынша Пенанг, Кедах, Джохор және Селангордан кейін бесінші орында тұр. 2018 жылы 2019 жылдан бастап өндіріс жобаларын іске асыру және зауыттар салуға 1,9 миллиард теңге инвестиция жоспарланды. 2005 жылдан бері Перак Малайзиядағы ең ірі ауыл шаруашылығы өндірушісі болып қалуға тырысып келеді. 2008 жылы мемлекет батыс Перакта және Танжунг Туалангта орналасқан шаян өсіру өнеркәсібін заңдастыруға ұмтылды. 2016 жылы Перактың ауыл шаруашылығы саласындағы мемлекеттік бастамаларды жүзеге асыруға 17 589 жас қатысты. 2019 жылы Перак мемлекеттік ауыл шаруашылығын дамыту корпорациясы (SADC) мемлекеттік ауыл шаруашылығы өнімдерін арттыру мақсатында «Перак АгроВалли» жобасын іске қосты. Бұл бастама Букит Сапи Муким Ленггонг аймағының бір бөлігін қамтиды. Перактағы көптеген тасталып қалған қалайы кендері тұщы су балықтарын өсіруге қолайлы жағдай жасайды. Тасталып қалған кендердің 65%-ы балық шаруашылығы өндірісі үшін пайдаланылады, ал балықтың 30%-ы көршілес Сингапур және Индонезияға экспортталады. Ауыл шаруашылығы өнімділігін одан әрі арттыру және сұраныстың өсуін қанағаттандыру үшін мемлекет Перактың әртүрлі аймақтарында көкөніс, гүл, кокос, пальма майы, дуриан және манго өсіруді кеңейтуді жоспарлап отыр. 2015 жылы Перак экономикасының өсуіне құрылыс секторы 5,6% үлес қосты, келесі жылы бұл көрсеткіш 4,0%-ға төмендеді. Даму және тұрғын үй жобалары мемлекет экономикасының өсуіне саланың басты үлесін құрады.
Туризм
Перактың негізгі экономикалық секторы – қызмет көрсету саласы. 2018 жылы Малайзиядағы ішкі туристер үшін екінші ең танымал орын Паханг штатынан кейін Перак болды. Перактың танымал орындары – Куала-Кангсар патшалық қаласы және оның әйгілі ғимараттары, мысалы, Искандария сарайы, Павильон алаңындағы мұнара, Перак патшалық мұражайы, Сұлтан Азлан Шах галереясы және Убудия мешіті. Перактағы британдық отаршылдық мұраға Бірч ескерткіш сағаты, Ипох жоғары соты, Ипох теміржол станциясы, Ипох қалалық залы және ескі почта кеңсесі, Келлидің қамалы, Majestic Station Hotel, Куала-Кангсар Малай колледжі, Максвелл төбесі (Букит Ларут), Перак мемлекеттік мұражайы, Корольдік Ипох клубы, Сент-Джон шіркеуі және Тайпинг көлдері бағы кіреді. Жергілікті малай халқының күресі туралы тарихи оқиғалар Пасир Салақ тарихи кешенінде сақталып қалған. Сонымен қатар, негізінен астана Ипохта бірнеше тарихи этникалық қытай ескерткіштері бар. Олардың ішінде Дарул Ридзуан мұражайы ғимараты – бұрынғы бай қытай қазбашысының сарайы; Han Chin Pet Soo – Хакка шахтерлерінің бұрынғы клубы және құпия қызметтердің ортасы; Штатта құс қорықтары, үңгірлер, орман қорықтары, аралдар, әктас жартастар, таулар және ақ құмды жағажайлар сияқты көптеген табиғи көрікті жерлер бар. Табиғи орындардың арасында Бандинг аралы, Белум Теменгор орман қорығы, Кек Лок Тонг үңгір ғибадатханасы және Дзен бақтары, Кинта табиғи паркі, Темпурунг үңгірі және Улу Кинта орман қорығы бар. D.R. Сейнивасагам демалыс паркі, Гахару шай алқабы (Гопенг), Go Chin Pomelo табиғи паркі, Гунунг Ланг демалыс паркі, My Gopeng курорты да бар. Перак 2016–2020 жылдарға арналған мемлекеттік даму жоспарына ие. 2016 жылы Мемлекеттік заң шығарушы жиналыс 397 438 000 теңге сомасындағы Даму қорын мақұлдады. 2018 жылғы бюджет Перакқа қосымша 1,176 миллиард теңге бөлді, оның 421,28 миллион теңгесі даму шығыстарына, ал 755,59 миллион теңгесі басқару шығындарына жұмсалды. Инвесторларды тартумен қатар, мемлекеттік билік инфрақұрылымды жақсарту және жаңа нысандар салу жөнінде жұмыс істеп жатыр. 2018 жылы сайланған жаңа үкімет Перактың барлық аудандарында бұрынғы үкімет бастаған даму жобаларын жалғастыру ниетін білдірді.
The state also contains a number of natural attractions, including bird sanctuaries, caves, forest reserves, islands, limestone cliffs, mountains, and white sandy beaches. Among the natural sites are Banding Island, Belum Temengor Forest Reserve, Kek Lok Tong Cave Temple and Zen Gardens, Kinta Nature Park, Tempurung Cave, and Ulu Kinta Forest Reserve. D. R Seenivasagam Recreational Park, Gaharu Tea Valley Gopeng, Go Chin Pomelo Nature Park, Gunung Lang Recreational Park, My Gopeng Resort,]]
Perak has a 2016–2020 state government development plan. A Development Fund amounting to RM397,438,000 was approved by the State Legislative Assembly in 2016. The 2018 Budget allocated Perak a further RM1.176 billion, of which RM421.28 million was earmarked for development expenditure, and RM755.59 million for management costs. In addition to attracting investors, the state government is working to improve and build new infrastructure. The new government elected in 2018 announced its intention to continue development projects initiated by the previous government for all districts in Perak.
Энергия және су ресурстары
Перак штатында электр энергиясын таратуды Tenaga Nasional Berhad (TNB) жүзеге асырады және басқарады. Гериктегі Теменгор электр станциясының қуаты 348 МВт, бұл штаттың көптеген гидроэлектр станцияларының арасындағы ең ірісі. Британдықтар салған Чендеро электр станциясы – штаттың ең көне гидроэлектр станциясы, оның қуаты 40,5 МВт. Басқа гидроэлектр станцияларына Сұлтан Азлан Шах Кенринг электр станциясы (120 МВт), Сұлтан Азлан Шах Берсия гидроэлектр станциясы (72 МВт), Сунгай Пиа төменгі электр станциясы (54 МВт) және Сунгай Пиа жоғарғы электр станциясы (14,6 МВт) кіреді. 4,100 МВт қуаттылыққа ие Манжунг электр станциясы, сондай-ақ Сұлтан Азлан Шах электр станциясы деп те аталады, Перак жағалауындағы жасанды аралда орналасқан көмірмен жұмыс істейтін электр станциясы. Оның иесі және операторы – TNB Janamanjung, TNB-нің толық құрамындағы еншілес компаниясы. Бұл станция Азиядағы ең ірі тәуелсіз электр өндіруші (IPP) жобаларының бірі саналады. Малакофф компаниясы басқаратын Лумут қаласындағы GB3 электр станциясының қуаты 640 МВт. Штаттың құбыр арқылы сумен жабдықтауын 1988 жылғы Перак су басқармасы заңы бойынша құрылған корпоративтік орган – Перак су басқармасы (PWB) басқарады. Ол 2,5 миллионнан астам адамға қызмет көрсетеді және Селангор мен Джохордан кейін Малай түбегіндегі ең ірі су операторларының бірі болып табылады. PWB құрылғанға дейін су қызметтерін бастапқыда Перак қоғамдық жұмыстар департаменті, содан кейін Перак сумен жабдықтау департаменті ұсынды. Штаттың сумен жабдықталуы негізінен екі ірі бөгеттен – Тайпингтегі Эйр Кунинг бөгеті мен Ипохтағы Сұлтан Азлан Шах бөгетінен жүзеге асырылады.
Телекоммуникациялар және телерадио хабарларын тарату
Перактағы телекоммуникациялар бастапқыда Пошта және телекоммуникация департаментімен басқарылған, ал Малайзиядағы барлық телекоммуникациялық қызметтерге британдық Cable & Wireless Communications жауапты болған. Бірінші телеграф желісі 1874 жылы Пошта және телеграф департаментімен Куала-Кангсардағы Британдық резиденттің Перак үйін Тайпингтегі Британдық резиденттің орынбасарының үйімен байланыстырды. Кейіннен сол кездегі барлық маңызды британдық экономикалық аймақтарды, әсіресе Британдық Бұғаз Мекемелері аумағын байланыстыратын қосымша желілер салынды. 1963 жылы Малайзия Федерациясы құрылғаннан кейін, 1968 жылы Малайзия мен Борнеодағы телекоммуникация департаменттері бірігіп, Малайзия Телекоммуникация департаментіне айналды, ол кейін Telekom Malaysia (TM) болып өзгерді. Перак жоғары жылдамдықты интернетті ауылдық жерлерге жеткізу үшін Ұлттық талшықты желілер және байланыс жоспарын (NFCP) енгізетін Малайзияның алғашқы штаты болады. Штаттағы теледидар хабар таратуы жер үсті және спутниктік теледидарға бөлінеді. Екі түрлі тегін эфирлік теледидар провайдері бар: MYTV Broadcasting (цифрлық жер үсті) және Astro NJOI (спутниктік), ал IPTV Unifi TV арқылы UniFi оптикалық талшықты интернет-абоненттік қызметі арқылы қолжетімді. Малайзияның федералды үкіметі бір мемлекеттік радиоарнаны, Перак FM-ді басқарады.
Көлік
Малайзияның Солтүстік-Оңтүстік тас жолы Перакты Малайзияның басқа батыс жағалау штаттарымен және федералды аумақтарымен байланыстырады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша Перакта екі санаттағы жол бар: федералдық жолдар және мемлекеттік жолдар. Штаттың жағалау аймақтарын байланыстыру және өсіп келе жатқан көлік қанағаттандырмаушылығын азайту үшін Батыс жағалауы экспресс жолы салынуда. Перакта екі бағытты қозғалысқа арналған жол желісі бар және сол жақтан қозғалыс ережесі сақталады. Қалаларда автобустар, таксилер және Grab қызметтері сияқты қоғамдық көлік қызметтері ұсынылады. Он бірінші Малайзия жоспары (11МП) аясында 4,7 миллиард теңге сомасына 23 инфрақұрылымдық жоба іске асырылды. Оның ішінде мемлекет үшін 11 жол жобасы, сондай-ақ Жағалау жұмыстары департаменті (ЖЖД) жүргізген жаңарту және кеңейту жұмыстарына 1,84 миллиард теңге бөлінді. Штаттың астанасындағы Jalan Panglima Bukit Gantang Wahab көшесінде орналасқан Ипох теміржол станциясы – Перак теміржол желісінің ең көне станциясы. Ол 1917 жылы британдықтар салып, 1936 жылы жаңартылған. 2019 жылы теміржол станциясын және оның айналасындағы аумақтарды жаңартуға бағытталған кешенді даму жобасы іске қосылды. Пангкор аралына барудың негізгі көлігі – қайықпен қатынас, сондай-ақ әуе көлігі де қолжетімді. Сұлтан Азлан Шах әуежайы – Перактың негізгі халықаралық әуежайы, штатқа басты қақпа ретінде қызмет етеді. Басқа мемлекеттік әуежайларға Пангкор және Ситиаван әуежайлары кіреді, ал Jendarata әуежайы және әскери Тайпин әуежайы сияқты жеке немесе қолдануға шектеу қойылған әуежайлар да бар.
Денсаулық сақтау
Перак штатындағы денсаулық сақтау қызметтерін Перак мемлекеттік денсаулық сақтау департаменті басқарады. Штаттың басты мемлекеттік ауруханасы – 990 төсекті Раджа Пермайсури Байнун ауруханасы, бұрын Ипох ауруханасы деп аталған, сонымен қатар әйелдер және балалар ауруханасын да қамтиды. Басқа ауруханалардың ішінде төрт мамандандырылған аурухана бар: Тайпинг ауруханасы, Телук Интан ауруханасы, Сери Манджунг ауруханасы және шағын мамандандырылған Слим-Ривер ауруханасы; тоғыз аудандық аурухана: Бату-Гаджа ауруханасы, Чангак ауруханасы, Герик ауруханасы, Кампар ауруханасы, Куала-Кангсар ауруханасы, Парит-Бунтар ауруханасы, Селама ауруханасы, Сунгай-Сипут ауруханасы, Тапа ауруханасы; және бір психиатриялық аурухана: Бахагия-Улу-Кинта ауруханасы. Штаттың әр жерінде басқа да қоғамдық денсаулық сақтау клиникалары, 1Malaysia клиникалары және ауылдық клиникалар орналасқан. Ансон Бей медициналық орталығы, Аполло медициналық орталығы, Ар Ридзуан медициналық орталығы, Колумбия Азия ауруханасы, Фатима ауруханасы, Ипох Пантай ауруханасы, Ипох мамандар орталығы, Кинта медициналық орталығы, Манжунг Пантай ауруханасы, Перак қауымдастық мамандар ауруханасы, Шри Манжунг мамандар ауруханасы, Тайпинг медициналық орталығы және Улу Бернам Жендерата тобы ауруханасы сияқты бірқатар жеке ауруханалар да бар. 2009 жылы штат бойынша дәрігерлер мен науқастар арақатынасы 1000 адамға 3 дәрігерден құралды.
Білім
Барлық бастауыш және орта мектептер Перак мемлекеттік білім беру департаментінің қарауында, ұлттық білім беру министрлігінің басшылығымен. Перактағы ең көне мектептердің қатарында Король Эдуард VII мектебі (1883), Англо-қытай мектебі (1895) және Сент-Михаэль институты (1912) бар. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Перакта барлығы 250 мемлекеттік орта мектеп, алты халықаралық мектеп (Сити Харбор халықаралық мектебі, Фэрвью халықаралық мектебі Ипох кампусы, Империялық халықаралық мектебі Ипох, Сери Ботани халықаралық мектебі, Тенби мектептері Ипох және Вестлейк халықаралық мектебі) және тоғыз қытай тәуелсіз мектебі болды. Штаттың астанасы Ипохта орналасқан жапон тілін оқыту орталығы бар. Сұлтан Идрис білім беру университеті – жалғыз мемлекеттік университет, ал үш жеке университет бар: Университе Тунку Абдул Рахман (UTAR), Quest International University және Universiti Teknologi Petronas, сондай-ақ Куала-Лумпур университетінің Малайзия теңіз инженерлік технология институтының (UniKL MIMET) кампус бөлімшесі және Куала-Лумпур университетінің Корольдік медицина колледжі Перак (UniKL RCMP). Басқа колледждер: Космопойнт колледжі, Максвелл колледжі Ипох, Олимпия колледжі Ипох, Сунвей колледжі Ипох, Сюен колледжі, Тадж колледжі, Тунку Абдул Рахман колледжі Перак филиалының кампусы және WIT колледжі Ипох филиалы. Сондай-ақ, Бехрангтегі Сұлтан Азлан Шах политехникалық институты және Ипохтағы Унгку Омар политехникалық институты сияқты бірнеше политехникалық институттар бар.
Этностық және иммиграциялық
Малайзияның қалған бөлігіндегідей, ислам мемлекеттік дін ретінде мойындалған, бірақ басқа діндерді де еркін ұстануға болады. 2010 жылғы Малайзиялық халық санағына сәйкес, Перак халқының 55,3% мұсылман, 25,4% буддист, 10,9% индуист, 4,3% христиан, 1,7% даосизмді ұстанатын немесе қытай халық дінінің жақтастары, 0,8% басқа діндер немесе діні белгісіз, ал 0,9% дінсіз.
Тілдер
Перак – көпұлтты мемлекет, сонымен қатар тілдік тұрғыдан да әртүрлі. Штатта кең таралған малай тілінің негізгі жергілікті түрі – Перак малай тілі, оны "е" (мысалы, "red" сөзіндегідей) және француз тіліндегідей "р" дыбыстарымен айтуға болады. Бұл тіл көбінесе Перактың орталық бөлігінде, әсіресе Куала-Кангсар және Перак-Тенгең аудандарында қолданылады. Перактың солтүстік бөлігінде – Кериан, Пангкор аралы, Ларут, Матанг және Селама аудандарында солтүстік Кедах малай диалектісінде сөйлейтін адамдар кездеседі. Перактың солтүстік-шығыс бөлігінде (Хулу Перак) және Селама мен Керианның кейбір аймақтарында малайлар Реман малай тілінде немесе жергілікті атауымен Баса Улу/Грик (Грик қаласының атымен аталған) деп аталатын тағы бір ерекше малай тілінің түрінде сөйлейді. Географиялық жақындық пен тарихи ассимиляция салдарынан бұл тіл Келантан мен Таиландтың оңтүстігіндегі (Яви) Келантан-Паттани малай тіліне ең жақын. Тамилдер негізінен тамил тілінің малайзиялық диалектісінде, малаялилер – малаялам тілінде, телугулар – телугу тілінде, ал сикхтер – панджаби тілінде сөйлейді.
Мәдениет
Перактың көпмәдени қоғамы тарихы бойында түрлі этностардың ықпалын көрсетеді. Малай өнерінің бірнеше түрі, мысалы, кестелеу және дабус сияқты өнер көрсетулер, араб мәдени ықпалын аңғартса, мемлекетке тән "текат эмас" (алтын кесте) бір кезде патшалыққа сыйға тартылатын. Дизайн гүл, жануар және геометриялық мотивтерге негізделген. 300 жылдан бері бар дабус, дұға оқумен байланысты рәсімдерден бөлінбес. Оны Суматрадан келген саудагерлер Перакқа әкелді, ал Лумут, Ситиавандағы Пасир Панжанг Лаут ауылы және Телук Интан қалаларындағы малай қауымы қолданды. Куала-Кангсардың өнер мұрасының бір бөлігі – "лабу саён" деп аталатын дәстүрлі малай керамикасы. Оның ерекше дизайны шетелдік техникалардың ықпалынан тыс. Перак малайларына тән тағы бір би – "бубу", 120 жылдан бері белгілі, ол Трига Парит аралындағы Танджунг Бидара ауылынан бастау алған. Ипох қаласында кантон операсы гүлденген, себебі ондағы қытай халқының көп бөлігі кантондықтардан тұрған. Қытай тарихы, әсіресе Гонконг, Ипохтағы Qing Xin Ling демалыс және мәдени ауылында (әдетте Кішкентай Гуйлин деп аталады) әккіш таулар мен үңгірлер арасындағы көлдің маңында орналасқан боялған ағаш құрылымдары арқылы қайта жаңғыртылған. Перактағы тағы бір этникалық қытай мәдени орталығы – Берчам, 1950 жылдары кантон тілінде Во Тау Кок деп аталған. Бұл аймақ бұрын қалайы кенін өндіру орталығы болған, сондай-ақ Британдық кезеңде үкіметтің Бриггс жоспары бойынша малайлық этникалық қытайларды коммунистік ықпалдан қорғау және оларды одан алыстату үшін көшіру пункттерінің біріне айналды. Перактың үш негізгі этникалық тобы – малайлар, қытайлар және үндістер, әрқайсысының өздерінің мәдени мұрасын сақтау және дамыту үшін дәстүрлі өнер және би қауымдастықтары бар.
Ас мәзірі
Перак – әртүрлі мәдениеттердің қорытқысы ретінде әртүрлі тағамдарды ұсынады. Леманг – бамбуктан жасалған түтікшеде баяу отта пісірілген жабысқыш күріштен дайындалатын малайлық деликатесі. Ол негізінен Рендангпен бірге Ид әл-Фитр (Хари Рая Аидилфитри) және Ид әл-Адха (Хари Рая Хажи) мерекелерінде ұсынылады. Оның дайындалу әдісі ішінара Перактың жергілікті халықтары – Оранг Аслиден алынған деп есептеледі, бұл тағамның шығу тегін түсіндіреді. Тағы бір танымал малайлық деликатесі – темпояк, сақталған және дәстүрлі ыдыста сақталатын дуриан шырыны. Оны көбінесе құстың көзі тәріздес ащы бұрышпен араластырып, басқа тағамдармен бірге жейді. Басқа аудандар да ауыл шаруашылығы өнімдерімен белгілі: Бидор – гуава, Хулу Перак (дуриан), Менглембу (жер жаңғағы) және Тапа (петай). Малайзияның танымал сусындары – Ипохтың ақ кофесінің бастауы Ипох қаласынан басталады. 1994 және 2018 жылдары Перак штаты Сукма ойындарын қабылдады. Штатта Ипох маңында және басқа аудандарда орналасқан бірнеше спорт кешендері бар. Штат үкіметі спортты дамыту үшін әр аудандық спорт федерациясына қаражат бөліп береді. Ипохтағы Перак стадионы – Перак ФА командасының негізгі стадионы. Команда 1951 жылы құрылды, бірақ штат 1921 жылдан бері футбол командасына ие болған. Перак ФА 1990 және 2004 жылдары Малайзия ФА кубогын жеңіп алды; 1926, 1931, 1957, 1967, 1970, 1998, 2000 және 2018 жылдары Малайзия кубогын жеңді; 2006–07 және 2018 жылдары Малайзия Супер лигасының күміс жүлдесін иеленді; ал 2006–07, 2012 және 2014 жылдары Малайзия президенті кубогын жеңіп алды. Штаттың әйелдер футбол құрамасы 1977, 1979 және 1992 жылдары Тун Шарифә Родзиа кубогында күміс жүлде алды. Штаттағы тағы бір маңызды стадион – Лумуттағы Теңіз базасы стадионы. Перактағы жыл сайынғы хоккей турнирі – Сұлтан Азлан Шах кубогы, бұл спорттың жанкүйері болған бұрынғы штат сұлтаны Азлан Шахқа арналған. Перак Сукма ойындарында электронды спортты енгізген Малайзияның алғашқы штаты болды. Штат үкіметі жастардың қызығушылығының артуына байланысты электронды спортты дамытуды мақсат етеді.