Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Селангор сұлтаны (1942–1945)
Sultan of Selangor (r. 1942–1945)
Сұлтан Муса Гият уд-Дин Риайят Шах ибн Аль-Мархум Сұлтан Алауддин Сулейман Шах (жави: سلطان موسى غياث الدين رعايت شاه ابن المرحوم سلطان علاء الدين سليمان شاه; 9 желтоқсан 1893 – 8 қараша 1955) – Малайзияның Селангор сұлтаны, сол штатты жапондықтар басып алған кезеңде (1942–1945) билік еткен. Ол Жапония императоры Хирохитодан "Көтерілетін күн" орденін алды.
Sultan Musa Ghiatuddin Riayat Shah Ibni Al Marhum Sultan Alauddin Sulaiman Shah (Jawi: سلطان موسى غياث الدين رعايت شاه ابن المرحوم سلطان علاء الدين سليمان شاه; 9 December 1893 – 8 November 1955) was Sultan of Selangor in Malaysia during the Japanese occupation of that state (1942–1945). He received the Order of the Rising Sun from the Emperor of Japan, Hirohito.
Ерте өмір
Сұлтан Аладдиннің (1863–1938) оның патшалық жұбайы Тенгку Ампуан Махарум бинти Раджа Муда Тунку Дзиауддиннен туған үлкен ұлы, Кедахтың Темасия Джуграсында, Куала Лангатта дүниеге келді. Туған кездегі есімі – Тенгку Муса Эддин. Жеке білім алған ол 1903 жылы Тенгку Махота атанды. 1920 жылы әкесінің әйгілі туысы Раджа Лот бин Сұлтан Мұхаммедтің орнына Раджа Муда, яғни Селангордың мұрагерлік ханзадасы болды. Зерек жас жігіт, ол британдық отаршылдық билік құрған Мемлекеттік кеңесте әкесінің өкілі болды. Бірақ, британдық резидент Теодор Самуэль Адамстың (1885–1961; 1935–1937 жылдары қызметте) ықпалымен Тенгку Муса Эддин 1934 жылы «жарамсыз мінез-құлық» көрсеткені үшін Раджа Муда лауазымынан алынды. Адамс Тенгку Муса Эддинді ысырапшыл, құмар ойынға құмар адам деп айыптады. Алайда, Селангордағы көптеген малайлар Тенгку Муса Эддиннің жұмыстан босатылуының нақты себебі Адамның бұйрықтарын орындаудан бас тартуы екеніне сенді. Сұлтан Сүлеймен Тенгку Муса Эддиннің мәселесі үшін араға түсіп, тіпті колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшыға өтініш жазып, Лондонда онымен тікелей келісімге келмекке тырысты. Бірақ, Тенгку Алам Шах оның орнына Раджа Муда, яғни басқа ағасы Тенгку Бадардың таққа мұрагері деп жарияланды. Бұл тағайындау 1936 жылдың 20 шілдесінде болды. Тенгку Муса Эддинге Тенгку Келана Джая Путера атағы берілді, ирониялық түрде бұл атақ Джохор мен Риаудың Ян ди Пертуан Мудасының (немесе Корольдің астындағы ханның) мұрагеріне берілетін атақ еді, ал Селангор сұлтандары осы ханнан тараған. Тенгку Алам Шах 1938 жылдың 4 сәуірінде, әкесі қайтыс болғаннан кейін төрт күн өткен соң сұлтан болып жарияланды. 1939 жылдың 26 қаңтарында ол Клангтағы Истана Макота Пури Негарада таққа отырғызылды. Тенгку Муса Эддин рәсімге наразылық білдірмей қатысты. Жапонияның Малайяны басып алу кезінде 1942 жылдың 15 қаңтарында Селангордың жапон әскери губернаторы полковник Фудзияма Сұлтан Хисамуддин Алам Шахты Куала-Лумпурдағы Король үйіне шақырды. Генерал-майор Минакимен сұхбаттасқанда сұлтан британдық соғыс күшін қолдап сөйлегенін, бірақ британдық резидент оны оған көндіргенін мойындады. Жапондықтар патшалық белгілерін үлкен ағасына тапсыруды талап еткен соң, Сұлтан Хисамуддинді кетіріп, 1943 жылдың қарашасында Тенгку Муса Эддинді Селангордың жаңа сұлтаны деп жариялады, ол Сұлтан Муса Гиатұддин Риайат Шах деген атпен таққа отырды. Сұлтан Хисамуддин Алам Шах жапондықтармен жұмыс істеуден бас тартты және 1943 жылдан бастап өзіне және балаларына берілген жәрдемақыдан бас тартты. Соғыстан кейін Сұлтан Муса да 1945 жылы Малайяға отаршылдық билік қайтып келгенде лорд Луис Маунтбеттеннің басшылығымен британдық әскери әкімшілік тарапынан тақтан түсірілді. Сұлтан Хисамуддин Алам Шах Селангор сұлтаны болып қайтадан тағайындалды.
The eldest son of Sultan Alaeddin (1863–1938) by his royal consort Tengku Ampuan Maharum binti Raja Muda Tunku Dziauddin of Kedah was born in Istana Temasya Jugra, Kuala Langat. His name at birth was Tengku Musa Eddin. Educated privately, he was made Tengku Mahkota in 1903. He succeeded his father's great uncle Raja Laut bin Sultan Muhammad as Raja Muda or Crown Prince of Selangor in 1920. An intelligent young man, he represented his father on the State Council established by the British colonial authority. However, at the instigation of the British Resident, Theodore Samuel Adams (1885–1961; in office 1935 1937), Tengku Musa Eddin was dismissed as Raja Muda in 1934 for alleged "misbehaviour". Adams had accused Tengku Musa Eddin as a spendthrift and wastrel with a penchant for gambling. However, many Malays in Selangor believed the real reason for Tengku Musa Eddin's dismissal was his refusal to follow Adam's orders. Although Sultan Sulaiman pleaded for the case of Tengku Musa Eddin (even petitioning the Secretary of State for the Colonies and discussing the issue directly with him in London), Tengku Alam Shah was instead proclaimed Raja Muda or heir to the throne over the head of his other half brother Tengku Badar. The appointment occurred on 20 July 1936. Tengku Musa Eddin was given the title of Tengku Kelana Jaya Putera, ironically the title for the heir apparent of the Yang di Pertuan Muda (or Under King) of Johor and Riau, from which the Sultans of Selangor are descended. Tengku Alam Shah was proclaimed Sultan on 4 April 1938, four days after the death of his father. On 26 January 1939, he was crowned at Istana Mahkota Puri Negara in Klang. Tengku Musa Eddin presided over the ceremony with no ill feelings. During the Japanese occupation of Malaya, on 15 January 1942, Col. Fujiyama, the Japanese Military Governor of Selangor, invited Sultan Hisamuddin Alam Shah to King's House in Kuala Lumpur. In an interview with Major General Minaki the Sultan confessed that he had made speeches in support of the British war efforts but had been persuaded by the British resident to do so. After being told to surrender the regalia to his older brother, the Japanese removed Sultan Hisamuddin and in November 1943, proclaimed Tengku Musa Eddin as the new Sultan of Selangor, taking the regnal name Sultan Musa Ghiatuddin Riayat Shah. Sultan Hisamuddin Alam Shah declined to work with the Japanese and from 1943, refused their allowance awarded to him and his children. After the war, Sultan Musa in turn was dethroned by the British Military Administration under Lord Louis Mountbatten upon the return of that colonial power to Malaya in 1945. Sultan Hisamuddin Alam Shah was reinstalled again as Sultan of Selangor.
Өлім
Сұлтан Мұса Кокос Килинг аралдарына жер аударылды. Кейін ауырып қалды және 1955 жылғы 8 қарашада Куала-Лумпурда қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын Селангорға қайтарылды. Сұлтан Мұса Клангтағы Корольдік мавзолейде әкесінің қасына жерленді. Оның әйелі, Кедахтың Сиарифа Мастура Шахабуддин, оның аз ғана билігі кезінде Тенгку Пермасури, яғни патшайым атанды. Ол 1958 жылы қайтыс болды. Олардың балалары болған жоқ.
Sultan Musa was exiled to the Cocos Keeling Islands. Subsequently, he fell ill and was brought back to Selangor a few months before he died on 8 November 1955 in Kuala Lumpur. Sultan Musa was buried beside his father at the Royal Mausoleum in Klang. His consort, Syarifah Mastura Shahabuddin of Kedah, became Tengku Permaisuri or Queen during his brief reign. She died in 1958. The couple had no children.