Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франклин Д. Рузвельттің (1900–1933) өлтіруге талпынған адам
Would be assassin of Franklin D. Roosevelt (1900–1933)
Джузеппе Зангара (7 қыркүйек 1900 – 20 наурыз 1933) – итальяндық иммигрант және АҚШ азаматтығын алған азамат. Ол 1933 жылдың 15 ақпанында, Рузвельттің қызметке кірісу салтанатына дейін 17 күн бұрын, АҚШ президенті болып сайланған Франклин Д. Рузвельтті өлтіруге әрекеттенді. Флорида штатының Майами қаласында Рузвельт түнгі сөйлеген кезде Зангара бірнеше күн бұрын сатып алған тапаншасынан бес оқ атты. Ол нысанасын өткізіп алып, оның орнына Чикаго қаласының мэрі Антон Сермакты өлтіріп, бес адамды жарақаттады.
Giuseppe Zangara (September 7, 1900 – March 20, 1933) was an Italian immigrant and naturalized United States citizen who attempted to assassinate the President elect of the United States, Franklin D. Roosevelt on February 15, 1933, 17 days before Roosevelt's inauguration. During a night speech by Roosevelt in Miami, Florida, Zangara fired five shots with a handgun he had purchased a couple of days before. He missed his target and instead killed Anton Cermak, the Mayor of Chicago, and injured five bystanders.
Ерте өмір
Зангара 1900 жылдың 7 қыркүйегінде Италияның Калабрия аймағындағы Ферруццано қаласында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тироль Альпісіндегі Корольдік итальян армиясында қызметтен кейін, ол 1923 жылы еңшесімен бірге АҚШ-қа эмиграция жасауға дейін туған жерінде түрлі шаруа жұмыстарын істеді. Ол Нью-Джерси штатының Патерсон қаласына қоныстанды және 1929 жылы Америка Құрама Штаттарының азаматы атанды.
Zangara was born on September 7, 1900, in Ferruzzano, Calabria, Italy. After serving with the Royal Italian Army in the Tyrolean Alps during World War I, he did a variety of menial jobs in his home village before emigrating with his uncle to the United States in 1923. He settled in Paterson, New Jersey, and became a naturalized citizen of the United States in 1929.
Денсаулық сақтау мәселелері
Зангараның білімі аз болғандықтан, кірпіш қалаушы болып жұмыс істеді. Ол қатты іш ауруына шалдықты, дәрігерлер оны созылмалы және емделмейтін ауру деп айтты. 1926 жылы оған аппендицит операциясы жасалды, бірақ ол көмектеспеді, тіпті ауруын күшейтті деуге болады. Дәрігерлер оның мәйітін қарағанда іш ауруының себебін өт қабындағы бітіктерге байланысты деп түсіндірді. Зангара өзінің түрмедегі естеліктерінде ауруының себебін бала кезінен әкесінің шаруа қожалығында қажырлы еңбек етуге мәжбүр болғанымен байланыстырды. Ол ауруының алты жасында басталғанын жазды. Оның психикалық жағдайы сол кезде және одан кейін көптеген адамдар тарапынан талқыланды. Зангараның психикалық ауруы болған, дұрыс пен бұрысты ажырата алмаған және оның қорғанында ақылсыздық қорғау ұсынылуы керек екендігі туралы пікірлер айтылды, ал кейбіреулер оның ақыл-есі сау болған деп санайды.
Zangara had little education and worked as a bricklayer. He suffered severe pain in his abdomen, which doctors told him was chronic and incurable. In 1926 he underwent an appendectomy, but it was no help; if anything, it may have made his pain worse. The doctors who performed his autopsy attributed his abdominal pain to adhesions they found on his gallbladder. In his prison memoir, Zangara himself attributed his pain to being forced to do grueling physical labor on his father's farm from an early age. He wrote that his pain began when he was six years old. Observers at the time and following his execution have discussed his mental state. Arguments have been made that Zangara was mentally ill, incapable of distinguishing right from wrong, and ought to have had an insanity defense presented on his behalf while others have contended that he was sane.
Адам өлтіруге әрекеті
1933 жылдың 15 ақпанында Рузвельт Флорида штатының Майами қаласындағы Бэйфронт Парк аймағында ашық көліктің артқы жағынан түнгі сөйлеуін жасады. Зангара осы жерде көлік тасымалдаушы болып уақытында жұмыс істеп, жинаған ақшасымен күн көріп отырған. Ол жергілікті ломбардтан 8 долларға (1933 жылғы 8 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға тең) сатып алған .32 калибрлі US Revolver Company револьверімен қаруланған күйде көрермендер қатарына қосылды. Бірақ оның бойы 5 фут (2 метр) болғандықтан, ол өзгелердің үстінен көре алмады, сондықтан 25 фут қашықтықтағы нысанасын анық көру үшін шайқалатын металл орындыққа тұрып, Лилиан Кростың шляпасының үстінен қарауға мәжбүр болды. Ол мылтығын миссис Кростың оң иығына қойды (Ол одан шамамен 4 дюйм қана ұзын болды және салмағы 105 фунт еді). Зангара алғашқы оқты атқаннан кейін Крос және басқалар оның қолын ұстады, бірақ ол тағы төрт оқты кездейсоқ атып жіберді. Оқтан бес адам зардап шекті: Джозеф Гилл (қарынға ауыр жарақат алды); Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласының Маргарет Круис (қолда жеңіл жарақат және бас сүйегінде жара); Нью-Йорк детективі/қорғаушысы Уильям Синнотт (басында жеңіл жарақат); Майами қаласының Рассел Колдуэлл (маңдайда сызат); және Чикаго қаласының мэрі Антон Сермак, ол Рузвельтпен бірге көліктің баспалдағында тұрған. Миссис Кростың оң жақ бетінде оқтан күйген іздер болды. Құпия қызмет агенті Боб Кларктің қолы сызады, бұл Сермакқа тиген оқтан болуы мүмкін. Көздеген нысаны – Рузвельт ешқандай зақым алмады. Рузвельт өлімге ұшыраған Сермакты құшақтап, ауруханаға асықтырды. Ауруханаға жеткен соң Сермак Рузвельтпен сөйлесіп, 19 күннен кейін қайтыс болғанға дейін, оның қабіріне жазылған сөзді айтты дегенді айтады: «Мен сен емес, мен болғаным үшін қуаныштымын». «Трибун» газеті бұл сөзді куәгерге сілтеме жасамай жариялады, ал көптеген зерттеушілер оның айтылғанына күмән келтіреді.
On February 15, 1933, Roosevelt was giving an impromptu speech at night from the back of an open car in the Bayfront Park area of Miami, Florida, where Zangara was working the occasional odd job and living off his savings. Zangara, armed with a .32 caliber US Revolver Company revolver he had bought for $8 (8.0 in 1933 is equivalent to about <calculated amount> in recent years) at a local pawn shop, joined the crowd of spectators, but as he was only 5 feet (2 m) tall, he was unable to see over other people and had to stand on a wobbly metal folding chair, peering over the hat of Lillian Cross to get a clear aim at his target from 25 feet away. He placed his gun over Mrs. Cross' right shoulder (She was only about 4 inches taller than he was and weighed 105 pounds). After Zangara fired the first shot, Cross and others grabbed his arm, and he fired four more shots wildly. Five people were hit: Mrs. Joseph H. Gill (seriously wounded in the abdomen); Miss Margaret Kruis of Newark, New Jersey, (minor wound in hand and a scalp wound); New York detective/bodyguard William Sinnott (superficial head wound); Russell Caldwell of Miami (flesh wound on the forehead); and Chicago Mayor Anton Cermak, who was standing on the running board of the car next to Roosevelt. Mrs Cross had powder burns on her right cheek. A Secret Service agent Bob Clark had a grazed hand, possibly caused by the bullet that struck Cermak. The intended target, Roosevelt, was unharmed. Roosevelt cradled the mortally wounded Cermak in his arms as the car rushed to the hospital; after arriving there, Cermak spoke to Roosevelt, and before he died 19 days later, allegedly uttered the line that is engraved on his tomb: "I'm glad it was me, not you." The Tribune reported the quote without attributing it to a witness, and most scholars doubt it was ever said.
Салдары
Дэд округінің сотының түрмесінде Зангара мойындап: "Қолымда мылтық бар. Алдымен патшаларды және президенттерді, содан кейін барлық капиталистерді өлтіремін". Ол кісі өлтіруге қатысты төрт әрекетке қанағаттандырып, 80 жылға бас бостандығынан айырылды. Сот залынан шығарылғанда, Зангара судьяға: "Төрт есе жиырма – сексен. О, судья, қисық қылмаңыз. Маған жүз жыл беріңіз" деді. Сермак 19 күннен кейін, 1933 жылдың 6 наурызында, Рузвельттің қызметке кірісуінен екі күн өткен соң перитониттен қайтыс болды. Зангара Сермақтың өліміне қатысты бірінші дәрежелі кісі өлтіруде айыпталды. Зангара кісі өлтіруге ниеттенгендіктен, оның нақты мақсаты ол өлтірген адам болмаған факт маңызды емес еді, себебі ол ниеттенген адамға бағытталған қылмыс доктринасы бойынша бірінші дәрежелі кісі өлтіруде кінәлі деп танылды. Зангара қосымша кісі өлтіру айыптамасын мойындады және округ сотының судьясы Ули Томпсон оны өлім жазасына кесті. Өкімді естігеннен кейін Зангара: "Маған электр орындығын бердіңіз. Мен сол креслодан қорқамаймын! Сіз капиталистердің бірісіз. Сіз де алаяқсыз. Маған электр орындығына отырғызыңыз. Маған бәрібір!" деді. Флорида заңына сәйкес, өкімталған кісі өлтіруші жазасын күту кезеңінде басқа тұтқынмен бірге камерада бола алмайды, бірақ Райфордта тағы бір өкімталған кісі өлтіруші жазасын күтіп отырды. Зангараның үкімі түрме қызметкерлерінің өлім жазасына кесілген тұтқындарды күту орнын кеңейтуін қажет етті және "өлім камерасы" "Өлім қамауына" айналды.
Zangara confessed in the Dade County Courthouse jail, stating: "I have the gun in my hand. I kill kings and presidents first and next all capitalists." He pleaded guilty to four counts of attempted murder and was sentenced to 80 years in prison. As he was led out of the courtroom, Zangara told the judge: "Four times 20 is 80. Oh, judge, don't be stingy. Give me a hundred years." Cermak died of peritonitis 19 days later, on March 6, 1933, two days after Roosevelt's inauguration. Zangara was promptly indicted for first degree murder in Cermak's death. Because Zangara had intended to commit murder, the fact that his intended target may not have been the man he ultimately killed was not relevant as he would still be guilty of first degree murder under the doctrine of transferred intent. Zangara pleaded guilty to the additional murder charge and was sentenced to death by Circuit Court Judge Uly Thompson. Zangara said after hearing his sentence: "You give me electric chair. I no afraid of that chair! You one of capitalists. You is crook man too. Put me in electric chair. I no care!" Under Florida law, a convicted murderer could not share cell space with another prisoner before his execution, but another convicted murderer was already awaiting execution at Raiford. Zangara's sentence required prison officials to expand their waiting area for prisoners sentenced to death and the "death cell" became "Death Row".
Атқару
Өлім жазасына кесілген Зангара үкімін шағымдаудан бас тартып, он күннен кейін 1933 жылғы 20 наурызда Райфордтағы Флорида штатының түрмесіндегі «Ескі Ошаш» деп аталатын электр орындығында атқыланды. Зангара өлімге келер сәттерін түсіретін кинокамералар жоқ екенін білгенде ашуға булықты. Оның соңғы сөзі: «Viva l'Italia! Әлемдегі барлық кедей халыққа қоштасу! Батырманы басыңдар! Еріктіріңдер, басыңдар!»
After spending only 10 days on death row, Zangara, who refused to appeal his sentence, was executed on March 20, 1933, in Old Sparky, the electric chair at Florida State Prison in Raiford. Zangara became enraged when he learned no newsreel cameras would be filming his final moments. His final statement was "Viva l'Italia! Goodbye to all poor peoples everywhere! Push the button! Go ahead, push the button!"
Құрлық теориясы
Есептерде Сермак пен басқа құрбандар Рузвельтті өлтіруге жасалған әрекеттің кездейсоқ құрбандары болғаны айтылса, 1999 жылға дейін Зангара Чикаго Outfit қылмыстық синдикатының басшысы Франк Нитти үшін жұмыс істейтін жалдамалы кісі өлтіруші болған деген теория пайда болды. Чикагодағы ұйымдасқан қылмыс туралы көптеген кітаптардың авторы Джон Уильям Туохи, құпия қызмет мүшелерінің құжаттарын қарап шыққаннан кейін, 2002 жылғы мақаласында Сермак қалай және неге нақты нысана болғанын, сондай-ақ оқ атудың Чикагодағы кең таралған топтық зорлық-зомбылықпен байланысын егжей-тегжейлі түсіндірді. Бұл теорияны көптеген зерттеушілер қолдайды, сот куәліктерін талдауларына сүйене отырып, Сермак үш ай бұрын Ниттиге қарсы өлтіру әрекеті жасағанын мәлімдейді. Конспирологтар Зангараның 16 жыл бұрын Италия армиясында шебер мерген болғанын, ол мақсатына тие білгенін болжайды, бірақ Зангараның соғыстан бері қартаюы және денсаулық мәселелері, оның бойының кішкентай болуы салдарынан шайқалып тұрған орындыққа тұру қажеттігі, оның тәжірибесі пистолет емес, мылтықпен алыс қашықтықтан атуға қатысты болғаны және нысанасы туралы өзінің мәлімдемелері ескерілмейді. Зангарамен сұхбаттасқан Реймонд Моли оның ірі конспирацияның бір бөлігі болмағанына және Рузвельтті өлтіруге ниеттенгеніне сенді.
While accounts focus on Cermak and the other victims being random casualties of an attempt to assassinate Roosevelt, a conspiracy theory emerged sometime before 1999, asserting that Zangara was a hired killer working for Frank Nitti, who was the head of the Chicago Outfit crime syndicate. John William Tuohy, author of numerous books on organized crime in Chicago, after reviewing Secret Service records, described in detail in a 2002 article his interpretation of how and why Cermak was the real target and the relationship of the shooting to the rampant gang violence in Chicago. The theory is enhanced by numerous researchers, citing their analysis of court testimony, asserting that Cermak had directed an assassination attempt on Nitti less than three months earlier. The conspiracy theorists suggest that Zangara had been an expert marksman in the Italian Army 16 years earlier, who would presumably hit his target, though sidestepping any issues about Zangara's progressive age and health issues since his time in the war, his short stature requiring him to stand on a jostled chair, his experience being with a rifle rather than with a pistol from a great distance, and his own statements regarding his target. Raymond Moley, who interviewed Zangara, believed he was not part of any larger conspiracy, and that he had intended to kill Roosevelt.
Танымал мәдениетте
1960 жылы "Қолынан қайтпаған қастандықшы" атты екі бөлімді сюжет желісінде "Қолынан қайтпағандар" телесериалында актер Джо Мантелл Джузеппе "Джо" Зангараның рөлін ойнады. Бұл эпизод, Зангараның оқиғасын баяндай отырып, көбінесе Ниттидің Чикагодағы алғашқы (қойылып айтылған) әрекетімен Сермакты өлтіру жоспарына назар аударады, оны бірінші бөлімнің соңында Элиот Несс және оның агенттері жолына қояды. Екінші бөлімде Флоридадағы бұрынғы армия мергенінен жалдамалы кісі қолымен тағы бір әрекет жасалады, ол да Несске арқасында сәтсіз аяқталады. Кенеттен Зангараның Рузвельтті өлтіруге байланысты емес, ойсыз құштарлығы Ниттидің мақсатына қол жеткізеді. Бұл екі бөлімді әңгіме кейіннен "Зангараның мылтығы" деген атаумен толық метражды фильм ретінде біріктірілді. 1993 жылы "Қолынан қайтпағандар" сериалының жаңа өрбуінде "Радикалды шешім" эпизодында актер Дэвид Энгель Зангара рөлін ойнады. Зангара Филип К. Диктің 1962 жылғы "Жоғары қамалдағы адам" романында (сондай-ақ кейінгі Amazon түпнұсқалық сериалында) маңызды рөл атқарады. Екінші дүниежүзілік соғыста Осіс жеңіске жеткеннен кейін орын алатын бұл балама тарих романы, Зангараның 1933 жылғы 15 ақпанда Майамиде президенттікке сайланған Рузвельтті өлтіруге сәтті қол жеткізгендігі туралы болжамға негізделген. GURPS Alternate Earths рөлдік ойынының "Reich 5" балама әлемінде де осындай Зангараның табысқа жеткені туралы тұжырым қолданылады. Макс Аллан Коллинстің 1983 жылғы "Натан Хеллер" сыр сериясының бірінші романы "Нағыз детектив" Зангараның Рузвельтті өлтіруге жасаған әрекетін көрсетеді, оны Чикаго мэрі Антон Сермакқа жасалған нақты қастандық ретінде қарастырады. Роман 1984 жылы Америка жеке тергеушілер қауымдастығының "Жылдың үздік жеке детективтік романы" сыйлығын жеңіп алды. 1990 жылы Стивен Сондхаймның "Assassins" пьесасының Бродвейден тыс қойылымында Зангара рөлін Эдди Корбич ойнады. Кейінгі қойылымдарда оны Пол Харри Лондонның Вест-Эндінде (1992 жылғы премьера) және Джеффри Кун Бродвейде (2004 жылғы премьера) сомдады. Мюзиклдің бірнеше әндерінде пайда болатын Зангара кейіпкері "How I Saved Roosevelt" әнінде маңызды жеке орындауға ие. HBO-ның 1998 жылғы "Винчелл" фильмінде кісі өлтіруге жасалған әрекеттен кейін бірнеше минут өткен соң Уолтер Винчелл Майами полиция бастығының машинасына секіріп, Зангарамен сұхбат сұрап, "New York Daily Mirror" газеті үшін эксклюзивті материал алады. 2011 жылы Ларри Корреаның "Spellbound" фантастикалық романында Зангараның Рузвельтті өлтіруге жасаған әрекеті суреттеледі. Зангараға жасалған сиқырлы күшелендіру, ұлтаралықты қоздыру және Гримноар қоғамының сиқырмен қабілетті кейіпкерлерінің азаматтық құқықтарын шектеу үшін жасалған қастандыққа қызмет етеді. Кішкентай калибрлі тапаншаны пайдаланудың орнына, Зангара тірі зеңбірек немесе бомбаға айналдырылып, 200-ге жуық көрерменді, соның ішінде Сермакты өлтіреді және Рузвельттің денсаулығына зиян келтіреді. Шарлин Харристің фантастикалық батыстық "Гунни Роуз" сериясы Зангараның Рузвельтті өлтіруге сәтті ұмтылған және АҚШ бірнеше мұрагер мемлекеттерге бөлінген әлемде өрбиді.
In a 1960 two part story line titled "The Unhired Assassin" on the TV series The Untouchables, actor Joe Mantell played the part of Giuseppe "Joe" Zangara. This episode, while depicting Zangara's story throughout, focuses mostly on Nitti's plan to kill Cermak with an initial (fictionalized) attempt in Chicago that is foiled by Eliot Ness and his agents at the end of part one. In part two, another attempt is made using a contract hitman, an ex Army rifleman in Florida, which again fails thanks to Ness. Suddenly, Zangara's failed, and unrelated, obsession with killing Roosevelt unintentionally achieves Nitti's goal. This two part story was later edited together as a feature length movie retitled The Gun of Zangara. In the 1993 reboot of The Untouchables, the episode "Radical Solution" has actor David Engel portraying Zangara. Zangara plays a significant role in the background provided for Philip K. Dick's 1962 novel The Man in the High Castle (as well as the subsequent Amazon original series). This alternate history novel, set after an Axis victory in World War II, bases the point of divergence on the premise that Zangara succeeded in assassinating President elect Roosevelt on February 15, 1933, in Miami. A similar Zangara is successful premise is used in the GURPS Alternate Earths role playing game's "Reich 5" alternate universe. Max Allan Collins' 1983 novel True Detective, first in his Nathan Heller mystery series, features Zangara's attempted assassination of Roosevelt, positing it as an actual attempt on Chicago Mayor Anton Cermak. The novel won the 1984 Shamus Award for Best P. I. Hardcover from the Private Eye Writers of America. In the original 1990 Off Broadway production of Assassins by Stephen Sondheim, Zangara was played by Eddie Korbich. In later productions, he was played by Paul Harrhy in London's West End (1992 premiere) and Jeffrey Kuhn on Broadway (2004 premiere). Appearing in several songs from the musical, the Zangara character has a major solo in the number "How I Saved Roosevelt". In HBO's 1998 biopic Winchell, moments after the assassination attempt, Walter Winchell leaps onto the running board of Miami's Police Chief's car, asking for an interview with Zangara, thereby getting at exclusive story for the New York Daily Mirror. The 2011 fantasy noir novel Spellbound by Larry Correia features Zangara's attempted assassination of Roosevelt. Zangara is magically enhanced in a plot to inflame bigotry and curtail the civil rights of the magically gifted protagonists of the Grimnoir Society. Instead of using a small caliber handgun, Zangara is made into a living cannon or bomb and kills nearly 200 onlookers, including Cermak, and cripples Roosevelt. Charlaine Harris' fantasy Western Gunnie Rose Series is set in a world in which Zangara succeeded in assassinating Roosevelt, and the United States fractured into several different successor states.