Кіріспе

Малай тілінде стильдер, атақтар мен құрмет көрсету жүйесі

Малай тілінде Бруней Даруссалам, Малайзия және Сингапурда кеңінен қолданылатын стильдер, атақтар мен құрмет көрсетудің күрделі жүйесі бар. Бруней, Малайзия, Сингапур және Индонезияның бірнеше провинциялары тұрақты түрде құрметті және өмір бойына берілетін атақтармен марапаттайды. Осы мақалада баяндалған мәліметтер Малайзия жүйесіне қатысты. Бруней және Индонезияға қатысты сілтемелер қажет болған жағдайда беріледі. Малайзияда мұрагерлік емес барлық атақтарды ерлер де, әйелдер де алуға болады. Әр атақтың иесінің әйелі қолдана алатын арнайы тілдесу формасы бар. Бұл форманы атақты әйелдің күйеуі қолданбайды; мұндай әйел атақты ер адам сияқты бірдей атаққа ие болады.

Бұрынғы қолданылуы

1891 жылы британдық отаршылдық үкімет малайлық корольдік билігін жойған Сингапур өз басшыларына азаматтық атақтар берді. Филиппиндер тарихи түрде испандықтар келгенге дейінгі кезеңде (әсіресе Брунейдің ықпалымен) малай атақтарын пайдаланған, Раджа Сулейман, Лакандула және Даянг Калангитан сияқты тарихи тұлғалардың атақтары осыны көрсетеді. Малай атауларын бүгінге дейін Филиппиннің оңтүстігіндегі Минданао аралында Сулу, Магуинданао, Буаян және Маранао патшалық үйлері қолданады, бірақ олар дәстүрлі негізде сақталады, себебі 1987 жылғы Конституция республикадағы патшалық және ақсүйек атақтарының жойылғанын нақтылайды. Ал Индонезия республика ретінде, Йогьякартадан басқа, мұрагерлік билеушілер мен аристократиялық жүйелерді мойындамайды.

Малай патшалығы

Келесі лауазымдар мұрагерлік болып табылады және Брунейдің патшалық отбасылары мен Малайзияның тоғыз патшалық штаттарының патшалық отбасыларына ғана арналған. Бруней – Малай әлеміндегі жалғыз абсолюттік монархия, және монархия үкіметте билікке ие.

Малайзия

Кебавах Дули Ян Маха Мулия (KDYMM) (сөзбе-сөз "Құдайдың шаңы") Ян ди Пертуан Агонгқа және штат басшыларына да қолданылады. Бұл атау билеушілердің Құдай заңына бағынышты екенін, ал олардың билігі Алланың құдіретімен салыстырғанда шаңдай ғана екенін көрсетеді. Дегенмен, Ян ди Пертуан Агонг «Сери Падука Багинда» (сөзбе-сөз "Жеңімпаз Ұлылығы") префиксін де қолданады, ал ағылшын тілінде оның лауазымы көбінесе «Оның Ұлылығы» деп аударылады. Бірақ штаттардың дәстүріне сәйкес стиль штаттан штатқа өзгеше болады.

Negeri Sembilan қаласы

Ямтуан Бесар, ресми түрде Янг ди Пертуан Бесар (сөзбе-сөз "Басты билеуші" мағынасында) – Негери Сембилан штатының билеушісінің атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Тунку Ампуан Бесар ("Басты Корольдік Серігі") – Негери Сембилан штатының корольдік тегінен шыққан патшайымының атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Че’ Ампуан Бесар – корольдік тегі жоқ (оранг кебанякан) адамнан шыққан патшайымы. Ол Янг Терамат Мулия (Оның Өте Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Тунку Ампуан ("Басты Тоқал") – патшайымның тоқалының атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Тунку Пуан Бесар ("Аға Басты Тоқал") – ең үлкен патша тоқалының атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Билеушілердің балалары Ян Амат Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) Тунку және (Оның Ұлылық Шапағаты) Тунку атақтарымен және дәрежесімен аталады. Штаттың иеліктері, Ундангтар – Jelebu, Johol, Sungai Ujong және Rembau аймақтарына (луак) тиесілі. Олардың барлығы Янг Терамат Мулия (Оның Өте Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Олардың жұбайлары Ток Пуан атағымен және Янг Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Тампиннің Тунку Бесар, Әл Кадри әулеті басқаратын жартылай тәуелсіз аймақ. Ол Янг Терамат Мулия (Оның Өте Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Оның жұбайына Тунку Истери (корольдік тегінен) және Чик Пуан Истери (корольдік тегі жоқ) атақтары беріледі және Янг Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады. Сери Менантидің Тунку Бесар (сөзбе-сөз "Аға Князь") – Янг ди Пертуан Бесардың үлкен ұлының атағы. Ол Ян Амат Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) дәрежесімен аталады.

Селангор

Сұлтан және Ян ди Пертуан – Селангор билеушісінің атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Билігі) деп аталады. Бұл атау сонымен қатар мемлекеттік әнұранның атауы болып табылады. Тенгку Ампуан Селангор – корольдік әулеттен шыққан билеушінің әйелінің атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Билігі) деп аталады. Тенгку Пермаисури Селангор – патшалық әулеттен емес қаннан шыққан билеушінің әйелінің атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Билігі) деп аталады. Че’ Пуан Бесар Селангор – егер билеуші әлі патшайымымен некеде болса, онда билеушінің (патшалық емес қаннан) екінші әйелінің атағы. Ол Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Билігі) деп аталады. Тенгку Ампуан (сөзбе-сөз «Жесір патшайым») – патшалық әулеттен шыққан жесір патшайымның атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Билігі) деп аталады. Падука Бонда Раджа (сөзбе-сөз «Солтүстік ана») – солтанның анасының атағы, егер ол Тенгку Ампуан ретінде тағайындалмаған болса. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Билігі) деп аталады. Пермаисури – егер патшалық қаннан шықпаған болса, жесір патшайымның атағы. Ол Янг Амат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Билігі) деп аталады. Раджа Муда Селангор (сөзбе-сөз «Жас патша») – мұрагердің атағы. Ол содан кейін Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Билігі) деп аталады. Раджа Пуан Муда Селангор (сөзбе-сөз «Жас патшайым») – егер ол патшалық әулеттен шыққан болса, мұрагердің әйелінің атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Билігі) деп аталады. Че’ Пуан Муда Селангор – егер ол патшалық әулеттен шықпаған болса, мұрагердің әйелінің атағы. Ол Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Билігі) деп аталады. Сұлтанның басқа балалары Янг Амат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Билігі) Тенгку деп аталады. Сарайдағы шараларға жауапты сарай қызметкерлері немесе Оранг Бесар Истана Янг Димулякан (Оның Шаңырағы Биік Билігі) Тенгку деп аталады. Оның әйеліне То’ Пуан деген құрметті префиксі беріледі.

Перлистің

Раджа және Ян ди Пертуан – Перліс штатының билеушісінің атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылығы) деп аталады. Раджа Пермұн (әдеби мағынасы – «Әйел патшайым») – Перліс патшайымының атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылығы) деп аталады. Раджа Пермұн Бесар – тақтан басқан патшайымның атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылығы) деп аталады. Раджа Муда (әдеби мағынасы – «Кіші патша») – тақ мұрагерінің атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Ең Шаңырақты Ұлылығы) деп аталады. Раджа Пуан Муда (әдеби мағынасы – «Кіші патша ханым») – тақ мұрагерінің жұбайының атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Ең Шаңырақты Ұлылығы) деп аталады. Раджа мен Раджа Муданың қалған балалары Янг Амат Мулия (Оның/Оның Шаңырақты Ұлылығы) Сайед/Шарифа, Жамалуллайл үйінің атымен аталады.

Теренггану

Сұлтан және Ян ди Пертуан – Теренггану штатының билеушісінің атағы. Ол Кебавах Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Тенгку Ампуан Бесар – патшалық қандық әйелдер үшін штат патшайымының атағы. Ол Кебавах Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Пермаисури – егер патшайым бастапқыда патшалық қанға жатпаса, оның атағы. Оны Сұлтан Мизан өзгерткенге дейін Сұлтанә Нур Захира қолданған. Пермаисури Кебавах Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Сұлтанә – Сұлтанның әйеліне берілетін атақ. Ол Кебавах Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Тенгку Ампуан – тақтан түскен патшайымның атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Тенгку Ампуан Туа (сөзбе-сөз «Ұлы тақтан түскен патшайым») – ең үлкен тақтан түскен патшайымның атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Тенгку Бесар – Сұлтанның анасы, егер оның тағына отыру рәсімі болмаған жағдайда. Ол Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Янг ди Пертуан Муда (сөзбе-сөз «жас патша етілген») – тақ мұрагерінің атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. Тенгку Пуан Муда – егер ол патшалық қандық болса, тақ мұрагерінің әйелінің атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырақты Патшалық Билігі) деп аталады. То Пуан Сери – патшалық қандық емес тақ мұрагерінің әйеліне арналған құрметті атау. Ол Янг Амат Бербахагия (Ең бақытты) деп аталады. Сұлтанның қалған балалары Ян Амат Мулия (Оның Шаңырақты Билігі) Тенгку деп аталады.

Кедах

Сұлтан және Ян ди Пертуан – Кедах штатының билеушісінің атағы. Ол Кебавах Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Сұлтан – билеушінің әйелі, патшалық қанынан болсын, болмасын. Ол Кебавах Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Тунку Ампуан (Ескі патшайым) – патшалық қанынан шыққан билеушінің жесірінің атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) лақабымен аталады. Ше Пуан Бесар (сөзбе-сөз "Ұлы жесір") – егер ол патшалық қанынан болмаса, жесір әйелдің атағы. Ол Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Муда (сөзбе-сөз "Кронпринц") – мұрагердің атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Өте Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пуан Муда (сөзбе-сөз "Кронпринцесса") – мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Өте Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Тунку Махкота (сөзбе-сөз "Төңкерілген ханзада") – екінші мұрагердің атағы. Ол Дули Ян Амат Мулия (Оның Биік Патшалық Шапағаты) атағын иеленеді. Тунку Пуан Махкота (сөзбе-сөз "Төңкерілген ханшайым") – екінші мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Ян Амат Мулия (Оның Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Сұлтан мен Раджа Муданың қалған балалары Ян Терамат Мулия (Оның Өте Биік Патшалық Шапағаты) Тунку деп аталады.

Келантан

Әл-Сұлтан және Ян ди Пертуан Келантан – Келантан штатының билеушісінің атағы. Ол Кебавах Дули Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пермұхан Келантан (әдеби мағынасы – «Ханшайым Падиша») – егер ол ханзадалық қаннан шыққан болса, Сұлтанның жұбайының атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Сұлтан Келантан – егер ол ханзадалық қаннан шықпаған болса, Сұлтанның жұбайының атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пермұхан (әдеби мағынасы – «Ардагер Ханшайым») – егер ол ханзадалық қаннан шыққан болса, Ардагер Ханымның атағы. Ол Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Тенгку Махкота Келантан (әдеби мағынасы – «Тақ Мұрагері») – мұрагердің атағы. Ол Ян Термамат Мулия (Оның Өте Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Тенгку Ампуан Махкота Келантан (әдеби мағынасы – «Тақ Мұрагерінің Ханшайымы») – егер ол ханзадалық қаннан шыққан болса, мұрагердің жұбайының атағы. Ол Ян Термамат Мулия (Оның Өте Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Че Пуан Махкота Келантан (әдеби мағынасы – «Тақ Мұрагерінің Ханшайымы») – егер ол ханзадалық қаннан шықпаған болса, мұрагердің жұбайының атағы. Ол Ян Термамат Мулия (Оның Өте Ұлылық Шапағаты) деп аталады. Әл-Сұлтанның басқа балалары Ян Амат Мулия (Оның Ұлылық Шапағаты) Тенгку деп аталады. Егер олар белгілі бір сарайлық лауазымдарды атқаратын болса, онда олар Янг Берхормат Мулия (Оның / Оның Ұлылық Шапағаты, Құрметті) Тенгку деп аталады.

Паханг

Сұлтан және Ян ди Пертуан – Паханг штатының билеушісінің атағы. Ол Кебауа Дули Падука Багинда (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Тенгку Ампуан Паханг (сөзбе-сөз «Каралева-консорт») – егер ол патшалық қаннан туған болса, Сұлтанның жұбайының атағы. Ол Кебауа Дули Падука Багинда (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Сұлтан Паханг – егер ол патшалық қаннан туған болмаса, Сұлтанның жұбайының атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Тенгку Ампуан Бесар Паханг (сөзбе-сөз «Патша жесірі») – егер ол патшалық қаннан туған болса, жесір патшайымның атағы. Ол Ян Маха Мулия (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Ше Пуан Бесар Паханг (сөзбе-сөз «Ұлы жесір») – егер ол патшалық қаннан туған болмаса, жесір әйелдің атағы. Ол Ян Амат Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Тенгку Махкота Паханг (сөзбе-сөз «Тақ мұрагері») – мұрагердің атағы. Ол Кебауа Дули Падука Мулия (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Тенгку Пуан Паханг (сөзбе-сөз «Тақ мұрагерінің жұбайы») – егер ол патшалық қаннан туған болса, мұрагердің жұбайының атағы. Ол Кебауа Дули Падука Мулия (Оның Шаңырақты Билігі) деп аталады. Че Пуан Паханг («Принцесса-консортқа» тең) – егер ол патшалық қаннан туған болмаса, мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Падука Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Сұлтанның балалары Ян Амат Мулия (Оның Билігі) Тенгку деп аталады. Тенгку Махкотаның балалары Ян Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Сұлтанның қалған барлық ұрпақтары Тенгку атағын иеленеді.

Жохор

Сұлтан және Ян ди Пертуан – Джохор билеушісінің атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Ұлылығы) деп аталады. Пермаисури – Жохор сұлтандығының қан желісінен тыс, патшалық қанды (сұлтанның тікелей қызы) патшайымы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Ұлылығы) деп аталады. Сұлтанә – сұлтанның патшалық қаннан басқа немесе асыл текті (алыс туысқан) әйелінің атағы. Ол Дули Ян Маха Мулия (Оның Ұлылығы) деп аталады. Тунку Ампуан (архаикалық) – егер ол Жохор корольдік отбасының кіші тармағынан шыққан болса, сұлтанның жұбайына берілетін атақ. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Ұлылығы) деп аталады. Бұл соңғы рет 1895 жылы Тунку Ампуан Унку Маймуна үшін қолданылған. Тунку Пуан – патшалық қанды жесір патшайым. Ол Янг Амат Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Энше' Бесар – егер ол патшалық қаннан болмаса, сұлтанның анасына берілетін атақ. Ол Янг Амат Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Тунку Махкота (сөзбе-сөз "Тақ мұрагері") – мұрагердің атағы. Ол Дули Янг Амат Мулия (Оның Ұлылығы) деп аталады. Истери Тунку Махкота (сөзбе-сөз "Тақ мұрагерінің жұбайы") – мұрагердің жұбайының атағы. Ол Янг Амат Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Че' Пуан Махкота (сөзбе-сөз "Тақ ханшайымы") – егер ол патшалық қаннан болмаса, мұрагердің жұбайына арналған құрметті атау. Ол Янг Амат Мулия (Оның Билігі) деп аталады. Ража Муда (сөзбе-сөз "Кіші патша") – мұрагердің тұңғыш ұлының атағы. Бұл жағдай Франциядағы Людовик XIV билік құрған кездегі жағдайға ұқсас, онда оның ұлына «Grand Dauphin», ал немересіне «Petit Dauphin» атағы берілген. Ол Дули Янг Амат Мулия (Оның Ұлылығы) деп аталады. Сұлтанның басқа балалары Янг Амат Мулия (Оның Билігі) Тунку деп аталады. Тункуға байланысты аталық мұрагерлік атақ – Унгку. Ол Жохор корольдік отбасының белгілі бір тармақтарын білдіреді және Янг Мулия (Оның Билігі) стилімен қолданылады.

Перак

Сұлтан, Ян ди Пертуан және Раджа Парампег – Перак билеушісінің атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия Падука Сери (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пермұн Перак – егер ол патша қанынан болса, билеушінің жұбайының атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пермаисури Перак – егер ол патша қанынан болмаса, билеушінің жұбайының атағы. Ол Дули Янг Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пуан (патшалық қан) және Че’ Пуан (қарапайым) – билеушінің екінші әйелінің атағы. Ол Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Шапағаты) деп аталады. Раджа Пермұхан – егер ол патшалық қаннан болса, жесір патшайымның атағы. Оған Ян Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) мәртебесі беріледі. Раджа Пермаисури – егер ол патшалық қаннан болмаса, жесір патшайымның атағы. Ол Ян Маха Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Муда Перак – мұрагердің атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Пуан Бесар Перак – егер ол патшалық қаннан болса, мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Че’ Пуан Бесар Перак – егер ол патшалық қаннан болмаса, мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Патшалық Шапағаты) деп аталады. Раджа Ди Хилир Перак – екінші мұрагердің атағы. Ол Дули Ян Амат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Шапағаты) деп аталады. Раджа Пуан Муда Перак – егер ол патшалық қаннан болса, екінші мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Ян Амат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Шапағаты) деп аталады. Че’ Пуан Муда Перак – егер ол патшалық қаннан болмаса, екінші мұрагердің жұбайының атағы. Ол Дули Ян Амат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Шапағаты) деп аталады. Сұлтан мен Раджа Бергелардың басқа балалары Янг Терамат Мулия (Оның Шаңырағы Биік Шапағаты) Раджа/Энгку деп аталады.

Федералды атаулар

Малайзияда Янг ди Пертуан Агонг (Малайзия королі) Малайзия үкіметі ұсынған тұлғаларға құрметті және мұрагерлік емес наградалар табыс етеді. Бұл наградалар Янг ди Пертуан Агонгпен алынып тасталуы немесе жеке тұлғалармен қайтарылуы мүмкін. Ең жоғары наградалардың арасында Тун, Тан Шри немесе Датук атақтары бар. Кез келген уақытта награда алған Малайзия азаматының саны шектеулі. Бұл сандық шектеулер тек Малайзия азаматтарына ғана қатысты. Шетелдіктерге осындай атақтар қосымша және құрметті түрде берілуі мүмкін, және олар бұл атақты жергілікті жерде қолдануға құқылы.