Кіріспе
Президент Линдон Б. Джонсон Кеннединің қазасын тергеу үшін құрған АҚШ комиссиясы. Президент Кеннедидің қазасын тергеу жөніндегі президенттік комиссия, бұл ресми емес түрде Уоррен комиссиясы деп танылады, 1963 жылғы 29 қарашада президент Линдон Б. Джонсон тарапынан АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедидің 1963 жылғы 22 қарашада болған қазасын тергеу мақсатында құрылды. АҚШ Конгресі Сенаттың 137 бірлескен қаулысын қабылдады, ол президент тағайындаған комиссияға президент Джон Ф. Кеннедидің қазасы туралы есеп беруге, куәларды шақыруға және куәлік беруге, сондай-ақ дәлелдер ұсынуға уәкілеттік берді. Комиссияның 888 беттік соңғы есебі 1964 жылғы 24 қыркүйекте президент Джонсонға ұсынылды және үш күннен кейін жарияланды. Онда президент Кеннедиді Ли Харви Освальд өлтіргені және Освальдтің өздігінен әрекет еткені туралы қорытынды жасалды. Сондай-ақ, екі күннен кейін Освальдты өлтірген кезде Джек Руби де өздігінен әрекет еткені туралы қорытынды жасалды. Комиссияның тұжырымдары даулы болып шықты және кейінгі зерттеулерде олар сынға ұшырады, сонымен қатар қолдау табалды. Комиссия өзінің ресми емес атауын – Уоррен комиссиясын – төрағасы, Бас судья Эрл Уорреннің атынан алды. Президент Джонсонның телефон арқылы сөйлескендерінің жарияланған транскрипттеріне сәйкес, кейбір жоғары лауазымды шенеуніктер мұндай комиссия құруға қарсы болды, ал комиссия мүшелерінің бірнешеуі тек қана сұрақпен қатысты. Олардың басты алаңдаушылығы – комиссия ақыры консенсусқа қарағанда көбірек дау тудырады.
The President's Commission on the Assassination of President Kennedy, known unofficially as the Warren Commission, was established by President Lyndon B. Johnson through on November 29, 1963, to investigate the assassination of United States President John F. Kennedy that had taken place on November 22, 1963. The U. S. Congress passed Senate Joint Resolution 137 authorizing the Presidential appointed Commission to report on the assassination of President John F. Kennedy, mandating the attendance and testimony of witnesses and the production of evidence. Its 888 page final report was presented to President Johnson on September 24, 1964, and made public three days later. It concluded that President Kennedy was assassinated by Lee Harvey Oswald and that Oswald acted entirely alone. It also concluded that Jack Ruby acted alone when he killed Oswald two days later. The Commission's findings have proven controversial and have been both challenged and supported by later studies. The Commission took its unofficial name—the Warren Commission—from its chairman, Chief Justice Earl Warren. According to published transcripts of Johnson's presidential phone conversations, some major officials were opposed to forming such a commission and several commission members took part only reluctantly. One of their chief reservations was that a commission would ultimately create more controversy than consensus.
Құрылу
Уоррен комиссиясының құрылуы 1963 жылғы 24 қарашада Джек Рубидің Даллас полиция бөлімшесінің жертөлесінде тікелей эфирде ұлттық теледидардан көрсетілген Ли Харви Освальдты өлтіруінің тікелей салдары болды. Істі жабылды деп шешкен Даллас полициясының қателіктерін түзету үшін ашық процесс болмауы, қоғамда күмән тудырды. 25 қарашада ол Джонсонның әкімшілігіндегі көмекшісі Билл Мойерске ескертпе жіберіп, кісі өлтіруді тергеу үшін Президенттік комиссия құруды ұсынды. Қастандықтың теорияларын жою үшін Каценбах ФБР тергеуінің нәтижелерін жариялау қажет екенін айтты. Комиссия өз жұмысын көбінесе жабық отырыстарда жүргізді, бірақ бұл құпия отырыстар емес. Уоррен комиссиясының тыңдауы туралы екі қате түсінік түсіндірілуі керек. Комиссия алдында куәлік беретін адам ашық тыңдауды сұрамаса, тыңдаулар жұртшылыққа жабық болды. Екіншіден, тыңдаулардың (біреуін қоспағанда) барлығы жеке өткенімен, олар құпия емес еді. Құпия тыңдауда куәгерге өз куәлігін үшінші тарапқа жарияламау нұсқауы беріледі және тыңдау куәлігі жұртшылыққа жарияланбайды. Комиссия алдында куәлік бергендер өз сөздерін кез келген адамға еркін қайталай берді, ал олардың барлық куәліктері кейіннен Уоррен комиссиясы жарыққа шығарған алғашқы он бес томда жарияланды.
Ли Харви Освальдтың өлімі
Джек Рубидің Ли Харви Освальдты атуына жауап ретінде Уоррен комиссиясы, Освальдтың өліміне әкелген "құқық қорғаудың жұмысындағы бұзылулар" үшін жаңалықтар құралдарының Даллас полиция бөлімімен бірге жауапкершілікті бөлісуі керектігін мәлімдеді. Полиция бөлімінің "үйлестірудің жеткіліксіздігімен" қатар, Уоррен комиссиясы "қауіпсіздіктегі осы қосымша кемшіліктердің тікелей себебі – журналистерді жертөлеге кіргізу туралы шешім болды" деп атап өтті. Комиссия, баспасөз, радио және теледидардың Освальдтың түрмеге ауысуы туралы ақпарат алуға жасаған қысымының нәтижесінде жертөлеге кіруге қатысты қауіпсіздік стандарттарының нашарлауына соқтырғанын, бұл Рубиге кіруге және Освальдты атуға мүмкіндік бергенін, сондай-ақ "жетілмеген баспасөз куәліктерін қабылдау бір адамның шабуыл жасауына айқын мүмкіндік берді" деп көрсетті. Освальдтың өлімі "полицияның Освальдты жасырын түрде алып кетуге немесе жертөледегі көпшілікті бақылауға алмауының" тікелей салдары болды. Комиссияның пікірінше, Освальдтың өлімінен кейін "Джон Кеннедиге жасалған қастандықтың толық суретін күдіктінің сот процесіндегі қалыпты сот тәртібі арқылы анықтау мүмкін болмай қалды". Комиссия басты жауапкершілікті полиция бөліміне жүктегенмен, сонымен қатар ақпаратты жинау және жариялау саласындағы жаңа "әдеп кодексін" қабылдауды ұсынды, ол "қылмыстық тергеп-тексерулерге, сот отырыстарына немесе жеке тұлғалардың әділ сотқа қатысу құқығына кедергі келтірмеуге" кепілдік беруі керек.
Құпия қызмет
Бұл мәліметтер құпия қызметке қауіпсіздік шараларын көптеген өзгерістерге түсірді. Комиссия Конгресске президентті (немесе вице-президентті) өлтіруді федералдық қылмыс деп жариялайтын жаңа заң қабылдау туралы басқа ұсыныстар жасады, мұндай жағдай 1963 жылы болған жоқ. Сондай-ақ, 3100-ден астам экспонат, барлығы 16000-нан астам бетті құрады. Бірақ Уорреннің есебінде тізім болмағандықтан, оқу өте қиын болды. Кейіннен Сильвия Меггердің жұмысы арқылы есепке және 26 томдық құжаттарға тізім қосылды. Комиссияның барлық құжаттары 23 қарашада Ұлттық мұрағатқа тапсырылды. Бұл құжаттардың жарияланбаған бөлігі бастапқыда 75 жылға (2039 жылға дейін) Ұлттық мұрағаттың жалпы саясаты бойынша, үкіметтің атқарушы билігі жүргізген барлық федералдық тергеулерге қатысты жасырылды, бұл мерзім "іске қатысушылармен байланысы болған кінәсіз адамдардың зиян көруіне жол бермеу үшін қорғау мақсатында" болды. 75 жылдық ереже енді күшін жойды, оның орнын 1966 жылғы Ақпараттық ашықтық туралы заң және 1992 жылғы JFK Records Act іске қосты. 1992 жылға қарай Уоррен комиссиясының құжаттарының 98 пайызы жарияланды. Алты жылдан кейін, Кісі өлтіру туралы деректерді қарау кеңесінің жұмысынан кейін, салық декларацияларынан басқа барлық Уоррен комиссиясының құжаттары өзгертіліп, жұртшылыққа қолжетімді болды. Кеннедиге қатысты қалған құжаттар JFK Records Act қабылдалынынан кейін 25 жыл өткен соң, 2017 жылдың 26 қазанында жартылай жарияланды. Президент Дональд Трамп ФБР мен ЦРУ-ның тапсырмасы бойынша сол күні кейбір қалған файлдарды жасыруға тырысып, жариялауды 2018 жылдың 26 сәуіріне дейін кейінге шегерді.
"Құқықсыз жасыру"
2014 жылы ЦРУ бас тарихшысы Дэвид Робардж жариялаған баяндамасына сәйкес, ЦРУ директоры МакКон Уоррен комиссиясынан ақпаратты жасырып, Орталық барлау агенттігінің "жақсы ниетпен жасыруына" тікелей қатысқан. Баяндамада ЦРУ қызметкерлеріне комиссияға "пассивті, реактивті және таңдамалы" көмек көрсету, оларды "Агенттік сол кезде "нағыз шындық" деп есептеген нәрсеге – Ли Харви Освальдтың белгісіз себептермен Джон Кеннедиді жеке өзі өлтіргеніне" баса назар аудару үшін нұсқау берілгені айтылады. 2014 жылғы есептің қорытындысы бойынша, ЦРУ 1963 жылға дейін Освальдпен байланыста болғанын көрсететін дәлелдерді де жасырған болуы мүмкін.
Скептицизм
1964 жылы есебі мен 26 томдық тергеу материалдары жарияланғаннан кейін Уоррен комиссиясы әдістерінің кейбірі, маңызды жіберулері мен қорытындылары үшін жиі сыналып келді. Егер негізгі БАҚ (CBS, New York Post және т.б.) ұлттың жоғары мүддесі мен трагедиядан кейін елді біріктіру қажеттілігі атынан Уоррен баяндамасының қорытындыларын қолдаса, баяндама мен БАҚ-қа күмәнді қарағандар да болды. Көптеген тәуелсіз тергеушілер, журналистер, тарихшылар, құқықтанушылар мен ғалымдар Уоррен комиссиясының қорытындыларына қарсы пікір білдірді, олардың пікірлері комиссияның жинаған дәлелдеріне негізделген. Осы скептиктер мен олардың еңбектеріне Томас Бьюкенен, Сильван Фокс, Гарольд Фельдман, Ричард Э. Спраг, Марк Лэйнстің «Сотқа асығу», Эдвард Джей Эпштейннің «Тергеу», Гарольд Вайсбергтің «Ақтау», Сильвия Мегердің «Қылмысқа қатысушылар» немесе Джозиа Томпсонның «Далластағы алты секунд» кіретін еді. Ағылшын тарихшысы Хью Тревор Ропер: «Уоррен баяндамасын оның тыныштандыратын сәттілігімен емес, дәлелдерінің құндылығымен бағалау керек. Баяндаманы алғаш оқығанда, мен осы жалпы жеңіске қосыла алмайтынмын. Менің ойымша, мәтінде елеулі кемшіліктер бар еді. Керісінше, әлсіз тұстарын зерттегенде, олар көрінетіндей әлсіз болып шықты».
Есептің әлсіз тұстары
Оның қорытындысында, есептің тұжырымдамасы мен 26 томдық қосымша құрайтын құжаттар арасындағы қайшылықтар фактілерді бұрмалауға әкеп соқты. Мысалы, Уоррен комиссиясы, оқ атылған жерге бірден жүгірген оқиға куәгерлері, оқ атылған аймақтан қашып бара жатқандар екенін дәлелдеді. Шындығында, қауіпсіздік күштерінің ондаған өкілдері, әсіресе шериф Деккердің тобы, аймақты тексеруге бұйрық берген, барлығы бір немесе бірнеше атқыштарды іздеу үшін жүгіріп бара жатқандарын куәландырды. ФБР жүргізген баллистикалық сараптамалар мен автопсиялық есептерге қарсы тергеу жүргізілмеді, бұл комиссияны соңғысының жұмысына тікелей тәуелді етті. Уоррен комиссиясы Эрл Уорреннің шешімімен өз тәуелсіз тергеушілерін жалдаудан бас тартты. Алайда, ол құрылған кезде президент Линдон Джонсонтан берілген төтенше президенттік бюджет қаражатына тікелей қол жеткізе отырып, өз тергеулерін жүргізуге қабілетті болды. Осылайша, ФБР 1963 жылдың 23 қарашасында, шабуылдан кейін бір күні, медицина студенті Уильям Харпердің президенттік лимузиннің орналасқан жеріне қатысты, сол жақтағы бас сүйегінің бөлігін тапқаны туралы Уоррен комиссиясына хабарламады. Ол оны профессор және дәрігер-сарапшы доктор Кэрнске қарап тексерді, ол оны өлшеді және ФБР-ге хабарлаудан бұрын, 1963 жылдың 25 қарашасында суретке түсірді. Соңғысына бұл мәселе бойынша жария оқу жүргізбеу туралы нұсқау берілді. Бұл туралы Уоррен комиссиясына доктор Кэрнстің хаты арқылы хабарлаған Бас прокурор Роберт Ф. Кеннеди комиссияға дәрігерді тексеруге рұқсат берді. 1964 жылдың басында бас кеңесші Дж. Ли Ранкин комиссия жұмысының қорытындысын жариялады: Освальд кінәлі, ол жалғыз әрекет еткен. Комиссия құрылғанға дейін, 1963 жылдың 25 қарашасында және Ли Харви Освальдты Джек Рубидің Даллас полициясының ғимаратында өлтіргеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, бас прокурордың көмекшісі Николас Катценбах Билл Мойерске жолданған хатта: "Халық Освальдтың кісі өлтіргеніне сенуі керек; оның әлі де ешқандай серігі жоқ екеніне; және дәлелдер сотта оны кінәлі деп табатындай болды" деді. Оның мақсаты - қоғамдық пікірдің коммунистік сипаттағы (Даллас полициясының пікірінше) немесе коммунистерді кінәлау үшін оңшылдардың (КСРО төңірегіндегі коммунистік блоктің баспасөзі қорғаған) құрылысы туралы болжамдарын тоқтату болды. 1970 жылдары Уоррен комиссиясының ресми мүшелері оның жұмысын сынға алды, әсіресе 1924 жылдан 1972 жылға дейін ФБР-дің тарихи директоры болған Дж. Эдгар Гувердің ықпалын сынға алған Хейл Боггс, ол Уоррен комиссиясына жібермес бұрын ФБР агенттерінен барлық ақпаратты жинады. Ол ФБР директорының Уоррен комиссиясына өтірік айтқанын ескеріп, істі қайта ашуды талап етті. Ол 1972 жылдың қазан айында себебі анықталмаған авиа апатында қаза тапты. Америка сенаторы Ричард Швайкер 1976 жылдың 27 маусымында теледидардағы сұхбатында: "Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандық тергеуі тіпті басталмас бұрын тоқтатылды" және "Уоррен комиссиясының жасаған қателігі - өз тергеушілерін пайдаланбау, оның орнына жоғары деңгейдегі барлау қызметіне тікелей көмектескен ЦРУ мен ФБР қызметкерлеріне сүйену болды" деді. Шіркеу комитетінің нәтижелері HSCA құрылуына жол ашты, сонымен қатар 1975 жылдың 6 наурызында "Жақсы түн, Америка" шоуында "Запрудер" фильмі алғаш рет телеарнада көрсетілді, ол "Life" журналында сақталған және алдыңғы жиырма жыл бойы жұртшылыққа көрсетілмеген.
Өлім-жітім жөніндегі палатаның арнайы комитеті
HSCA Конгресс тыңдауларына қатысып, Освальд Кеннедиді өлтірді деген қорытындыға келді, бұл, мүмкін, құластырудың нәтижесі болды. HSCA Освальдтың бірінші, екінші және төртінші оқтарды атқанын, ал белгісіз кісінің үшінші оқты (бірақ сәттіліксіз) Дили Плазасының шөптік алаңындағы қоршаудың бұрышынан, Президент Кеннедидің оң жағында, жоғарыдан атқанын анықтады. Дегенмен, бұл қорытынды, әсіресе даулы акустикалық деректерге сүйенгендігі үшін сынға ұшырады. 1979 жылғы HSCA соңғы есебі 1964 жылғы Уоррен есебімен келісіп, екі оқтың Президент Кеннеди мен Губернатор Коннеллиге келген барлық жарақаттардың себебі болғанын және екі оқтың да Техас мектеп кітапханасының алтыншы қабатынан Освальд атқанын көрсетті. 1978 жылдың қыркүйегінде HSCA алдындағы куәлігінде Президент Форд Уоррен комиссиясының тергеуін толыққанды деп қорғады. Форд Кастроға қарсы жасалған қастандықтар туралы білу комиссияның тергеу ауқымына әсер еткенін айтты, бірақ бұл Кеннедиді өлтіруде Освальдтың жалғыз әрекет еткені туралы қорытындыны өзгертетініне күмәнданды. "Уоррен комиссиясы кейбір жағынан комиссияға қол жеткізген барлық дәлелдерді дәл көрсетпеді немесе комиссия жұмысының ауқымын, әсіресе қастандыққа қатысты болуы мүмкін құластыру мәселесін толыққанды бейнелемеді." HSCA сонымен қатар Кубаға байланысты шабуылда мафияның рөлін көрсетті. Шындығында, 1959 жылғы Кубадағы Кастро революциясы қылмыстық ұйымға режим өзгеруі кезінде Куба басшысының құрметін алуға тырысқандары үшін миллиондаған долларлық шығын келтірді. 1959 жылы қылмыстық қызметтен түскен табыс жылына 100 миллион долларды құрады, яғни 2013 жылы 900 миллион долларға бағаланды. HSCA Кеннеди әкімшілігінің Куба саясатының біртіндеп өзгеруін анықтады, біріншіден, 1961 жылдың сәуірінде Шошқалар шығанағына жасалған шабуылдың сәтсіздігінен, содан кейін 1962 жылдың қазанындағы ракеталық дағдарыстан, Куба режимімен қарым-қатынасты тұрақты түрде жақсарту және жаңа мүмкіндіктерді ашу мақсатында, анти-Кастролық кубалықтардың, американдық барлау агенттерінің және мафиялық қылмыскерлердің ең радикалды топтарын, егер болса, бағыттап, Ақ үйден ресми тұтқындау туралы өтініштерге қарамастан Фидель Кастроның режимін құлату операцияларын жалғастырды. HSCA Әділет министрлігіне тергеуді қайта бастауға шақырды. Соңғысы сегіз жылдан кейін жауап беріп, тергеуді қайта бастауға мүмкіндік беретін нақты дәлелдердің жоқтығын мәлімдеді, бұл Уоррен есебінің қорытындыларын қолдаумен тең.
Мұра
Уоррен комиссиясының қорытындылары көбінесе қатты сынға ұшырайды. Американдық азаматтардың көпшілігі Освальд президент Кеннедиді атқандығына сенеді, бірақ көпшілігі Освальдтың да бір заговордың бөлігі болғанын және демек комиссия қорғаған ресми тұжырымға сенбейді. 1976 жылы американдықтардың 81%-ы Уоррен есебінің қорытындыларымен келіспеді, 1983 жылы – 74%, 1993 және 2003 жылдары – 75%. 2009 жылы CBS жүргізген сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 74%-ы билік органдарының шындықтың жай-күйін жұртшылықтан жасыру үшін ресми түрде жасырып отырғанына сенді.