Кіріспе

Марк Лейн (1927 жылғы 24 ақпан – 2016 жылғы 10 мамыр) – американдық заңгер, саясаткер және жазушы. Нью-Йорк штатының заң шығарушысы, азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі және Вьетнам соғысының әскери қылмыстарын тергеуші болған. Кейде "көкек" деп аталатын Лейн АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандықты зерткен жетекші ғалым, автор және қастандық теорияларының жақтаушысы ретінде танымал. Лейн Кеннедидің өлтірілуі туралы 10 кітаптың авторы, соның ішінде 1966 жылы шыққан және ең көп сатылған "Жылдам шешім" (Rush to Judgment) Уоррен комиссиясына жасалған сын және 2011 жылы жарық көрген "Соңғы сөз: ЦРУ-дың Кеннедиді өлтірудегі кінәсі" (Last Word: My Indictment of the CIA in the Murder of JFK).

Ерте мансап

Марк Лейн 1927 жылғы 24 ақпанда Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданында дүниеге келген. Ол Гарри Арнольд пен Элизабет Левиннің ұлы (Левин 1920 жылдары Лейн фамилиясын алған) және Бруклин ауданында өсті. 1945-1946 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Армиясында қызмет етіп, Австрияда дислокацияланған. Лонг-Айленд университетін бітіргеннен кейін, 1951 жылы Бруклин құқық мектебінен заң бакалавры дәрежесін алды. 1959 жылы Лейн Нью-Йорк Демократиялық партиясы ішінде Реформалық демократтар қозғалысын құруға көмектесті. Ол Элеонора Рузвельт пен президенттік үміткер Джон Ф. Кеннедидің қолдауымен 1960 жылы Нью-Йорк заң шығарушы органына сайланды. Өзінің сайлау кампаниясы барысында ол сондай-ақ Нью-Йорк қаласында Кеннедидің 1960 жылғы президенттік сайлау кампаниясын басқарды. 1961 және 1962 жылдары Нью-Йорк штатының Ассамблеясының депутаты болды (Нью-Йорк округінің 10-шы округі, Шығыс Гарлем мен Йорквиллді қамтиды, Лейн осы жерде тұрды). Заң шығарушы орган жұмысында Лейн өлім жазасын жою мәселесіне көп көңіл бөлді. Лейн уәде бергендей, бір мерзім ғана қызмет етіп, кейін оның орнына келген үміткердің кампаниясын ұйымдастырды. 1961 жылғы маусымда азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде Лейн сегрегацияға қарсы күрескен «Бостандық жолсері» ретінде тұтқындалған жалғыз заң шығарушы болды. 1962 жылы Демократиялық партиясының ішкі сайлауында Конгресске үміткер болып, жеңіліске ұшырады. 1968 жылғы президенттік сайлауда Лейн үшінші партиядан вице-президенттікке кандидат ретінде сайлау бюллетенінде тіркелді, ол Дик Грегоримен бірге «Бостандық және бейбітшілік партиясы» (Бейбітшілік және еркіндік партиясының тармағы) тізімі бойынша сайлауға қатысты.

Уоррен комиссиясы

Президент Джон Ф. Кеннединің қазасынан кейін Лэйн 1963 жылғы 17 желтоқсанда Бас судья Эрл Уорренге хат жолдап, Уоррен комиссиясынан Ли Харви Освальдтың құқықтарын қорғау үшін адвокат тағайындауды қарастыруды сұрады. Ол жариялану үшін ұсынған 10 000 сөздік "мәліметнаманы" қоса берді. Қаза болғаннан кейін үш аптадан аспайтын уақытта, Лэйннің National Guardian журналының 19 желтоқсандағы "Освальд кінәсіз бе? Адвокаттың мәлімдемесі" атты мақаласы Даллас округінің прокуроры Генри Уэйдтің қазаға қатысты айтқан әртүрлі мәлімдемелерін жоққа шығаруға және Освальдты қорғауға тырысты. 14 қаңтарда миссис Освальд Лэйнды ұлын Уоррен комиссиясы алдында өкілдік етуге жалдағанын хабарлады. Лэйн комиссияға Маргарита Освальдтің қайтыс болған ұлының өкілі ретінде өзін жалдағанын хабарлағаннан кейін, Комиссияның бас кеңесшісі Дж. Ли Рэнкин былай деп жауап берді: "Комиссия Ли Харви Освальдты өкілдік ететін адвокатқа Комиссияның иелігіндегі тергеу материалдарына қол жеткізуге немесе Комиссия өткізетін кез келген тыңдауларға қатысуға рұқсат беру пайдалы немесе қажет деп санамайды". Уоррен 25 ақпандағы мәлімдемесінде бұл ұстанымнан бас тартып, Америка адвокаттар қауымдастығының президенті Уолтер Э. Крейгті Освальдтың мүддесін қорғау үшін Комиссия тағайындағанын мәлімдеді, бірақ Лэйн өзін әлі де Освальдтың адвокаты деп есептейтінін айтты. 4 наурыздағы куәлігінде Лэйн Комиссия алдындағы кездесуінен бес күн бұрын куәгер Хелен Маркхаммен байланысқа түскенін және оның Типпитты өлтірген адамды "бойы аласа, сәл тоқ, шашы біршама бұйра" деп сипаттағанын айтты. Ол былай деп қосты: "Освальдты орташа бойлы, өте жіңішке, жұқа және шашы сиреген деп сипаттау орынды деп ойлаймын". Сәуір айының басында миссис Освальд Лэйннен есебінің көшірмесін сұрады, одан оның азаматтық комитеті арқылы ұлының мүддесін қорғауға бағытталған барлық әрекеттерді тоқтатуын сұрады және оның өкілдігін тоқтатты. 2 шілдедегі сот отырысында Лэйн мен Бас судья Уоррен арасындағы пікір алмасу жиі қызу болды. Маркхэмның Типпитты өлтірген адамды сипаттауы Освальдтың сыртқы келбетіне сәйкес келмейтін мәлімдемеге жауап ретінде Уоррен комиссиясы оның жасаған деген айыптамасы бойынша телефондық әңгіменің стенограммасын қарағанын мәлімдеді. Комиссия былай деп жазды: "Толық стенограмманы қарап шыққаннан кейін Комиссия Маркхэм ханым Освальдты анық танығанын және өлтірушіні бойы аласа, тоқ және бұйра шашты деп сипаттамағанын қайта растағанын анықтады". Осының нәтижесінде Лэйн 1964 жылғы шілдеде Уоррен комиссиясының алдында қайтадан куәлік беруге шақырылды. Уоррен Лэйнге Маркхэмның айтқандарын бұрмалағандығына байланысты оның кейбір куәліктерінің шындығына күмәндануға негіз бар екенін айтты. Бас судья Уоррен Лэйнге айқын жек көрушілік танытқандығы байқалды. Биограф Эд Крейдің сөзіне сүйенсек, Уоррен Лэйнды "тақырыпты ойсыз пайдаланған жарнама іздеуші" деп санады. Уоррен Комиссия барлық ақпаратты тексеріп, бірде-бір куәгерді естімей қалдырмағанын мәлімдеді. Лэйннің қазаға қатысты жұмысы Бертран Расселді Ұлыбританияда "Кеннедиді кім өлтірді?" комитетін құруға қолдау көрсетуге итермеледі. 1975 жылы Лэйн 1971 жылы таратылған Азаматтық сауал комитетінен (CCI) өзгеше, Азаматтық сауал комитетінің (CCI) директоры болды, ол қазаға қатысты ресми мәлімдемелердің дұрыстығына күмән келтірді.

Соттауға асығу

Лэйннің Уоррен комиссиясын сынаған "Асығыс сот" атты еңбегі 1966 жылы жарық көрді. Кітап ең көп сатылғандар тізіміне еніп, 29 апта бойы New York Times бестселлер тізімінде тұрды. 1967 жылы осы кітап бойынша деректі фильм түсірілді. "Асығыс сот" Уоррен комиссиясының жұмысын және қорытындыларын егжей-тегжейлі түрде сынап көрсетеді. Лэйн, басқалармен қатар, Уоррен комиссиясының Техас мектеп кітап қоймасынан үш оқ атылғаны туралы қорытындысын, сондай-ақ Дили Плазадағы шөптік төбеден оқ атылғанын көрген немесе естіген куәгерлерге назар салады. Лэйн Освальдтың Кеннедиге жасалған қастандықтың ізінен кейін полиция қызметкері Дж.Д. Типпитті өлтіргеніне қатысты кінәлі ме екеніне күмәндік тудырады. Лэйн сондай-ақ Уоррен комиссиясының қару-жарақ сарапшыларының ешқайсысы Освальдтың атыс шеберлігін қайталай алмағанын мәлімдейді. Кітап жарық көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң өткен баспасөз конференциясында Техас губернаторы Джон Коннели Лэйнды "журналистік қоқыс жинаушы" деп атады. Лэйн Коннелидің "өз куәлігінің маңызын түсінбегенін" және "Маккартизм дәуірін қайтаруға" тырысатынын айтты. КГБ журналист Генрих Боровикті байланыс ретінде пайдаланып, 1964 жылы Лэйнге зерттеу және саяхат үшін 2000 доллар көмек берген деген мәлімдеме тарады. Лэйн бұл айыптауды "жалғандық" деп бағалап, "КГБ немесе оған байланысты ешбір адам немесе ұйым менің жұмысыма ешқандай үлес қосқан жоқ" деп жазды.

Лэйннің тақырыпқа арналған басқа да кітаптары

Кейін Лейн "Азаматтық наразылық" атты еңбегін жазып, Уоррен комиссиясының Кеннедиге жасалған қастандық туралы қорытындысына берген жауабын сипаттады. Ол сондай-ақ Дональд Фридпен бірге 1973 жылы шыққан "Executive Action" фильмінің (Берт Ланкастер мен Роберт Райанның қатысуымен) алғашқы сценарийін жазды. Лейннің әріптесі Стив Джаффи фильмге зерттеу материалдарын ұсынып, жаңғыртушы продюсер болды. Лейн 1991 жылы жарық көрген "Пlausible Denial" кітабында сценарийдің тек бірінші нұсқасымен ғана жұмыс істегенін, ал соңында авторлығы Далтон Трамбоға тиесілі екенін айтты. Ол Дональд Фридпен бірлесіп жұмыс істегенін және кейінгі нұсқаларды көргеннен кейін, олар продюсерге жеке түрде және баспасөз конференцияларында жұмыстағы қателерге наразылық білдіргенін атап өтті. 1991 жылы Лейн "Plausible Denial" кітабын осы мәселе бойынша өзінің "соңғы сөзі" деп сипаттап, Сан-Франциско хроникасының журналисі Патриция Холтқа: "Мен (JFK) қастандығы туралы ешқандай сөйлем жазбаймын" деді. 2011 жылдың қараша айында Лейн JFK қастандығы туралы үшінші маңызды кітабын – "Соңғы сөз: ЦРУ-дың JFK-ны өлтірудегі кінәсі" деген атпен жариялады.

"Либерти лобби" апелляциялық соты

Саяси қорғау тобы Liberty Lobby 1978 жылы The Spotlight газетінде Кеннединің өлтірілуіне Э. Говард Хантты (сотталған Уотергейт тонаушысы және бұрынғы ЦРУ агенті) қатыстыратын мақала жариялады. Хант Liberty Lobby-ді қорлау (жамандау) үшін сотқа берді және 650 000 доллар көлемінде өтемақы алды. Апелляциялық сотта Liberty Lobby-ді қорғаған Лейн, қазылардың нұсқауларындағы қателікке байланысты бұл шешімнің күшін жоюға қол жеткізді. Содан кейін Лейн Liberty Lobby-ді істің қайта қаралуында өкілдік етті және Ханттың артық көрініс (қорлау) туралы талабын қабылдамау жөнінде үкім шығарды. Бұл жағдай Лейннің "Пlausible Denial" (Нақты жоққа шығару) атты кітабының негізі болды. Кітапта Лейн қазылар алқасын Ханттың Кеннедидің өлтірілуіне қатысқандығына көндіргенін мәлімдеді, бірақ басты жаңалықтар агенттіктері кейбір қазылар алқасының The Spotlight-тың "нақты қасақаналықпен" әрекет еткен-етпегені мәселесі бойынша шешім қабылдағанын хабарлады, бұл шешім Жоғарғы Соттың қоғамдық тұлғаларға қарсы қорлау істерін реттейтін Бірінші түзетуге сәйкес келеді. Лейн сондай-ақ 1993 жылы Карто Тарихи шолу институлын бақылаудан шығарғаннан кейін Liberty Lobby-нің негізін қалаушысы Уиллис Картоны да қорғады.

Random House-тің талап-арызы

1995 жылы Лэйн Random House кітап баспасына қарсы ар-намысқа тиетін шағыммен сотқа берді, ол Джеральд Познердің «Іс жабылды» (Case Closed) кітабының жарнамасында Лэйннің суретінің астына «Америкалық қоғамды жаңылыстырған кінәлі» деген тұжырымды қолданған болатын. Бұған дейін, Роберт Дж. Гроденнің Random House-қа қарсы ұқсас шағымы Нью-Йорктегі федералды судья тарапынан қабылданбаған еді.

Вьетнам соғысындағы қылмыстарды тергеу

1970 жылы Лэйн негізінен соғысқа қарсы ұйымдар, мысалы, Вьетнамдағы АҚШ соғыс қылмыстарын тергеу жөніндегі азаматтар комиссиясы жөніндегі ұлттық комитет (Азаматтар комиссиясы) және соғысқа қарсы Вьетнам ардагерлері сияқты бірнеше соғыс қылмыстарын тергеуге қатысты. Лэйн өзінің байланыстарын пайдаланып, бұл іс-шараларды қолдау үшін қаражат жинады, соның ішінде Вьетнамдағы АҚШ соғыс қылмыстарын тергеу жөніндегі Ұлттық комитет пен ВВАВ-ның Қысқы сарбаз тергеуі. Ұлттық комитет және VVAW бастапқыда бір үлкен соғыс қылмыстарын тергеу үшін күш-жігерін біріктірді, ал Лэйн бастапқыда ұйымдастырушы басқарушы комитетіне қосылуға шақырылды. Лэйн Томас Пэйннің Вали Фордждегі "жазғы сарбаздар" туралы сипаттамасына негізделген Қысқы сарбаз атауын ұсынды. Лэйн белсенді Джейн Фондамен соғысқа қарсы сөйлеуге және қаржы жинау митингілеріне жиі баратын. Лэйн сонымен қатар "Американдықтармен сұхбаттар" атты кітап жазып жүрді, бұл Вьетнам соғысындағы әскери қылмыстар туралы АҚШ әскери қызметшілерімен сұхбаттар жинағы. Лэйннің Вьетнамдағы АҚШ соғыс қылмыстарын тергеу жөніндегі азаматтар комиссиясы жөніндегі ұлттық комитетпен және VVAW-мен тығыз байланысы қысқа уақытқа созылды. Тод Энсиннің айтуынша, Джейн Фонда мен Марк Лэйн сияқты еркін агенттер ретінде жұмыс істеуге дағдыланған атақтылар басқару комитетінің тәртібіне бағынады деп ойлау қателік еді. Оларды кеңірек стратегиялық және тактикалық мәселелер бойынша араласпай, олардың көрінісі мен саяси және қаржы байланыстарын пайдаланатын кеңесші топқа орналастыруымыз керек еді. Ұлттық комитеттің қызметкерлері Лэйнды асқақ және сенсациялық деп сынға алды және оның жазып жатқан кітабында "жаман есеп" бар екенін айтты. Ұлттық комитеттің басшылары Лэйнмен одан әрі жұмыс істеуден бас тартты және VVAW басшыларына "Лэйн немесе біз" ультиматумын берді. VVAW Лэйн мен Фонданың ақшалай қолдауынан айырылғысы келмеді, сондықтан Ұлттық комитет жобадан бөлінді. Келесі айда, авторлар мен Вьетнам сарапшысының Лэйн кітабына сын-пікірлер жасағаннан кейін, VVAW де Лэйннен алыстады. Джеймс Рестон кіші, "Saturday Review" журналында Лэйннің кітабын беделсіз деп атады, өйткені онда қамтылған барлық есептер расталмаған және әдепсіздікке бейім. "Лэйн факт пен солдаттың әшекейлеуге деген талантының ара-жігін ажыратып көрсетпейді", - деп атап өтті Рестон. Кітаптың әлеуметтік құндылығын түсіндіріп, Рестон "Бұл Вьетнамда қатыгездіктер үлгісі бар екенін көрсету үшін, Май Лай үлкен болса да, бірегей емес екенін дәлелдеу үшін болады. Бұл дәлелденуі керек, өйткені Пентагон My Lai-ді оқшауланған жағдай деп айтуда. Бірақ бұл іс Ұлттық ардагерлер тергеуі сияқты жауапты тұлғаларға қалдырылуы тиіс". Нью-Йорк Таймс кітап сыннамасында Нил Шиханның Лэйннің кітабына берген шолуында, Қорғаныс министрлігінің айтуынша, Лэйн кітап үшін сұхбат берген 32 әскери қызметшінің төртеуі өздерінің әскери қызметін бұрмалады. Лэйн Шиханның сұрақтарына жауап беріп, Қорғаныс министрлігі қатыгездік оқиғаларын тексеру үшін ең сенімді көз екенін және сұхбатталушылар туралы қарапайым фактілерді тексеру "қажет емес" екенін айтты. Шихан Лэйннің кітабын жауапкершіліктен тыс деп атады, ол: "Бұл кітаптағы кейбір қорқынышты оқиғалар сөзсіз шындық" және "әзіргі әскери мекемелерді басқаратын адамдар сенімді тергеу жүргізе алмайды. Бірақ ел жауапты тергеуді шақыру үшін батылдық жинамайынша, біз Марк Лэйнге лайықпыз". Шиханның пікірінен кейін Саймон мен Шустер кітап келісімшартынан бас тартты. Лэйн Шиханның айыптауларын жоққа шығарған соң, олар онымен келісімге келуге мәжбүр болды. Пікірталас тудырған кітап шолулары VVAW басшылығын алаңдатты, Эндрю Э. Хант атап өткендей, Шиханның ашылуы VVAW басшыларын қиын жағдайға келтірді. Лэйн Қысқы сарбаз ісі бойынша тергеуді жоспарлауға көп қатысқан. Оның заңгерлік және қаржылық көмегі өте құнды болды. Оның шын жүректен және осы іске деген құлшынысынан күмән келтіргендер аз болды. Алайда олар Лэйнмен араласу бірнеше ай бойы атқарған ауыр жұмыстың беделін түсіреді деп қорқып жүрді. "Сосын, біз: "Адалдықты қалай сақтаймыз?" - деп сұрадық". Джо Урго былай деп еске алады: "Біз бұл жігіттен қалай ажырасамыз?" Ұйымдастырушылар Лэйннің бейтаныс күйде болатынына үміттенген. Олардың тілектері орындалды. WSI-мен айналысқан VVAW ардагерлері енді бақылауды өз қолына алу қажеттігін түсінді және Лэйн сияқты адамдардан одан әрі араласуға жол бермеуді талап етті. Лэйнсіз жаңа, толығымен ардагерлерден тұратын басқарушы комитет құрылды. Нәтижесінде, WSI тек ардагерлер жасаған іс-шара болды, Лэйн мен Фонда сияқты азаматтардың қатысуына мұқтаж болмады.

Мартин Лютер Кингтің қазасы

Лэйн Дік Грегоримен бірге «Мемфистегі кісі өлтіру» (алғашқы атауы «Кодтық есім Зоро», Кингтің ЦРУ-дағы кодтық аты бойынша) атты кітабында Мартин Лютер Кингтің өлтірілуі туралы жазды, онда ол құпия келісім мен үкіметтің жасыруын айтты. Лэйн 1978 жылы Ассасинация жөніндегі палаталық комиссия алдында Кингтің күдікті өлтірушісі Джеймс Эрл Рейдің өкілі болды. HSCA өз есебінде Лэйн туралы былай деді: «Комитет тергеген көптеген құпия келісім туралы айыптауларды алғаш рет Марк Лэйн көтерді». Ол 1978 жылдың 3 сәуірінде KPFK радиосында таратылған «Джеймс Эрл Рейдің соты» атты аудио-докудрама жазды, Рейдің кінәсіне күмән тудырды. Лэйн Рейдің үкіметтік қастандықтардағы бейкүнә құрылтай екенін мәлімдеді. 1978 жылдың қыркүйегінде Лэйн Джонстаунға сапар шекті, Джонстаун тұрғындарымен сөйлесті, барлау агенттіктері Джонстаунға қарсы сөз байластырды деген теорияны қолдады және Мартин Лютер Кинг пен Джим Джонс арасындағы ұқсастықтарды көрсетті. Содан кейін Лэйн баспасөз мәслихатында «Храмға қарсы барлық айыптаулар» «нақты немесе шын емес» екенін және Храмға қарсы «үлкен құпия келісім» болғанын, ЦРУ, ФБР, FCC және АҚШ поштасын атады. Лэйн өзін мүдделі емес деп көрсеткенімен, Храм Лэйнге осындай теорияларды жасауға көмектесу үшін айына 6000 доллар төледі.

Джонстаундағы қайғылы оқиға

Лэйн 1978 жылғы 18 қарашаның кешінде Джонстаун қаласында болды және кем дегенде 408 адамның өмірін құрбан еткен оқиғалардың бір бөлігін көрді немесе естіді (бес күннен кейін жүргізілген жалпы санақта 915 адам тіркелді); бұл оқиғалар ұжымдық өзін-өзі өлтіру және цианидпен улану арқылы жасалған кісі өлтіруді қамтиды, сондай-ақ конгрессмен Лео Райан мен тағы төрт адамның жақын маңдағы әуежайдағы қазасымен күрделенді. Осы трагедияға дейін бірнеше ай бойы Джонс ЦРУ және басқа да барлау агенттіктерінің «капиталистік шошқалармен» бірігіп, Джонстаунды жойып, оның мүшелеріне зиян келтіруге тырысып жатқанын айтып, мүшелер арасында үрей тудырды. Бұл Джонстың конгрессмен Райан келген күні жасаған сөйлесуінде ЦРУ-ның қатысы туралы айтуын да қамтиды. Конгрессмен Райанның сапары барысында Лэйн Храмды өкілдік етуге көмектескен тағы бір адвокат Чарльз Р. Гарримен бірге болды, ол Лэйннің көптеген баспасөз мәслихатын өткізіп, Халық ғибадатханасына қарсы артық ойлар айтқанына ашуланды. Гарри Лэйннің конгрессмен Райанға жолдаған хатында Храмды Кеңес Одағына көшіру мүмкіндігі туралы ишарат жасағанына да наразы болды. 18 қараша күні түстен кейін екі қарулы адам мылтықтарымен Лэйн мен Гарриге жақындады, олар Джонс тарапынан кішкентай ағаш үйге жіберілген еді. Қарулы адамдар Лэйн мен Гарриді өлтіру үшін жіберілгені белгісіз, бірақ олардың бірі Гарриді сол адамның қатысқан сот процесіндегі адвокат ретінде таныды. Қысқаша, достық әңгімеден кейін, ер адамдар Гарри мен Лэйнге «революциялық өзін-өзі өлтіруге» дайындалып жатқанын және «бұл нәсілшіл және фашистік қоғамды әшкерелеуге» ниеттенгендерін айтты. Содан кейін олар Гарри мен Лэйнге Джонстауннан қалай шығу керектігін көрсетті. Гарри мен Лэйн орманға тығылып, трагедия орын алғанша уақытша бейбітшілікке келді. Өзін-өзі өлтіруге бел буған адамдар цианид қосылған сусын ішкен кезде жасалған жазбада Джонс өзін-өзі өлтіру себебін бұрын айтқан ЦРУ және басқа да барлау ұйымдарының Храмға қарсы құпия сөздерімен түсіндірді, олар «бізге парашютпен түсіп келеді», «біздің күнәсіз нәрестелерімізді атып тастайды» және «біздің балаларымызды, біздің жандармызды, қарттарымызды азаптайды» деді. Джонстың жау күштері тұтқынға алынған балаларды фашизмге айналдырады деген бұрынғы сөздерін қайталап, ғибадатхананың бір мүшесі: «Олар тұтқынға алғандарды өсіріп, ессіздерге айналдырады» деді. Лэйн автоматты қарудың атысын естігенін хабарлады және АҚШ күштері Джонстауннан аман қалғандарды өлтірген деп болжайды. Лэйн Джонстаундағы өлім-жітімге Джонсты және Халық ғибадатханасының басшылығын кінәлайды, сонымен қатар АҚШ шенеуніктері агенттерді провокатор ретінде пайдаланып, зорлық-зомбылық мүмкіндігін күшейткенін мәлімдейді.

Кейінгі мансабы және өлімі

Лэйн 1970 жылы жарық көрген «Аркадия» кітабының авторы. Онда Флорида штатындағы қара нәсілді мигрант жұмысшысы Джеймс Джозеф Ричардсонның жеті баласын өлтіргені туралы жалған айыптама тағылғандығын дәлелдеуге жасалған күш-жігер туралы толыққанды мәлімет берілген. Ол билік өкілдерінің жемқорлық әрекеттері арқасында осы қылмыстар үшін сотталды. Ричардсон осы қылмыстар үшін шамамен бес жыл өлім жазасына кесілген еді, бірақ «Форман против Джорджия» Жоғарғы Сотының шешімі оны осы жазадан құтқартты. Кітап жарық көргеннен кейін он тоғыз жыл өткен соң, Лэйн мен сол кездегі Майами прокуроры Джанет Реноның араласуының арқасында оған жаңа сот отырысы ұйымдастырылды, онда айыптамалар алынып тасталды. Ричардсон 21 жыл түрмеде отырғаннан кейін босатылды, ал Ричардсонның бала күткен қызметкері, деменциямен ауырып жүргеніне қарамастан, кейіннен кісі өлтіруді мойындады. Ол заңгерлікпен айналысуын жалғастырды және көптеген тақырыптар бойынша лекциялар оқыды, әсіресе АҚШ Конституциясының (негізінен Құқықтар Жарғысы және Бірінші түзету) және азаматтық құқықтардың маңыздылығы туралы айтты. 2001 жылы Конгресс кітапханасы мен Америка адвокаттар қауымдастығының заң күні симпозиумында «Америка мәдениетіндегі реформатор-заңгердің үлгілері кімдер?» деген сұрақ талқыланды. Питтсбург университетінің құқық мектебінің профессоры Бернард Хиббитс модераторлық еткен панельде Марк Лэйн осы мәселе бойынша сөз сөйлеген он екі заңгердің бірі болды. 2016 жылдың 10 мамырында Лэйн Шарлоттсвиллдегі үйінде 89 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Шығармалары

Аркадия. Холт, Ринехарт және Уинстон, 1970, Чикаго куәгері. Астор Онор, 1968 жыл. Азамат Лэйн: Сотта, Капитолийде және көшеде біздің құқықтарымызды қорғау. Лоренс Хилл Кітаптар, 2012, Азаматтардың наразылығы: Марк Лэйн Уоррен есебінің қорғаушыларына жауап береді. Холт, Ринехарт және Уинстон, 1968. Кодтық аты Зорро. Pocket, 1978, (Дик Грегоримен бірге), қайта басылды: Мемфистегі кісі өлтіру: ФБР және Мартин Лютер Кингтің қазасы. Thunder's Mouth Press, 1993, Америкалықтармен сұхбаттар: 32 Вьетнам соғысы ардагерлерінің куәлігі. Саймон мен Шустер, 1970, Соңғы сөз: Кенедидің өлтірілуіне қатысты ЦРУ-ға айыптама. Skyhorse Publishing, 2011, Plausible Denial: JFK-ні өлтіруге ЦРУ-ның қатысы болды ма? Thunder's Mouth Press, 1991, Асығыс шешім. Холт, Ринехарт және Уинстон, 1966; 2-ші басылымы Thunder's Mouth Press, 1992 жылға дейін шығарылды, Ең күшті у. Хоторн кітаптары, 1980.

Деректі фильм

Азаматтар жолы. АҚШ, 2013 (102 мин) – режиссері Паули Перретте.