Кіріспе

1998 жылғы К. С. Годшалктың "Калимантан" романы Борнеодағы Саравақта Джеймс Бруктың ерліктері туралы көркем ойдан туған әңгіме. Роман 1998 жылғы Арт Сейденбаумның жаңа туындыларға арналған сыйлығының иегері атанды.

Сюжетке кіріспе

Роман өзінің тарихын айту үшін күнделік жазбалары, хаттар және тікелей баяндау сияқты әртүрлі жазу формаларын пайдаланады. Автор қасақана кейіпкерлердің армандары мен қиялынан оқиғаның "шындығында" не болғанын анықтауды қиындатады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1839 жылы Борнеоның солтүстік-батыс жағалауына ағылшын саяхатшысы келді. Оған Бруней сұлтанының жағалауында жоғалған британдық сауда кемесінің экипажын қауіпсіз қайтарып бергені үшін алғыс хат жеткізу тапсырылған еді. Бұл аймақ бас аулаушылар, қарақшылар тайпалары және құл саудагерлерімен толы болды. Бұл аймаққа батыл кірген еуропалықтардың көпшілігінен ешқандай хабар болмады. Дегенмен, осы саяхатшы бір күшті екіншісіне қарсы пайдалана білуімен және хаостың ортасында тепе-теңдігін сақтап қалуға тырысады. Сұлтанға қызмет еткеннен кейін (оның шхунасының зеңбіректерін қолданып жергілікті тайпалық жанжалды шешіп, шағын өзен бекінісіне ұйымдасқан шабуыл ұйымдастырғаннан кейін) ол Бруней сұлтанына бағынышты Саравак губернаторы болып тағайындалады. Бірнеше жыл ішінде ол тәуелсіз Саравак мемлекетінің раджасы болып, жүз жылға созылатын әулет құрды. Годшалк оқиғаның уақытын, орнын және атмосферасын шынайы бейнелеу үшін аттар мен егжей-тегжейлі мәліметтерді өзгертеді. Шын саяхатшы – Джеймс Брук, ал Годшалк романындағы кейіпкері – Гидеон Барр. Джеймс Брукке тиесілі шхунаның аты «Роялист» болса, Гидеон Баррдің шхунасы «Каролина» (анасының құрметіне аталған). Джеймс Бруктың орнын оның жүрегі жақын туысы Чарльз Джонсон басты, ол Брук фамилиясын қабылдады. Гидеон Баррдың орнын оның жүрегі жақын туысы Ричард Хогг басты (Годшалк оның фамилиясының өзгеруіне тоқталмайды, себебі оның әңгімесі Гидеонның өміріне арналған және оның өлімімен аяқталады). Көптеген оқиғалар шындығында болғанмен, аттарды ғана өзгертіп, романды тарих ретінде оқуға болмайды. Джеймс Бруктың анасы ол раджа болғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1844 жылы қайтыс болды. Гидеонның анасы Англияда орта мектепте оқып жүргенде Борнеода ертерек қайтыс болады, осылайша ол Джеймс Брукке жетпеген Борнеомен эмоционалды байланыс орнатады. Джеймс Брук еуропалық әйелге үйленбеген, бірақ ол малай әйеліне үйленген деген деректер бар. Гидеон Барр раджа ретінде өзін «тұрақтылық» сезімімен қамтамасыз ету үшін ағылшын әйеліне үйленеді және әңгіменің соңында оқиғаны Әмелия Баррдың көзімен көреміз. Әмелия Барр – ойдан шығарылған кейіпкер, бірақ ол екінші раджаның әйелі Маргарет Брук пен оның «Менің Саравақтағы өмірім» атты кітабына негізделген. Гидеонның малайлық сүйіктісі де бар, оның қатысуы Гидеон мен Әмелияның қарым-қатынасын улайтын трагедиялық нота қосады. Екінші жағынан, Брук/Барр әкесінен мұраға алған 30 000 фунт стерлинг, оның шхуна сатып алуына мүмкіндік берді, Бруней сұлтанының ұлдарының қырғыны, 1857 жылғы қытай көтерілісі және Сингапурдағы тергеу комиссиясы – бәрі сипатталғандай болды. Сингапурдағы тергеу Лабуан шайқасына қатысты, онда Брук/Барр британдық соғыс кемелерін пираттық флотқа қарсы алдын ала соққыға жіберіп, Бугистердің күшін келесі жиырма жылға жойды. Брук/Баррдың жаулары бұл жағдайды оған қарсы пайдаланып, ол британдық теңіз күшін бейкүнә жергілікті тұрғындарды өлтіру үшін қолданды деп мәлімдеді. Годшалк кітабында малай сөздерін көптеп қолданады. Ол кітап соңында қысқаша малай сөздігін қосса да, онда ол қолданған барлық сөздер қамтылмаған. «Калимантанды» оқудан ләззат алу үшін автор ұсынған сөздікте жоқ келесі малай сөздерін білу пайдалы болады:

Малай тілі Ағылшын тілі
абаң үлкен аға
адат дәстүр, ғұрып
ажар үйрету
берани, брани батыл, қайсар
бесар үлкен, зор
булан ай, месяц
бужаң бос адам
буая крокодил
булбул бұлбұл
датин датудің әйелі
дату дәстүрлі малай үкіметіндегі министр
даяң жоғары дәрежелі әйел
ханту, анту әуесқор, рух
хати бауыр (эмоциялардың орны ретінде, көбінесе «жүрек» деп аударылады)
икан балық
икат байлау, түйін
жаға күзетші
жалан көше, жол
каин мата (оқиғада, ол матадан жасалған белдік сипаттайды)
кая бай
конгси қауымдастық, серіктестік
крис отты немесе толқынды жүзі бар қысқа қанжар
кули білікті емес жұмысшы
лалаң ұзын жапырақты шөп
лида тіл
кесалакан бақытсыздық, апат
мера красны
мудах жас, кіші
оранг адам
падаң алаң
пади күріш егістігі
паги таң
паранг қылыш, шабар
паюнг (пайонг) қолшатыр, күннен қорғайтын шатыр
пикул (пикуль) 1) 133 фунт (60 кг) салмақ бірлігі; 2) иыққа арқалау
пуаса ораза, тамақтан бас тарту
раджпут кішкентай ханшайым, раджаның кішкентай түрі
сакит ауру
селамат хари сәлем, «жақсы күн» Әдетте, selamat siang (күндізгі сәлем) немесе selamat pagi (таңғы сәлем) қолданылады
селуар шалбар
си жалпы құрметті сөз, мысалы, Si Tundo
стенга жарты
суда уже, өткен шақ
тахун жыл
танах жер, топырақ
тиба келді
туа өте ұзақ, ескі, аға
туақ пальма шарабы
туан мырза, құрметті атау, мысалы, Tuan Barr
тунку билеуші, губернатор

Кампилан, шын мәнінде филиппин сөзі, ұзын жергілікті қылышты білдіреді.