Кирибати архипелагындағы Кристимас аралы

Кіріспе

Кораллы атол, Солтүстік Лайн аралдарында, Кирибати. Кирибати атолы Тынық мұхитында.

Киритимати (айтылуы, сондай-ақ Рождество аралы деп те аталады) – Тынық мұхитындағы атол, Солтүстік Лайн аралдарында орналасқан. Кирибати Республикасының құрамына кіреді. Киритимати атауы ағылшын тіліндегі "Christmas" сөзінен шыққан, оны гилберт тілінде дыбысталуына сәйкес жазылған, онда "ti" комбинациясы "s" деп айтылады.

Киритимати – әлемдегі ең үлкен жер аумағына ие атол, шамамен .

Ол экватордан солтүстікке қарай, Гонолулудан оңтүстікке қарай және Сан-Францискодан шақырым қашықтықта жатыр. Киритимати әлемдегі ең алғашқы уақыт белдеуінде, UTC+14 орналасқан, сондықтан Жаңа жылды ең бірінші қарсы алатын елдердің бірі (Кэролайн атолы, Кирибати де қараңыз). Кирибати Республикасы 180-ші меридианның шығысында орналасқанымен, 1995 жылы Халықаралық дата сызығын қайта реттеді, Киритиматиді дата сызығының батыс жағына орналастырды. 1950 жылдардың соңында Ұлыбритания, ал 1962 жылы АҚШ Киритиматиде және оның маңында ядролық сынақтар жүргізді. Бұл сынақтар кезінде арал эвакуацияланбады, бұл Кирибати тұрғындары мен британдық, жаңазеландиялық және фиджилік әскери қызметшілерді ядролық сәулеленуге ұшыратты. Бүкіл арал – Қоршаған ортаны қорғау аумағы; ерекше сезімтал бес аймаққа кіру шектеледі. Киритиматиде тұрақты адамдар тұруы ешқашан болған жоқ. Оттық орындарында қазылған стратиграфиялық қабаттар көмірдің ауыспалы жолақтарын көрсетеді, бұл қарқынды пайдалануды, ал жергілікті топырақ пайдаланылмауын көрсетеді. Сондықтан, кейбір зерттеушілер Киритиматидің аралықпен (вероятно, Табуараннан солтүстікке қарай келген адамдар) құстар мен тасбақа сияқты ресурстарды жинау орны ретінде пайдаланылғанын болжайды, бұл Каролина аралдарының бес орталық атолының этнографиялық құжатталған қолданылуына ұқсас. Бұл жайтты сол замандас португалдық Антонио Гальвао, Тернате губернаторы, 1563 жылы жарық көрген "Трактат дос дескабриментос" кітабында айтқан. Капитан Джеймс Кук үшінші сапарында 1777 жылдың 24 желтоқсанында аралға келді, ал 1781 жылы Аугсбургтегі де де Кук оны картаға "Тортуз аралы" (Тасбақа аралы) деп белгіледі. Кит аулау кемелері кем дегенде 1822 жылдан бастап аралға келіп тұрды, және 1856 жылғы Гуано аралдары заңы бойынша АҚШ оны талап етті, бірақ гуаноның ірі қазба жұмыстары жүргізілмеді. Тұрақты қоныстар 1882 жылы, негізінен кокос плантацияларындағы жұмысшылар мен балықшылардың келуімен басталды. 1902 жылы Британ үкіметі Леверс Пасифик Плантацияларына аралды 99 жылға жалға берді. Компания аралға 72 863 кокос пальмасын отырғызды және лагунаға күміс ерінді жемшөптерді әкелді. Қоныстану ұзаққа созылмады: қатты құрғақшылық кокос пальмаларының 75% -ын жойды, ал арал 1905-1912 жылдар аралығында тасталды. Ол Бенсон Пойнт қаласындағы Париждегі үйінде (қазіргі кезде тек кішкентай қираған үйлер) өмір сүрді, Бургл каналы арқылы Лондостан (қазіргі Лондон) Bridges Point қаласында портты құрды. Ол өзінің поляк плантациясының басқарушысы Станислав (Станислав) Пельчинский тұратын ауылға Польша деген ат берді. Джо Инглиш, Медфорд, Массачусетс штаты, Ружиер плантациясының менеджері (1915-1919) өзінің құрметіне Джо төбесін (шамамен 12 метр / 40 фут биіктік) атады. Инглиш пен екі жасөспірім аралда бір жарым жыл (1917-1919) тұрды, өйткені Таитиде және бүкіл әлемде испан тұмауының басталуынан көлік тоқтады. Инглишті кейін британдық адмирал Джон Джеллико құтқарып алды. Инглиш, құтқару кемесі неміс кемесі деп ойлап, соғыс әлі де жалғасып жатыр деп, адмирал Джелликоға револьверін тартты, бұл жағдайды түсіндіруге дейін қысқаша шиеленіс туды. Киритиматиді Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастар басып алды, ал АҚШ арал гарнизонын басқарды. Атоллдың ұсталуы маңызды болды, өйткені жапондық оккупация Гавайиден Австралияға жеткізілетін жолды тоқтатуға мүмкіндік беретін еді. Алғашқы бірнеше айда аралда демалыс орындары болмады, ал әскерилер лагунада акула ату арқылы көңіл көтерді. Осы кезде аралда алғашқы әуежай салынды. Ұлыбритания өзінің алғашқы сутекті бомба сынақ сериясын, Grapple 1–3, Малден аралында 1957 жылдың 15 мамырынан 19 маусымына дейін жүргізді және Киритиматиді операцияның негізгі базасы ретінде пайдаланды. 1957 жылдың 8 қарашасында Киритиматидің оңтүстік-шығыс шетінде Grapple X сынағында бірінші Г бомбасы жарылды. 1958 жылы Киритиматидің үстінде немесе жанында келесі сынақтар (Grapple Y және Z) өтті. Ұлыбритания 1957-1958 жылдары Киритиматидің маңында және тікелей үстінде ядролық зарядтың бір бөлігін жарытты, ал АҚШ-тың арал маңында 1962 жылдың 25 сәуірі мен 11 шілдесі аралығында сынақтан өткізген қаруларының жалпы өнімділігі болды. Британдық Грэппл X сынағы кезінде өнімділік күтілгеннен күшті болды, нәтижесінде жарылыс ғимараттар мен инфрақұрылымды қиратты. Арал тұрғындары ядролық қаруды сынақ кезінде көбінесе эвакуацияланбады, ал осы сынақтардың қоршаған ортаға және денсаулыққа тигізген әсері туралы мәліметтер даулы болып қалуда. Әскерилердің пікірінше, олардың кәсіби қызметтері салдарынан қатерлі ісік және генетикалық зақымдарға ұшыраған, бірақ өтініштері мен өтемақы талаптары қабылданбады. Ұлыбританияның Қорғаныс министрлігінің өкілі 2018 жылы "Ұлттық радиологиялық қорғау кеңесі үш ірі зерттеу жүргізіп, бұл сынақтарға қатысу мен денсаулыққа нашар әсер ету арасында ешқандай дәйекті дәлел таба алмады" деді. АҚШ 1962 жылы "Доминик" операциясы аясында арал үстінде 22 сәтті ядролық жарылыс жасады. Кейбір топонимдер (мысалы, Банана және Басты лагерь) ядролық сынақ кезеңінен шыққан, сол кезде кейде 4000-нан астам әскери қызметшілер болды. 1969 жылға қарай Киритиматиға әскери қызығушылық аяқталды және нысандар көбінесе бұзылды. Алайда, кейбір байланыс, көлік және логистикалық нысандар азаматтық қолдануға бейімделді, Киритимати Солтүстік Лайн аралдарының әкімшілік орталығы ретінде пайдаланады. Киритиматидің негізгі ауылдары – Банана, Табуакеа және Лондон, олар аралдың солтүстік ұшындағы басты жол бойында орналасқан, ал Польша – негізгі лагунаның ар жағында, оңтүстікте орналасқан. Атолдан экспортталатын өнімдердің басым бөлігі – копра (кептірілген кокос өзі), мемлекеттік кокос плантациясы шамамен жабады. Сондай-ақ аквариумдық балықтар мен теңіз шөптері экспортталады. 1970 жылдарда тұзды көлдерде Артемия салина тұзды шабақтарын коммерциялық өсіру жобасы 1978 жылы тоқтатылды. Соңғы жылдары тірі рак және салқындатылған балық экспорттау мүмкіндігін зерттеуге және тұз өндіруге тырысып жатыр. Aloha Airlines 1986 жылы Гонолулу мен арал арасында апта сайынғы тікелей рейс қызметін Boeing 737 200 ұшағымен енгізді. Aloha 2000 жылдан 2003 жылға дейін Гонолулудан Киритиматиге және кері тікелей рейс қызметін 737 ұшағымен жалғастырды. Air Pacific 2008 жылға дейін Киритиматиге рейстер жасады, бірақ ұшу жолағының жағдайына қатысты алаңдаушылықтар туындағандықтан қызмет тоқтатылды. 2010 жылы рейстер қайта жаңартылды. Asia Pacific Airlines компаниясымен жалға алынған Boeing 727 ұшағымен Гонолулудан ай сайынғы жүк рейсі жасалады. Aeon Field – британдық ядролық сынақтардан бұрын салынған тасталған әуежай. Ол оңтүстік-шығыс жартыаралында орналасқан.

It lies north of the equator, south of Honolulu, and from San Francisco. Kiritimati is in the world's farthest forward time zone, UTC+14, and is therefore one of the first inhabited places on Earth to experience New Year's Day (see also Caroline Atoll, Kiribati). Although it lies east of the 180th meridian, the Republic of Kiribati realigned the International Date Line in 1995, placing Kiritimati to the west of the dateline. Nuclear tests were conducted on and around Kiritimati by the United Kingdom in the late 1950s, and by the United States in 1962. During these tests, the island was not evacuated, exposing the i Kiribati residents and the British, New Zealand, and Fijian servicemen to nuclear radiation. The entire island is a Wildlife Sanctuary; access to five particularly sensitive areas is restricted. Permanent human settlement on Kiritimati likely never occurred. Stratigraphic layers excavated in fire pits show alternating bands of charcoal indicating heavy use and local soil indicating a lack of use. As such, some researchers have suggested that Kiritimati was used intermittently (likely by people from Tabuaeran to the north) as a place to gather resources such as birds and turtles in a similar fashion to the ethnographically documented use of the five central atolls of the Caroline Islands. This discovery was referred by a contemporary, the Portuguese António Galvão, governor of Ternate, in his book Tratado dos Descubrimientos of 1563. During his third voyage, Captain James Cook visited the island on Christmas Eve (24 December) 1777 and the island was put on a map in 1781 as île des Tortues (Turtles Island) by de in Augsburg. Whaling vessels visited the island from at least 1822. and it was claimed by the United States under the Guano Islands Act of 1856, though little actual mining of guano took place. Permanent settlement started in 1882, mainly by workers in coconut plantations and fishermen. In 1902, the British Government granted a 99 year lease on the island to Levers Pacific Plantations. The company planted 72,863 coconut palms on the island and introduced silver lipped pearl oysters into the lagoon. The settlement didn't endure: Extreme drought killed 75% of the coconut palms, and the island was abandoned from 1905–1912. He lived in his Paris house (now only small ruins) located at Benson Point, across the Burgle Channel from Londres at Bridges Point (today London) where he established the port. He gave the name of Poland to a village where Stanisław (Stanislaus) Pełczyński, his Polish plantation manager then lived. Joe English, of Medford, Massachusetts, Rougier's plantation manager from 1915–1919, named Joe's Hill (some 12 metres / 40 feet high) after himself. English and two teenagers were marooned on the island for a year and a half (1917–1919) as transport had stopped due to the Spanish flu breaking out in Tahiti and around the world. English was later rescued by British admiral John Jellicoe. English, thinking that the rescue ship was German and the war was still in effect, pulled his revolver on the admiral Jellicoe, causing a short standoff until some explanation defused the situation. Kiritimati was occupied by the Allies in World War II with the U. S. in control of the island garrison. The atoll was important to hold, since Japanese occupation would allow interdiction of the Hawaii to Australia supply route. For the first few months there were next to no recreational facilities on the island, and the men amused themselves by shooting sharks in the lagoon. The island's first airstrip was constructed at this time The United Kingdom conducted its first hydrogen bomb test series, Grapple 1–3, at Malden Island from 15 May to 19 June 1957 and used Kiritimati as the operation's main base. On 8 November 1957, the first H bomb was detonated over the southeastern tip of Kiritimati in the Grapple X test. Subsequent tests in 1958 (Grapple Y and Z) also took place above or near Kiritimati. The United Kingdom detonated some of nuclear payload near and directly above Kiritimati in 1957–1958, while the total yield of weapons tested by the United States in the vicinity of the island between 25 April and 11 July 1962 was During the British Grapple X test, yield was stronger than expected, resulting in the blast demolishing buildings and infrastructure. Islanders were usually not evacuated during the nuclear weapons testing, and data on the environmental and public health impact of these tests remains contested. Servicemen believe that cancer and genetic damage were consequences of their occupational exposure and have sought apologies and compensation without success. A spokesperson for the U. K.'s Department of Defence stated in 2018 that "the National Radiological Protection Board has carried out three large studies of nuclear test veterans and found no valid evidence to link participation in these tests to ill health." The United States also conducted 22 successful nuclear detonations over the island as part of Operation Dominic in 1962. Some toponyms (like Banana and Main Camp) come from the nuclear testing period, during which at times over 4,000 servicemen were present. By 1969, military interest in Kiritimati had ended and the facilities were mostly dismantled. However, some communications, transport, and logistics facilities were converted for civilian use, which Kiritimati uses to serve as the administrative centre for the Line Islands. The main villages of Kiritimati are Banana, Tabwakea, and London, which are located along the main road on the northern tip of the island, and Poland, which is across the main lagoon to the South. Exports of the atoll are mainly copra (dried coconut pulp); the state owned coconut plantation covers about In addition aquarium fish and seaweed are exported. A 1970s project to commercially breed Artemia salina brine shrimp in the salt ponds was abandoned in 1978. In recent years there have been attempts to explore the viability of live crayfish and chilled fish exports and salt production. Aloha Airlines introduced its weekly nonstop jet service between Honolulu and the island in 1986 operated with a Boeing 737 200. Aloha was continuing to serve Kiritimati from 2000 to 2003 with 737 jet service to and from Honolulu nonstop. Air Pacific ran flights to Kiritimati until 2008, when they ceased service over concerns about the condition of the runway. Services resumed in 2010. A monthly air freight service is flown using a chartered Boeing 727 from Honolulu operated by Asia Pacific Airlines. Aeon Field is an abandoned airport, constructed before the British nuclear tests. It is located on the southeastern peninsula.

Байланыс

Бұл аралдардың Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі шалқақ орналасқандығы, әлеммен байланыс орнатуды әрқашан қиындыққа толы етіп келді. 2023 жылдың қазанына дейін барлық қоңыраулар мен деректер тек спутниктік байланыс арқылы жүзеге асырылып, өте баяу интернет жылдамдығына ие болды. 2022 жылдың шілдесінде 15 857 км ұзындығындағы "Оңтүстік Крест NEXT" су асты кабель жүйесі пайдалануға берілді, ол Лос-Анджелес пен Сиднейді, сондай-ақ 377 шақырымдық (бір талшықты жұп) арнайы тармақ арқылы Табвакеа мен Киритиматиді байланыстырады. Кабельдік қону станциясы Табвакеада орналасқан және "Bwebwerikinet Limited" компаниясына тиесілі. 2023 жылдың қазанына қарай қону станциясы салынған, бірақ әлі іске қосылмаған. Австралия мен АҚШ-тан басқа, бұл кабель Фиджи, Жаңа Зеландия және Токелауға тікелей, төмен заманауи кешігумен байланыс мүмкіндігін ұсынады.

Туризм

Туризм аз, көбінесе лагунада балық аулауға (әсіресе, сүйекті балыққа) немесе теңізде балық аулауға қызығушылық танытқан балықшылармен байланысты. Кейбір жабық аумақтарды аралау мүмкіндігі бар бір апталық экотүризмдік турлар да ұсынылады. Шағын қонақ үй, жалдау қызметтері және тамақтандыру сияқты туризмге қатысты инфрақұрылым да бар.

Болашақтағы ұшыру орындары

1950 жылдардың басында Вернер фон Браун осы аралды экипажды ғарыш кемелерін ұшыру алаңы ретінде пайдалануды ұсынды, себебі ол экваторға жақын орналасқан және шығысқа қарай кең ашық мұхитқа ие. Мұнда жапондық JAXA спутнигін қадағалау станциясы бар. Бұрынғы Эон алаңы жапондықтардың қазір тоқтатылған HOPE X ғарыш кемесі жобасы үшін қайта пайдалануға ұсынылған болатын. Киритимати сондай-ақ 0° N 154° W координаталарында, халықаралық суларда шығысқа қарай 370 шақырым (200 теңіз шақырымы) қашықтықта орналасқан.

Демография

1931 жылы Гилберт және Эллис аралдарында алғашқы санақ кезінде аралда 38 адам ғана болды, олардың көпшілігі компанияның жұмысшылары еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1947 жылы 52 тұрғын болды. Ядролық сынақтардан кейін, 1963 жылы бұл сан 477-ге дейін өсті, 1967 жылы 367-ге дейін азайды, бірақ 1973 жылы 674-ке дейін, 1978 жылы 1265-ке дейін, 1985 жылғы санақта 1737-ге дейін, 1990 жылы 2537-ге, 1995 жылы 3225-ке, 2000 жылы 3431-ге, 2005 жылы 5115-ке, 2010 жылы 5586-ға және 2015 жылы 6456-ға дейін артты. Бұл Кирибатидегі ең жылдам халық санының өсуі болды.

Экология

Өсімдік және жануарлар әлемі құрғақшылыққа бейімделген таксондардан тұрады. Құрлықтағы жануарлар дүниесі сирек; шынайы туған жердегі құрлық сүтқоректілері жоқ және тек бір туған жердегі құс бар – Кирибатиге тән қамыс құсқұйрығы, бокикокико (Acrocephalus aequinoctialis). 1957 жылы құрып бара жатқан Римитара лорикетін (Vini kuhlii) енгізуге жасалған әрекет көбінесе сәтсіз аяқталды; бірнеше құстар әлі де кездеседі, бірақ бұл кішкентай попугайдың өмір сүруіне қажетті кокос пальмасының көптеген ормандарының болмауы Киритиматиді осы түр үшін қолайсыз мекен ету ортасына айналдырады.

Флора

Киритиматидегі табиғи өсімдіктер негізінен жартылай бұталы және далалық жерлерден тұрады. Аз ғана ормандық жерлер көбінесе ашық кокос пальмасы (Cocos nucifera) егістіктерінен құралған. Оңтүстік-шығыс мүйісінде, Солтүстік-батыс мүйісінде және Моту-Табуда үш кішкентай құс ағашы (Pisonia grandis) тоғайы бар. Соңғысы жақында отырғызылған. Киритиматиде 50-ге жуық әкелінген өсімдік түрі кездеседі; олардың көпшілігі елді мекендердің, бұрынғы әскери нысандардың және жолдардың маңында көптеп таралғандықтан, олардың 20 ғасырда ғана қалыптасқандығы көрінеді.

Басқа жануарлар дүниесі

Бұл аймақта тек полинезиялық тышқан (Rattus exulans) және ешкілер ғана туған жерінен кездеседі. Тышқандарды теңізшілер Кук 1777 жылы келгенге дейін көп ғасырлар бұрын әкелген секілді (ол олардың бұл жерде болғанын атап өткен); ал ешкілер 2004 жылдың 14 қаңтарынан бері жойылды. Қара тышқандар (Rattus rattus) бір кезде болған, мүмкін 19-шы ғасырдың теңізшілерімен немесе ядролық сынақтар кезінде әкелген. Мысықтардың жыртқыштығы мен полинезиялық тышқандардың бәсекелестігі салдарынан олар бекіне алмады, сондықтан бүгінгі күні Киритиматиде қара тышқандардың популяциясы табылмайды. Жасыл теңіз тасбақалары (Chelonia mydas) Киритиматиде үнемі аз санда ұялайды. Лагуна бүкіл әлемдегі теңіз балық аулаушылары арасында сүйек балығымен (Albula glossodonta) әйгілі, және теңіз түрлерінің шамадан тыс аулануын азайту үшін Oreochromis tilapia балығымен толықтырылды. Тилапиялар тұзды-тұщы сулы жазықтарда жақсы өседі, бірақ айналасындағы мұхитқа қашса ұзақ өмір сүре алмайды. Бұрын радиациялық қауіп жоқ деп мәлімделді; шындығында, радиоактивті жауын-шашын тиімді түрде азайтылды. Алайда, соңғы кезде Жаңа Зеландияның Мэйси университеті жүргізген зерттеуде сынақтарға қатысқан ардагерлерде хромосомалық транслокациялар орташа есеппен үш есеге артқандығы анықталды; сонымен қатар, католиктік жоғары мектеппен қатар Сент-Франциск орта мектебі де бар.