Тынық мұхитының Малден аралы

Кіріспе

Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі арал.

Малден аралы, кейде 19 ғасырда Тәуелсіздік аралы деп аталған, Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі төменгі, құрғақ, адам тұрмайтын атолл. Кирибати Республикасына қарасты Лайн аралдарының бірі. Лагуна толығымен құрлықпен қоршалған, бірақ жер асты арналары арқылы теңізге байланысты және өте тұзды. Арал ең алдымен ежелгі тас сәулетімен, бір кезде кең көлемде кездесетін фосфатты гуано кендерімен (1860–1927 жылдары австралиялықтар пайдаланған), алғашқы британдық H бомбасын сынақтан өткізу орны ретінде (Грэппл операциясы, 1957 жыл) және қазіргі уақытта қорғалатын құстар көбейетін аймақ ретіндегі маңыздылығымен танымал. Арал Малден аралының жабайы табиғат қорығы деп белгіленген. 2014 жылы Кирибати үкіметі оңтүстік Лайн аралдарының әрқайсының (Кэролин (әдетте Миллениум деп аталады), Флинт, Восток, Малден және Старбак) айналасында балық аулауға тыйым салынған аймақтар құрды.

География

Малден аралы экватордан оңтүстікке, Гавайидегі Гонолулудан оңтүстікке және Оңтүстік Американың батыс жағалауынан батысқа қарай орналасқан. Ең жақын құрлық – оңтүстік-батыстағы адам тұрмайтын Старбак аралы. Ең жақын елді мекен – оңтүстік-батыстағы Тонгарева (Пенрин аралы). Ең жақын әуежай солтүстік-батыста, Киритиматиде (Рождество аралы) орналасқан. Басқа жақын аралдар (барлығы да қоныстанбайды) – солтүстік-батыста Джарвис аралы, оңтүстік-оңтүстік-шығыста Восток аралы және оңтүстік-шығыста Каролина (Миллиен аралы). Аралдың пішіні шамамен теңқабырлы үшбұрышқа ұқсайды, бір қабырғасы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай, оңтүстік-батыс жағымен бірге орналасқан. Батыс және оңтүстік бұрыштары сәл қиылып, солтүстік, шығыс және оңтүстік-батыс жағалауларын шамамен 1 км-ге дейін қысқартады, ал батыс және оңтүстік жағалауларына 1–2 км (½–1 миль) шамасындағы қысқа жағалау қосылады. Аралдың шығыс-орталық бөлігін үлкен, көбінесе терең емес, дұрыс емес пішіндес лагуна толтырады, онда көптеген кішкентай аралшалар бар. Лагуна толығымен құрлықпен қоршалған, бірақ солтүстік және шығыс жақтарында салыстырмалы түрде тар жолақтармен ғана. Ол жер асты су арналары арқылы теңізге қосылған және өте тұзды. Аралдың жер ауданының көп бөлігі лагунаның оңтүстігінде және батысында орналасқан. Аралдың жалпы ауданы шамамен құрайды. Арал өте төмен жатыр, ең биік нүктесі теңіз деңгейінен жоғары емес. Ең биік жерлері жағалау сызығын бойлай орналасқан. Ішкі бөлігі батыс жағында теңіз деңгейінен бірнеше метр ғана жоғары, ал шығыс-орталық бөлігінде теңіз деңгейінен төмен (лагунамен толтырылған) депрессияны құрайды. Осы топографиялық ерекшеліктерге байланысты, Малден аралының ішкі бөлігінен мұхитты көру қиын. Малден аралында тұщы судың тұрақты көзі жоқ, бірақ тұщы су линзасы болуы мүмкін. Жағалау бойында үнемі қатты толқындар болады, нәтижесінде ақ және сұр құмды жағажайлар қалыптасады. Батыс жағалауында, басқа жерлерге қарағанда ақ құмды жағажай кеңірек, жағажайдың ішінде жағалауға параллель төменгі қыраттар тізбегін құрайтын қара сұр коралл қиыршықтарының жолағы орналасқан, ол аралдың шетіне дейін созылады. Сұр арқалы қаз (Onychoprion lunata), қызыл құйрықты тропикалық құс (Phaethon rubricauda) және қара қанатты қаз (sterna fuscata) мекендейді. Сонымен қатар, Аляскадан қыстауға келетін ұзын аяқты қызылқұйрық (Numenius tahitiensis) үшін маңызды қыстау орны болып табылады.

Malden Island is located south of the equator, south of Honolulu, Hawaii, and more than west of the coast of South America. The nearest land is uninhabited Starbuck Island, to the southwest. The closest inhabited place is Tongareva (Penrhyn Island), to the southwest. The nearest airport is on Kiritimati (Christmas Island), to the northwest. Other nearby islands (all uninhabited) include Jarvis Island, to the northwest, Vostok Island, to the south southeast, and Caroline (Millennium) Island, to the southeast. The island has roughly the shape of an equilateral triangle, with on a side, aligned with the southwest side running northwest to southeast. The west and south corners are slightly truncated, shortening the north, east and southwest coasts to about , and adding shorter west and south coasts about 1 to 2 km (½–1 mi) in length. A large, mostly shallow, irregularly shaped lagoon, containing a number of small islets, fills the east central part of the island. The lagoon is entirely enclosed by land, but only by relatively narrow strips along its north and east sides. It is connected to the sea by underground channels, and is quite salty. Most of the land area of the island lies to the south and west of the lagoon. The total area of the island is about
The island is very low, no more than above sea level at its highest point. The highest elevations are found along a rim that closely follows the coastline. The interior forms a depression that is only a few metres above sea level in the western part and is below sea level (filled by the lagoon) in the east central part. Because of this topography, the ocean cannot be seen from much of Malden's interior. There is no standing fresh water on Malden Island, though a fresh water lens may exist. A continuous heavy surf falls all along the coast, forming a narrow white to gray sandy beach. Except on the west coast, where the white sandy beach is more extensive than elsewhere, a strip of dark gray coral rubble, forming a series of low ridges parallel to the coast, lies within the narrow beach, extending inward to the island rim. grey backed tern (Onychoprion lunata), red tailed tropicbird (Phaethon rubricauda) and sooty terns (sterna fuscata). It is also an important winter stop for the bristle thighed curlew (Numenius tahitiensis), a migrant from Alaska,

30 шілде 1825 жылы аралды тағы да 7-ші лорд Байрон (танымал ақынның туысы) капитаны көрген. Байрон, британдық HMS Blonde әскери кемесіне қолбасшылық етіп, Гавайиде өлген жас патша мен патшайымның сүйегін қайтару үшін Гонолулуға жасаған арнайы миссиядан Лондонға қайтып келе жатқан еді. Аралға "Блондинканың" навигаторы, лейтенант Чарльз Роберт Малденнің есімі берілген, ол аралды көрген және оны қысқаша зерттеген. "Блондинканың" натуралисі Эндрю Блоксэм және Корольдік бау-бақша қоғамы үшін саяхаттап жүрген ботаник Джеймс Макрей аралды зерттеуге қосылып, өз байқауларын жазды. Малден 1823 жылы басқа капитан, кит аулау кемесі "Уинслоудың" капитаны Уильям Кларк көрген арал болған болуы мүмкін.

Ерте тарих

Еуропалықтар оны ашқан кезде Малденде тұрғын халық болмаған. Дегенмен, аралдағы кең ауқымды археологиялық орындар бұрын полинезиялықтардың қоныстанғанын көрсетеді. Аралдағы орындар аймақтың жалпы полинезиялық сәулетімен үйлеседі және әсіресе Тонгадағы сәулеттік нысандарға ұқсас. Бұл орындар солтүстік-батыс және оңтүстік жағалау бойында шоғырланған. Аралда барлығы 21 археологиялық ескерткіш тізімделген. Оларға храм алаңдары, яғни мараэ, тұрғын үйлер мен қабірлер кіреді. Сайттардың алғашқы археологиялық жіктелу ерекшеліктеріне байланысты, бұл орындар жер бетіндегі сәулеттің жиынтығынан тұрады және оларды толыққанды көрсете алмайды, себебі жер астындағы жан-жақты зерттеулер жүргізілмеген. Туамоту атолдарындағы тас құрылымдармен салыстыру, 100-ден 200-ға дейін адамдар Малдендегі барлық құрылыстарды салған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осыған ұқсас мараэлер Раиваваэде, Оңтүстік аралдарының бірінде табылды. Ол былай деп жазды: "Көлеңке, салқындық, жақсы жемістер, ләззатты көріністер мен дыбыстар – мұның ешқайсысы жоқ. Бұл аралда өмір сүретіндер үшін, оны бірдеңгейде көтеруге тура келеді". Ол Малденді "үлкен ағаш пандусқа қарап тұрған шағын елді мекен және төменгі сұрғылт-жасыл өсімдіктермен жабылған кең жазық, мұнда-сонда кішкентай сары гүлдері бар бұталармен сәнленген" деп сипаттады. Аралдағы тұрғындарға су ірі дистилляциялық қондырғылар арқылы өндірілді, өйткені аралда тұщы сулы құдықтарды қазуға мүмкін болмады. Аралдағы бес-алты еуропалық бақылаушыға "жағалаудың үстінде орналасқан, бір қабатты, металл төбелі үйлер" берілді, ал Ниуэ және Айтутаки аралдарынан келген жұмысшылар "үрдіс сияқты үлкен жабық кеңістіктерде" орналастырылды. Гримшоу бұл ғимараттарды "ірі, ашық, көлеңкелі, кең сөрелермен жабдықталған, адамдар төсеніштерін жайып ұйықтауға қолайлы" деп сипаттады. Олардың тағамы "күріш, печенье, ямс, консервіленген сиыр еті және шай, сондай-ақ ауруға шалдыққандарға арналған бірнеше кокос жаңғағынан" тұрды. Ақсүйек бақылаушылар "әр түрлі консервіленген тағамдар, сондай-ақ нан, күріш, тауық, шошқа, ешкі және ешкінің сүтін" жеді, бірақ көкөністерді табу қиын болды. Малдендегі мерзімі бар жұмысшылар бір жылға келісімшарт жасасты, аптасына он шиллинг жалақы алып, тамақ пен тұру тегін болды және келісімшарттары аяқталғаннан кейін өз аралдарына қайтарылды. Бақылаушылардың жалақысы "өте жоғары" деп сипатталды. Жұмыс уақыты таңғы 5-тен кешкі 5-ке дейін, ал тамақтануға 1 сағат 45 минут берілді. Гуано қазушылар Малден аралында үлкен желкендермен қозғалатын ерекше теміржол құрды. Жұмысшылар бос вагондарды жүк тиеу орнынан трамвай жолымен қазу орындарына итеріп, онда гуаномен толтырды. Күннің соңында желкендерді жайып, вагондар басым оңтүстік-шығыс желдерінің көмегімен елді мекенге қайтарылды. Бұл жүйе жақсы жұмыс істеген сияқты, бірақ кейбір сапарлар кезінде вагондар рельстен шығып кеткен. 1956 жылға дейін Малденді адамдар қайтадан пайдаланбаған.

At the time of its discovery by Europeans, Malden had no population. However, extensive archaeological sites on the island point to occupation by Polynesian people in the past. Sites on the island are consistent with pre contact Polynesian architecture of the wider region and are noted to be especially similar in form to architectural forms in Tonga. These sites are clustered along the northwest and south beach ridges. A total of 21 archaeological sites have been catalogued on the island. The sites include temple platforms, called marae, house sites, and graves. Due to the nature of early archaeological classification of sites at the time of classification, these sites are composed of irregular groups of above ground architecture and should not be taken as representative given a lack of more intensive subterranean investigation. Comparisons with stone structures on Tuamotu atolls show that a population of between 100 and 200 people could have produced all of the Malden structures. Marae of a similar type are found on Raivavae, one of the Austral Islands. declaring that " shade, coolness, refreshing fruit, pleasant sights and sounds: there are none. For those who live on the island, it is the scene of an exile which has to be endured somehow or other". She described Malden as containing "a little settlement fronted by a big wooden pier, and a desolate plain of low greyish green herbage, relieved here and there by small bushes bearing insignificant yellow flowers". Water for settlers was produced by large distillation plants, since no fresh water wells could be successfully dug on the island. The five or six European supervisors on the island were given "a row of little tin roofed, one storeyed houses above the beach", while the native labourers from Niue Island and Aitutaki were housed in "big, barn like shelters". Grimshaw described these edifices as being "large, bare, shady buildings fitted with wide shelves, on which the men spread their mats and pillows to sleep". Their food consisted of "rice, biscuits, yams, tinned beef, and tea, with a few cocoanuts for those who may fall sick". Food for the white supervisors consisted of "tinned food of various kinds, also bread, rice, fowls, pork, goat, and goat's milk", but vegetables were hard to come by. Indentured labourers on Malden were contracted for one year, paid ten shillings per week plus room and board, and repatriated to their home islands when their contracts expired. Salaries for the supervisors were described as "quite high". Work hours were 5 am to 5 pm, with one hour and 45 minutes given off for meals. The guano diggers constructed a unique railroad on Malden Island, with cars powered by large sails. Laborers pushed empty carts from the loading area up the tramway to the digging pits, where they were loaded with guano. At the end of the day, the sails were unfurled, and the train cars whisked back to the settlement by the prevailing southeastern winds. While cars were known to jump the tracks more than once during these excursions, the system seems to have worked fairly well. No further human use seems to have been made of Malden until 1956.

Ұлыбритания ядролық сынақтары

1956 жылы Ұлыбритания Киритимати (Рождество аралы) орналасқан "Грэппл" операциясы үшін "Мальденді" "құралдарды орналастыру алаңы" ретінде таңдады, бұл олардың алғашқы термоядролық (сутек бомбасы) қаруларын сынау сериясы болды. 1957 жылы 15 мамыр мен 19 маусым аралығында, жағалаудан шалқары қашықтықта жоғары биіктікте 200-720 кт дейінгі қуаты бар үш термоядролық құрылғы жарылды. Британдық шенеуніктер Мальденді "нысана арал" деп атауға болмайтынын қатысты түрде айтты. 1956-1957 жылдары Корольдік инженерлер салған аралдағы ұшу-қону жолағы 1979 жылдың шілдесінде де қолданысқа жарамды болды.

Бүгінгі Малден аралы

Малден 1972 жылы британдық Гилберт және Эллис аралдарының колониясына қосылды және 1979 жылы Кирибати Республикасы құрамына кірген колонияның бөлігі болды. АҚШ 19 ғасырдағы гуано заңына негізделген британдық егемендікті даулап, Кирибати тәуелсіздік алғанға дейін осы позициясын сақтап келді. 1979 жылдың 20 қыркүйегінде АҚШ және Кирибати өкілдері Кирибатидің Гилберт тобындағы Тарава атоллында кездесіп, екі ел арасындағы достық туралы шартқа қол қойды (көбінесе 1979 жылғы Тарава шарты деп аталады), осы шарт бойынша АҚШ Кирибатидің Малден және Линия және Феникс аралдары тобындағы тағы он үш аралға қатысты егемендігін мойындады. Бұл шарт 1983 жылдың 23 қыркүйегінде күшіне енді. Аралдың Кирибати үшін басты құндылығы – оны қоршаған эксклюзивті экономикалық аймақтың ресурстары, әсіресе бай тунец балық аулауында. Аралдың өзінде кең көлемде гипс кен орындары бар, бірақ көлік шығындарының жоғары болуына байланысты, олардың экономикалық тиімділігі күдікті. Осы резерват құрудың басты мақсаты – теңіз құстарының үлкен көлемде көбейетін популяцияларын қорғау болды. Бұл қасиетті Линия және Феникс аралдарын дамыту министрлігінің Жабайы табиғатты қорғау бөлімі басқарады, оның кеңсесі Киритиматиде орналасқан.