Кіріспе

Гренада экономикасы негізінен туризмге негізделген, шағын және ашық экономика болып табылады. Соңғы екі онжылдықта Гренада экономикасының басты бағыты ауыл шаруашылығынан қызмет көрсету саласына қарай жылжыды, туризм шетелдік валюта табудың жетекші саласы есебінде қызмет етеді. Гренаданың негізгі экспорттық өнімдері – мұскат жаңғағы мен мац (Гренада Индонезиядан кейін мұскат жаңғағын өндіруші әлемдегі екінші ірі мемлекет). Экспортқа арналған басқа да дақылдар: какао, цитрус жемістері, банан, қара бұрыш, корица. Гренададағы өндіріс салалары көбінесе шағын масштабта жұмыс істейді, оның ішінде сусындар мен басқа да азық-түлік тауарларын, тоқыма өнімдерін өндіру және экспортқа электрондық компоненттерді құрастыру кіреді. 1990 жылдардың соңында экономикалық өсім қарқын алды, онжылдықтың басындағы баяу өсім мен ішкі қаржылық реттеуден кейін. Экспансиялық фискалдық саясатқа қарамастан, мемлекеттік қарыз шамамен ЖІӨ-нің 50 пайызы деңгейінде қалып отырды, себебі тапшылықтың бір бөлігі жекешелендіруден түскен қаражат есебінен қаржыландырылды. 2001 жылдан бастап экономикалық өсім төмендеді. Бұл төмендеуге әлемдік экономиканың баяулауы және табиғи апаттар сияқты жағымсыз факторлар себеп болды. Осы факторлармен күресу үшін фискалдық саясат кеңейтілді, ал жекешелендіруден түскен түсімдер азайды. Нәтижесінде мемлекеттік қарыз 2003 жылы ЖІӨ-нің 110 пайызына жуықтап өсті. 2004 жылдың қыркүйек айында «Иван» дауылы елге соққанда экономикалық жағдай нашарлады; үкіметтік кірістердің төмендеуі және саясаттың дауылдан кейінгі жәрдемге қарай ығысуы фискалдық консолидациядағы прогреске кедергі келтірді. Халықаралық қауымдастықтың маңызды көмегімен қайта құру жұмыстары жылдам жүрді, бірақ туризм және ауыл шаруашылығы салалары әлі де әлсіз болып қалып, қайта құрудан туған серпілістің әсерін жойды. Ел әлі де қайта құру мен қалпына келтірудің қиын міндеттерімен бетпе-бет, мемлекеттік қарыз тұрақсыз және үкімет үлкен қаржыландыру тапшылығына тап болып отыр. Алдағы жылдары экономикалық өсімді жандандыру басты міндет болады, ал осалдықтарды жою үшін күш-жігерді жалғастыру қажет.

Шолу

Гренаданың экономикасы шағын, ал туризм – ең ірі шетелдік валюта көзі болып табылады. Гренада Шығыс Кариб мемлекеттері ұйымымен (OECS) ортақ орталық банкпен қамтамасыз етілген және Шығыс Кариб долларын валюта ретінде пайдаланады. Туризмнен кейін Гренада негізінен түрлі дәмдеуіштерді қамтитын ауыл шаруашылығы экспортына көп көңіл бөледі. Гренаданың экспортының көп бөлігін (2017 жылғы мәліметтер бойынша) мускат жаңғағы, бидай ұны және әртүрлі жемістер құрайды. Гренада тәуелсіздік алғаннан бері көптеген экономикалық қиындықтарға тап болды. Басты мәселе – бюджет тапшылығының артуы және үкіметтік жұмысты тежеп тұрған ауыр қарыз. 2004 жылғы Иван дауылы Гренада үшін ауыр соққы болды, сондай-ақ 2008 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыс та, себебі Америка Құрама Штаттары Гренаданың ірі сауда серіктестерінің бірі. 2017 жылы 126 дамып келе жатқан елдің арасында Гренада жалпы қарызы бойынша соңғы орындардан тоғызыншы сапада тұрды.

Экономикалық нәтиже

1990 жылдардың соңында ЖІӨ-нің орташа есеппен жылына алты пайызға жуық өсімді қамтиғаннан кейін, 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін туризм саласының төмендеуі және бірнеше дауылдардың салдарынан 2001 жылдан бастап экономикалық өсім айтарлықтай төмендеді. 2004 жылдың қыркүйек айында «Иван» дауылы Гренада экономикасын дерлік тоқтатты, ол елдің ғимараттарының 90 пайызына зақым келтірді немесе жойды, соның ішінде кейбір туристік объектілер де зардап шекті. 2005 жылдың шілдесінде «Эмили» дауылы Гренадаға соқты, ол әлі де «Иван» дауылының салдарынан қалпына келіп жатқан еді. Туризм саласына кері әсерінен басқа, екі құрылыс дауылы Гренаданың ағаш егімдерінің үлкен бөлігін жойды немесе айтарлықтай зақымдады, оларды қалпына келтіруге жылдар қажет болуы мүмкін. «Иван» дауылының экономикаға келтірген зияны ЖІӨ-нің 200 пайызын асып кеткендіктен, 2004 жылы экономикалық өсім 3 пайызға теріс өсімді көрсетті, ал 2003 жылы 5,8 пайыздық оң өсімді көрсеткен еді. «Иван» және «Эмили» дауылдарынан кейін Гренадада қалпына келу белгілері байқалғанымен, экономикалық жағдай қиын болып қалуда; 2005 жылға қарай ЖІӨ-нің өсу қарқыны бір пайыз ғана болады деп күтілуде. 2001 жылдан кейін тұрақты өсімнің болмауы бюджеттік жағдайдың нашарлауына әкелді, бұл әлеуметтік секторларға, жалақы төлеуге және тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын шығындардың күрт өсуімен сипатталатын экспансиялық саясатты көрсетеді. Нәтижесінде, бюджет тапшылығы 2000 жылы 3,2 пайызды құраса, 2001 жылы 8,5 пайызға өсті. 2002 жылы бюджеттік жағдай тұрақсыз болды, «Лили» тропикалық дауылынан кейін өндіріс төмендегеніне байланысты тапшылық ЖІӨ-нің 19,2 пайызына дейін өсті. 2003 жылы экономика жақсара бастағанда, үкімет бюджет тапшылығын азайту бойынша қадамдар жасады және бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 4,8 пайызына дейін төмендеді. 2004 жылы дауылдан кейінгі көмекке бағытталған үкімет саясатының күрт өзгеруіне байланысты бюджеттік консолидациядағы прогресс тежелді. Сонымен қатар, дауылдардың экономикаға тигізген әсерінен мемлекеттік кірістер азайды. 2001 жылдан бері экономикалық өсімге кері әсер ететін жағдайлар, соның ішінде әлемдік экономиканың баяулауы және табиғи апаттар, фискалдық саясатты жекешелендіру түсімдері төмендеген кезде экспансиялық етті. Нәтижесінде, мемлекеттік қарыз 2002 жылдан бері ЖІӨ-нің 100 пайызынан асып, 2004 жылы ЖІӨ-нің 130 пайызына жуық деңгейге жетті. Гренада Шығыс Кариб теңгерім банкінің (ECCB) мүшесі болып табылады, ол ақша-кредит саясатын басқарады және барлық мүше елдер үшін ортақ валюта шығарады. Валюталық кеңес аясында инфляция төмен және тұрақты деңгейде сақталып келеді, соңғы 15 жылда инфляцияның орташа көрсеткіші 2 пайызды құрады.

Төлемдер теңгерімі

Гренаданың ағымдағы шот балансы тұтыну тауарларының көп бөлігін импортқа және ішкі инвестицияға жоғары тәуелділігі салдарынан үлкен тапшылықта қалып отыр. 1997-2000 жылдар аралығында ЖІӨ-нің шамамен 44 пайызын құраған ағымдағы шот тапшылығы, 2001 жылдан бастап импорт сұранысының артуымен және туризмнен түсетін кірістердің, мускат жаңғағы экспортының төмендеуімен байланысты ЖІӨ-нің 35 пайызынан асып кетті. Ағымдағы шоттағы тапшылықтар шетелдік тікелей инвестициялар, мемлекеттік гранттар мен несиелер, сондай-ақ жеке сектордың коммерциялық қарыздары есебінен қаржыландырылады. Гренада экономикасы туризмге, экспортқа және ішкі тұтынуға немесе инвестицияға жұмсалатын тауарлардың көп бөлігіне тәуелді болғандықтан, сыртқы шоктарға осал. Бұған қоса, ол табиғи апаттар сияқты басқа да теріс жағдайларға да бейім.

Өңірлік жағдай

Иван және Эмили дауылдарынан кейін Гренада үшін қазіргі басымдық – дауылдардың салдарынан қираған инфрақұрылымды қалпына келтіруге қажетті қалпына келтіру процесін жалғастыру болып табылады. Халықаралық қауымдастық табиғи апаттарға арналған Халықаралық валюта қорының шұғыл көмек саясаты аясындағы қаржылық көмек және Әлемдік банк пен Карибтік даму банкінен түскен маңызды көмектерді ұсынды. Аймақтық экономикалық даму тұрғысынан, Шығыс Кариб аймақтық экономикасына одан әрі интеграциялану Гренаданың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және өндіріс, маркетинг және тарату салаларында экономиканың масштабын ұлғайтуға көмектеседі. Сондай-ақ, ел 2013 жылы инвестициялар арқылы азаматтық алу бағдарламасын іске қосты.

Халықаралық валюта қоры

Гренада елі 1975 жылы 27 тамызда Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қосылды. Содан бері Гренада ХВҚ-ның қатаң қарауында болып келеді, және ХВҚ Гренаданы арнайы тарту құқығына (АТҚ) ие етті. Арнайы тарту құқығы (қысқартылған АТҚ) – ХВҚ анықтап, басқаратын қосымша шетел валюталық резервтері. Гренаданың экономикалық көрсеткіштері мен саясатының нәтижелеріне байланысты, Гренада тағы да АТҚ алуға құқылы болуы мүмкін. Өткен жылдары Гренада мен ХВҚ экономиканы дамыту және тұрақтандыру үшін тығыз байланыспен жұмыс істеді.