Кіріспе
Римдегі монументалды алаңдар сериясы – Императорлық форумдар (итальян тілінде Fori Imperiali) – б.з.д. 46 жылдан б.з. 113 жылға дейін, бір жарым ғасыр бойы Римде салынған монументалды форумдар (қоғамдық алаңдар). Форумдар Рим Республикасы мен Рим империясының орталығы болды. Императорлық форумдар Рим форумының бір бөлігі болмаса да, бір-біріне жақын орналасқан. Юлий Цезарь Римнің осы бөлігінде алғаш құрылыс салған және осы мақсатта Форумды және Комитиумды – саяси мәселелерді шешуге арналған форум алаңын қайта ұйымдастырған. Бұл форумдар ежелгі Рим империясының саяси, діни және экономикалық өмірінің орталықтары болды. 20 ғасырдың басында Муссолини ежелгі Римнің даңқын қайта жаңғырту науқаны аясында Императорлық форумдарды қалпына келтірді, бірақ сонымен қатар осы орталықта Via dei Fori Imperiali көшесін салды. Қазіргі заманғы көше мен оның қарбалас қозғалысы ғимараттарға діріл мен ластанудан зақым келтіруде. Жолды алып тастау жөнінде бірнеше ұсыныс жасалған, бірақ олардың ешқайсысы іске аспады.
The Imperial Fora (Fori Imperiali in Italian) are a series of monumental fora (public squares), constructed in Rome over a period of one and a half centuries, between 46 BC and 113 AD. The fora were the center of the Roman Republic and of the Roman Empire. The Imperial Fora, while not part of the Roman Forum, are located relatively close to each other. Julius Caesar was the first to build in this section of Rome and rearranged both the Forum and the Comitium, another forum type space designated for politics, to do so. These fora were the centres of politics, religion and economy in the ancient Roman Empire. During the early 20th century, Mussolini restored the Imperial Fora as part of his campaign to evoke and emulate the past glories of Ancient Rome, but he also built the Via dei Fori Imperiali across the middle of the site. The modern street and its heavy traffic has proved a source of damage to the buildings because of vibration and pollution. There have been a number of proposals to remove the road, but none have taken effect.
Цезарь форумы
Юлий Цезарь өзінің атын алып, үлкен форум салуға шешім қабылдады. Бұл форум б.з.д. 46 жылы салтанатты түрде ашылды, бірақ сол кезде толыққанды аяқталмаған болуы мүмкін және кейін Август оны аяқтады. Цезарь форумы Рим форумына қосымша ретінде салынды. Форум мемлекеттік істер мен үкімет жұмыстары үшін Рим форумына балама ретінде пайдаланылды; сонымен қатар, ол Цезарьдің билігін көрсету мақсатында да салынған. Цезарь өз форумының алдына Венера Генатрикске арналған ғибадатхана орналастырды, себебі Цезарьдің әулеті (Юлий руы) Венерадан Эней арқылы таратылған деп санайтын. Ғибадатхананың алдына, Александр Македонскийдің танымал шағыр аты Буцефалға мінген Цезарьдің өзі бейнеленген мүсін қойылды, бұл абсолютті биліктің символы болды. Бұл орталықтандырылған көзқарас эллинистік қасиетті орындарының насихатынан кейін идеологиялық мақсатына сай келді; сондай-ақ, форумның орналасқан жері де маңызды болды: болашақ диктатор Сенаттың отырыс залы – Курияда бейнеленген орталық биліктен алыс болғысы келмеді. Шындығында, Цезарь қайтыс болғанға дейін Сенат Курияны сол жерде қайта жаңартуға келісім берді.
Август форумы
Б.з.д. 42 жылы Филиппи шайқасында Август пен Марк Антоний бірігіп жұмыс істеп, Брут пен Кассиустың әскерлерін жеңіп, Цезарьдің өлімінен кек алды. Август Марс Ультор ("Кекші Марс") ғибадатханасын салуға уәде берді. 40 жылдық құрылыстан кейін, б.з.д. 2 жылы толық емес форум ашылды, бұл Август форумын, екінші монументалды алаңды қосты. Бұл жаңа кешен Цезарь форумымен тік бұрышта орналасқан. Ғибадатхананың өте биік қабырғасы бар, ол әлі күнге дейін Субураның қарапайым ауданынан ерекшеленеді. Бұл биік қабырға өрттен сақтайтын кедергі ретінде қызмет етті, Римнің жиі болатын өрттерінен форум аумағын қорғады. Төртбұрышты алаңта терең галереялары бар, олардың беті үлкен жартылай дөңгелек экседрларға дейін кеңейеді. Жақында Траян форумымен шектесетін қабырғаның оңтүстігінде тағы бір кішкентай экседр табылды, яғни симметрия үшін Нерва форумына орын беру үшін басқа экседрлар бұзылған болуы керек, осылайша экседрлардың саны екі емес, төртке жетті. Бұл Август форумының оңтүстік бөлігінің жоспарын толығымен өзгертті, яғни ол Траян форумына көбірек ұқсас, ал форумның оңтүстік бөлігіне қатысты жаңа теория екі жаңа экседрдың арасында базилика болғандығын көрсетеді (Траян форумындағыдай). Форумның барлық әшекейлемесі Августтың идеологиясымен тығыз байланысты болды. Миф бойынша, Римнің өзі Марс құдайынан Ромул арқылы туған. Бұл форумды . . .
Бейбітшілік ғибадатханасы
75 жылы император Веспасианның тұсында Бейбітшілік ғибадатханасы, сондай-ақ Веспасиан форумы деп аталатын ғимарат салынды. Аугуст форумы мен Цезарь форумынан Аргилетуммен бөлінген бұл ғибадатхана, Рим форумын Субурамен байланыстырып, Велиан төбесіне (Колизей бағытында) қарап тұрды. Бұл құрылымның азаматтық функциясы туралы ешқандай мәлімет болмағандықтан, оны нағыз форум деп санау қиын болды. Сондықтан, ғибадатхана Империяның соңына дейін тек Бейбітшілік ғибадатханасы (Templum Pacis) деп аталып келді. Оның алаңы да ерекшеленді: ғибадатхана портиктің астында экседра тәрізді ашылатын үлкен апсидалы зал ретінде салынды. Бағаналар қатары портик пен ғибадатхананы бөліп тұрды. Орталық бөлігі басқа форумдар сияқты таспен төселмеген, орнына бақша ретінде пайдаланылды, онда бассейндер мен мүсіндерге арналған тұғырлар орналасқан, бұл оны ашық аспан астындағы мұражайға ұқсататын. Бұл ескерткіш Иерусалимнің бағындырылуын тойлау үшін салынған. Портиктердің бірінде Форма Урбис Роме орналасқан – Северан дәуірінде (III ғасыр) қабырғаны жауып тұрған мәрмәр тақтаға салынған ежелгі Римнің мәрмәр картасы. Қазір бұл қабырға Санти Косма-э-Дамиано шіркеуінің қасбетінің бөлігі болып табылады, онда картаның тақталарын бекітуге арналған тесіктерді көруге болады. Сондай-ақ, Бейбітшілік ғибадатханасында Ирод ғибадатханасынан әкелінген менораның сақталғаны айтылады.
Нерва форумы немесе Өткінші форум
Домициан бұрынғы кешенді және Бейбітшілік ғибадатханасы мен Цезарь және Август форумдары арасындағы бос, дұрыс емес аймақты біріктіріп, барлық басқа форумдарды байланыстыратын тағы бір монументалды форум салуға шешім қабылдады. Август форумының экседраларының бірі және Аргилетто жолымен ішінара толып тұрған шектеулі кеңістік Домицианды форумның шекаралық қабырғаларын әшекейлеу үшін бүйірлік портиктерді салуға мәжбүр етті. Императордың қорғаушысы Минерваға арналған ғибадатхана Август форумының экседрасына тіреліп салынды, ал қалған кеңістік барлық форумдарға үлкен монументалды кіреберіс (Портикус Абсидатус) болды. Домицианның өлімінен кейін форумды оның ізбасары Нерва ашты және оған өзінің есімін берді. Нерва форумы, Аргилетто жолы сияқты, қолжетімділік жолы қызметін атқарғандықтан, «Көшкін форум» деп те аталады.
Траян форумы
Домицианның жобалары Нерва форумының салынуынан да әлдеқайда масштабты болған болуы мүмкін, және оның билігі тұсында Капитолий төбесі мен Квириналь төбесін байланыстырып тұрған кішкентай тілді алып тастау жұмыстары басталған болуы мүмкін, осылайша қазіргі Пьяцца Венецияға жақын жердегі Марс алаңына қарай форумдардың жолы тосылған. Бұл жобаны Траян 112-113 жылдар аралығында Траян форумын салу арқылы жаңартып, аяқтады. Бұл оқиға Дакияның жаулануымен байланысты болды, ал Римнің әскери жеңістерін тойлауға арналған салтанатты шараларға алынған олжа қаржысы жұмсалды. Форумды дайындауға көп еңбек жұмсалды. Дөңгелек тілді алып тастау қажет болды, сондай-ақ Квириналь төбесінің қиылымын Траян базарының құрылысы арқылы қолдау көрсету қажеттігі туды. Форум алаңын арт жағынан Траян бағанасымен бірге Ульпия базиликасы жапты. Базиликаның алдындағы монументалды қасбеттің фонында императордың ірі атты мүсіні орналастырылды. Соңғы форум ең үлкені және ең сәндісі болды.
Мұражай
2007 жылы Траян базарында императорлық форумдарға арналған мұражай ашылды, ол бір кезде Траян форумының солтүстік шекарасын құраған. "Museo dei Fori Imperiali" (ағылшын тілінде: Императорлық форумдар мұражайы) деп аталған жаңа мұражай мүсіндер, бейнежазбалар, сәулеттік фрагменттер және масштабты модельдер арқылы төрт форумның және Бейбітшілік ғибадатханасының тарихын көрсетеді.