Кіріспе
Гуам – батыс Тынық мұхитындағы Филиппин теңізінің шекарасында орналасқан АҚШ аумағы. Ол Микронезия аралдарының ең солтүстік тобына жататын Мариана аралдары архипелагының ең оңтүстік және ең ірі мүшесі болып табылады. Ең жақын саяси бірлік – Солтүстік Мариана аралдарының Достастығы (CNMI), тағы бір АҚШ аумағы. Гуамның теңіз шекарасы солтүстікте CNMI және оңтүстікте Микронезия Федеративтік Штаттарымен (Federated States of Micronesia) бөліседі. Арал Филиппин мен Гавай аралығының шамамен төрттен бірін құрайды. Оның орналасуы мен ауданы стратегиялық маңызға ие. Азия мен Гавай арасындағы шығыс-батыс бағытында, сондай-ақ Папуа-Жаңа Гвинея мен Жапония арасындағы солтүстік-оңтүстік бағытында қорғалған порты мен бірнеше әуежайларға арналған жері бар жалғыз арал ол. Аралдың пайда болуы Гуамның шығысынан оңтүстік-батысқа қарай созылған Мариана шұңқырындағы Тынық мұхиты тақтасының Филиппин теңізі тақтасының астына түсуі нәтижесінде пайда болған жанартаулық белсенділіктің нәтижесі. Вулкандық жарылыстар шамамен 56-33,9 миллион жыл бұрын (млн жыл) аралдың негізін қалады. Гуамның солтүстігі бұл базаның коралл рифтерімен қапталып, әк тасқа айналуы және тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде платоға айналуымен түсіндіріледі. Аралдың оңтүстігіндегі тік жарлы жерлер көбінесе соңғы кездегі жанартаулық белсенділіктің салдары. Гуамның оңтүстік ұшындағы Кокос аралы – жағалау бойындағы көптеген кішкентай аралдардың ең үлкені. Саяси тұрғыдан Гуам 19 ауылға бөлінеді. Халықтың көп бөлігі солтүстіктегі коралл тасты платоларда тұрады, ал саяси және экономикалық өмір орталық және солтүстік аймақтарда шоғырланған. Оңтүстіктің қиын географиясы көбінесе ауылдық жағалау аймақтарына қоныстануды шектейді. Батыс жағалауда сауда желдерінен қорғалған Апра порты, астанасы Хагатна және Тумонның туристік орталығы орналасқан. АҚШ Қорғаныс министрлігі аралдың шамамен 29% жерін Marianas Joint Region басқаруымен иеленеді.
Guam is a U. S. territory in the western Pacific Ocean, at the boundary of the Philippine Sea. It is the southernmost and largest member of the Mariana Islands archipelago, which is itself the northernmost group of islands in Micronesia. The closest political entity is the Commonwealth of the Northern Mariana Islands (CNMI), another U. S. territory. Guam shares maritime boundaries with CNMI to the north and the Federated States of Micronesia to the south. It is located approximately one quarter of the way from the Philippines to Hawaii. Its location and size make it strategically important. It is the only island with both a protected harbor and land for multiple airports between Asia and Hawaii, on an east–west axis, and between Papua New Guinea and Japan, on a north–south axis. The island is a result of the volcanic activity created by subduction of the Pacific Plate under the Philippine Sea Plate at the nearby Mariana Trench, which runs from the east of Guam to the southwest. Volcanic eruptions established the base of the island in the Eocene, roughly 56 to 33.9 million years ago (mya). The north of Guam is a result of this base being covered with layers of coral reef, turning into limestone, and then being thrust by tectonic activity to create a plateau. The rugged south of the island is a result of more recent volcanic activity. Cocos Island off the southern tip of Guam is the largest of the many small islets along the coastline. Politically, Guam is divided into 19 villages. The majority of the population lives on the coralline limestone plateaus of the north, with political and economic activity centered in the central and northern regions. The rugged geography of the south largely limits settlement to rural coastal areas. The western coast is leeward of the trade winds and is the location of Apra Harbor, the capitol Hagåtña, and the tourist center of Tumon. The U. S. Defense Department owns about 29% of the island, under the management of Joint Region Marianas.
Геология
Мариана аралдары Ізу-Бонин-Мариана (IBM) доғасының бір бөлігі болып табылатын, негізінен су астында қалған Шығыс Мариана қырқасының үстінде орналасқан. IBM доғасы – батыс Тынық мұхиты тақтасының Филиппин теңізі тақтасын басуымен қалыптасқан тектоникалық тақталардың конвергенттік шекарасы. Гуам, іс жүзінде, Мариана тақтасында орналасқан, ол екеуінің арасындағы микротақта. Су астына бату аймағы жер бетіндегі ең терең жарамен – Мариан ордасымен белгіленеді, оның Гуамның оңтүстігінде үш аса терең нүктесі бар. Шығыстан батысқа қарай: Неро тереңдігі, 1899-1927 жылдар аралығында мұхиттың ең терең нүктесі болған; Сирена тереңдігі, өлшенген үшінші ең терең нүкте; және Челленджер тереңдігі, ең терең нүкте. Гуамда үш ірі жанартаулық жарылыс болған. Біріншісі – Факи формациясы, эоценнің ортасында аралдың негізін қалады және әлі күнге дейін оңтүстік-батыс жағалаудағы ең жоғарғы формация болып табылады. Екінші жарылыс Алютом формациясын құрады, ол аралдың ортасындағы ең жоғарғы қабат болып табылады. Әлифан тауы мен Ламлам тау жотасы – Алютом формациясының кальдерасының қалдықтары. Үшінші және соңғы жарылыс Гуамның оңтүстігіндегі осы жотаны қоршап тұрған Уматак формациясын құрады. Осы аралықта жанартаулық белсенділік аралдың коралл рифтері орналасқан аймақтарын су астына батырып, кейін осы рифтерді көтеріп, әк тасқа айналдырды. Аралды төрт негізгі геофизикалық аймаққа бөлуге болады: солтүстіктегі көтерілген және салыстырмалы түрде тегіс коралл тәрізді әк тас платосы, ол ауыз судың көп бөлігін қамтамасыз етеді; орталықтағы Алютом формациясының төменгі көтерілген төбелері; оңтүстіктегі Уматак формациясының таулары; және аралдың көп бөлігін айналдыратын жағалаудың аласа жазықтары. Жағалаудың көп бөлігі жартасты рифпен қорғалған. Топырақ көбінесе сазды балшық немесе балшықтан тұрады және сұр, қара, қоңыр немесе қызғылт қоңыр түсті болуы мүмкін; қышқылдығы мен тереңдігі әртүрлі. Гуамда аралдың геологиясының үлгілері ретінде таңдалған төрт ұлттық табиғи ескерткіш бар: Факи нүктесі, Фуха нүктесі, Ламлам тауы және Екі ғашық нүктесі.
There have been three major eruptions on Guam. the first, the Facpi formation, in the mid Eocene, laid the base of the island and is still the topmost formation along the southwestern coast. The second eruption created the Alutom formation that is still the topmost strata in the middle of the island. The Mount Alifan Mount Lamlam ridge is the remnant of the Alutom formation caldera. The last volcanic layer, called the Umatac formation, was formed by the third and final eruption, which surrounded this ridge in the south of Guam. Meanwhile, volcanic activity alternately submerged areas of the island, which hosted coral reefs, and then lifted those reefs, which became limestone. The island may be divided into four general geophysical regions: the uplifted and relatively flat coralline limestone plateau in the north that provides most of the drinking water; the low rising hills of the Alutom Formation in the center; the mountains of the Umatac formation in the south; and the coastal lowlands ringing most of the island. Much of the coast is protected by a fringing reef. Soils are mostly silty clay or clay and may be gray, black, brown or reddish brown; acidity and depth vary. There are four National Natural Landmarks in Guam chosen as exemplars of the island's geology: Facpi Point, Fouha Point, Mount Lamlam, and Two Lovers Point.
Жер сілкіністері
Гуамда кейде жер сілкінісі болады; Гуамға жақын жерлердегі көптеген жер сілкінісінің магнитудасы 5.0-ден 8.7-ге дейін болған. Солтүстік Мариан аралдарындағы Анатаханнан өзгеше, Гуамда жанартау әрекеті жоқ, бірақ Анатаханнан шыққан вог (жанартулық тұман) географиялық жақындығынан оған әсер етеді.
Стратегиялық позиция
Гуам солтүстікте Токиодан, батыста Маниладан және шығыста Гонолулудан шамамен бірдей қашықтықта орналасқан. Гуамның көлемі және Апра портындағы табиғи қауіпсіз бекетінің болуы, көрші елдерінен ерекшеліктері, оның тарихының көп бөлігін анықтады. Гуам батыс Тынық мұхитындағы маңызды су асты кабельдерінің торабы болып табылады. 1935 жылы Pan American Airways компаниясы Гуамдағы Сумай қаласын өзінің China Clipper әуе кемесі үшін базаға айналдырды. Бұл әуе кемесі Сан-Францискодан Манилаға алғашқы Тынық мұхит арқылы жүк тасымалын жүзеге асырды, 1935 жылдың 27 қарашасында Сумайға келді, ал алғашқы жолаушылар рейсі 1936 жылдың 21 қазанында орындалды. 1941 жылы жапондықтардың Гуамды басып алуы және 1944 жылы американдықтардың оны азат етуі Тынық мұхитындағы соғыста Гуамның стратегиялық маңыздылығын танумен байланысты болды. Гуамдағы әскери нысандар, оның ішінде Гуам әскери-теңіз базасы және Андерсен әуе күштері базасы Азия-Тынық мұхит аймағындағы маңызды алдыңғы қатарлық базалар саналады. Гуам Корея соғысы (1949-1953) кезінде қолдау көрсету орталығы болды және Вьетнам соғысы кезінде, Андерсен әуе күштері базасынан Операция Арк Лайт (1965-1973) және Операция Лайнбеккер II (1972) бомбалау науқандары жүргізілген кезде одан да маңыздырақ атанды. Гуам 1975 жылы Сайгон құлдырағаннан кейін вьетнамдық босқындарды тіркеу операциясы – "Жаңа өмір" орталығы болды.
Елдестіру үлгілері
1668 жылғы сипаттамада Гуамда шамамен 180 шамору ауылы болғаны, олардың жалпы саны 35 000 мен 50 000 аралығында болғаны айтылған. Испандық-шамору соғыстарынан бастау алған, reducción деп аталатын испандық ауылдастыру саясаты халықты жеті қалаға шоғырландырды. Осы көшірілген адамдар алыс шаруашылықтарда және ранчоларда жұмыс істеуге мәжбүр болды, нәтижесінде lanchu шаруашылық жүйесі құрылды, ол ХХ ғасырға дейін шамору қоғамының дәстүрлі бөлігіне айналды. 1700 жылдардың басындағы картада Гуамдағы 40-қа жуық ауыл, көбінесе жағалау бойында орналасқандығы көрсетілген. Испандықтар Гуамның барлық солтүстік және орталық ауылдарын, Хагатнядан басқа, толығымен бос қалдырды. Гуам және Солтүстік Мариан аралдарының халқы, Ротадан басқа, Хагатняға және оңтүстік бес ауылға: Агат, Инаражан, Меризо, Паго (қазір жоқ) және Уматаққа көшірілді. Осы аралықта жұқпалы аурулар қырылысқа алып келді, ал халықты шоғырландыру осы жағдайды одан әрі ушықтырды. 1689 жылы шамору халқының саны шамамен 10 000 деп есептелді, бұл 20 жыл бұрынғы көрсеткіштен үштен бірінен бес есе кем. Келесі екі ғасыр бойы халық саны айтарлықтай өспedi. 1901 жылы, американдықтар Гуамды басып алғаннан кейін, халық саны 9 676 адамды құрады, олардың көп бөлігі Апра портындағы Хагатня мен Сумайда тұрды. 1930 жылы халық саны 18 509 адамға жетті. Американдық әскери-теңіз үкіметі халықты шаруашылық жерлерінде көбірек уақыт өткізуге және ауыл шаруашылығы өнімдерін көбірек өндіруге ынталандыру үшін шет аймақтарда жолдар мен мектептер салды. 1920 жылдары теңіз губернаторы бекіткен сегіз муниципалитет болды: Хагатня, Агат, Асан, Инаражан, Меризо, Пити, Сумай және Йона. 1939 жылы бұл көрсеткіш 15-ке дейін өсті. 1941 жылы АҚШ-тың Гуамды қайтарып алуы және Тынық мұхиты соғысының соңындағы әскери құрылыстар аралдың елді мекендерін өзгертіп жіберді. Жер әскери базаға айналғаннан кейін толығымен жойылған екі муниципалитет – солтүстіктегі Мачанао және Апра портындағы Сумай, қазір Гуам әскери-теңіз базасының құрамына кіреді. Әскери үкімет соғысқа дейінгі халықтың жартысына жуығын қосқан Хагатняны қайта қоныстандыруға және қайта құруға тыйым салды. Бұрынғы Хагатня тұрғындары негізінен lanchu-ларына (ранчоларына) тарады. Аралдың солтүстік-шығысындағы Яго көршілес муниципалитетінде халық саны күрт өсті. 1940 жылы бұл жерде шамамен 40 отбасы тұрды. ХХІ ғасырдың басында ол Дедедодан кейін Гуамның ең көп халқы бар екінші ауылына айналды.
Климат
Гуам тропикалық теңіз климатына ие, ол әдетте жылы және ылғалды, бірақ солтүстік-шығыс пассат желдерімен жұмсатылады. Құрғақ маусым қаңтардан маусымға дейін. Жаңбырлы маусым шілдеден желтоқсанға дейін. Температураның айырмашылығы шамалы. Жаңбырлы маусымда жиі кенеттен дауылдар болады. Тайфундар салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ жаңбырлы маусымда олар жиі болады және өте қиратуға қабілетті. 2002 жылы «Понгсона» тайфуны Гуамда 290 км/сағ дейін желдің күшін тудырып, кең аумақта қиратуға себеп болды, бірақ қатаң құрылыс нормаларының арқасында тікелей қаза болған жоқ. «Понгсона» 1997 жылы болған «Пака» тайфунынан бері Гуамға ең көп зиян келтірген тайфун болды.
Шекті нүктелері
Гуамдағы ең биік үш нүкте – Ламлам тауы, Джумуллонг Мангло тауы және Боланос тауы. Ламлам тауы кейде әлемдегі ең биік тау деп есептеледі, өйткені оның негізі Challenger Deep-тен шақырымдай қашықтықта жатыр. Егер Сирена тереңдігінен өлшенсе де, Ламлам тауы Мауна-Кеадан биік, ал Мауна-Кеа әдетте теңіз түбінен бастап ең биік тау ретінде аталады. Гуамның құрлықтағы ең солтүстік, шығыс, оңтүстік және батыс нүктелері – сәйкесінше Ritidian Point, Pati Point, Aga Point және Point Udall. Дегенмен, Гуамның оңтүстік жағалауынан орналасқан Кокос аралы – аумақтың ең оңтүстік нүктесі болып табылады. Бұрын Ороте Point деп аталған Удалл нүктесі, АҚШ-тың географиялық орталығынан өлшенгенде, АҚШ-тың ең батыс нүктесі де болып есептеледі.
The extreme north, east, south, and west locations on mainland Guam are Ritidian Point, Pati Point, Aga Point, and Point Udall, respectively. However, Cocos Island, located off the southern coast of Guam's mainland is the ultimate southernmost point of the territory. Point Udall, previously named Orote Point, is also the westernpoint point of the U. S., as measured from the geographic center of the United States.