Кіріспе

Джаяпала – 964–1001 жылдары билеген индус шахи әулетінің билеушісі. Ол батыста Лағманнан бастап шығыста Кашмирге, және Сирхиндтен Мултанға дейін созылған аймақты басқарды. Ол Хутпалдың ұлы және Анандапаланың әкесі еді.

Тарих

Үш ғасыр бойы тынымсыз күш жұмсағаннан кейін, 950 жылдың соңында Үндістандағы араб/түрік үстемдігі Мултан және Мансура мемлекеттерімен ғана шектелді. Кабул қаласы Сабуктигіннің басқаруында болды, бірақ Удабандапурдағы индус шахи билеушілері Кабулдың бақылауын қайтару үшін үздіксіз күш салып келді. 986–987 жылдары Жаяпала Газниге жорық жасап, Гузақта Сабуктигіннің әскерлерімен кездесті. Соғыс бірнеше күнге дейін шешілмей, бірақ ахуал шахилерге қарсы өзгере бастады: Жаяпала бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды. Сабуктигіннің ұлы Махмуд, шебер әскербасы, шешуші жеңіске жеткісі келді, бірақ Жаяпала барлық құндылықтарын өртеумен қорқытқан соң, ол келісімге келуге мәжбүр болды. Бір миллион шахи дирхамы және елу соғыс пилі соғыс өтемі ретінде келісілді, сондай-ақ бірнеше шекаралық бекіністер Ғазнавилерге берілді. Сәйкесінше, Жаяпала Сабуктигінмен бірге бірнеше ғазнави қолбасшыларымен кері қайтты. Жаяпала өз аумағына жеткен соң, келісімді бұзып, қолбасшыларды түрмеге қамап, Сабуктигінді тұтқындарды алмасуға мәжбүрлеуді үмітті. Сабуктигін келісім бұзылғанын мойындағысы келмеді, бірақ бұл шындыққа айналғаннан кейін, ол Ламғанның шекаралық қаласын тонады: ғибадатханалар қиратылып, үйлер өртелді. Жауап ретінде Жаяпала белгісіз раджалардан әскер жинап, Киндиде (қазіргі Кандибаг ?) Ғазнавилермен кездесті. Ғазнавилер жеңіл шабуылдар жасап жаудың қатарларын бірнеше рет бұзып, содан соң толыққанды шабуылға көшті, сан жағынан артық болғанына қарамастан, шахилерді Инд өзенінен тысқары қашуға мәжбүр етті. Пешаварға дейінгі барлық аумақ жоғалды, ал Сабуктигін өзінің салық жинаушыларын орнатты, жергілікті тайпалар Ғазнави әскеріне қосылды. Жеңісті еске алу үшін Киндиде рибат салынды. Бірақ Пешавар және іргелес аймақтар Ғазнави-шахи қақтығысының ұзақ үзілісі кезінде шахилардың қолына қайта келді. 990–991 жылдары Махмуд әкесі Сабуктигін көтеріліс қозғады деген айыппен түрмеге қамалды. Жаяпала бұл жағдайды өз пайдасына қолданып, Махмудты құтқаруға, қызын оған беруге және жеткілікті байлық пен әскер беруге уәде берді. Махмуд бұған жағымсыз жауап берді, шахиді сенімсіз деп санап, Сабуктигінге деген толық адалдығын жариялады және босатылғаннан кейін Жаяпалаға шабуыл жасауға уәде берді. Сонымен қатар, сол кезде Жаяпала Лахордың раджасы Бхараттың қарсылығына тап болды, ол Нандана, Джайлам және Такесхарды басып алуға тырысты. Панжабтың сол кездегі әкімі Анандапалаға Бхараттың күштерін тоқтатуға бұйрық берілді, одан кейінгі шайқаста Бхарат тұтқындалды және Лахор қосылды. Бірақ Лахордың ақсүйектері ескі патшалары үшін дөңгелектеп, ол құлшылық төлегеннен кейін феодал ретінде қайта орнатылды. Бір жылдан кейін Бхараттың ұлы Чандрак, Шахилерге қарсы ойсыз жорық жасады деген желеумен оны биліктен ығыстырып, жаңа феодал болды. 998–999 жылдары (билікті басып алғаннан кейін сегіз жыл өткен соң) Жаяпала өзінің билеушісі Бхаратты қорғау сылтауымен Лахорға қарсы соғыс жариялады және Анандапаланы жіберді. Чандрак Самутла шайқасының маңында тосқауылға түсіп, ұрланды, Лахор шахилердің қолына көшті. Рахман шахилер ғазнавилерге қарсы шығындарын өтеу үшін кез келген сылтауды пайдаланды деп болжайды. 998 жылы Махмуд Ғазнави тағына отырды және аннексияға кірісті. Көп ұзамай Махмуд шахилерге көз тікті, олардың аумақтарын жыл сайын басып алуға ниеттенді. Өмірінің соңғы шайқасында Жаяпала 1001 жылдың 27 қыркүйегінде Пешаварда Махмудпен кездесті. Бардари провинциясының Адира Афган есімді шахи әкімі тарап ауысып, Махмуд әскерлерінің шахи провинциялары арқылы қауіпсіз және жылдам өтуіне көмектесті. Махмуд Жаяпаланың күштер күшейгенше соғысты кейінге қалдыруға тырысқанын байқап, бірден соғыс жариялады. Көп ұзамай шахилер дүрбелеңге түсті, Жаяпала мен оның он бес туысы тұтқындалды. Шамамен бір миллион шахи әскері құл ретінде алынды. Соғыстан түскен олжалар замандас хроникашыларды таң қалдырды: тек патшалық мойындықтарының құны алты миллионнан астам шахи дирхамын құрады. Махмуд Хундқа дейін шабуылын жалғастырды, оның әскерлері қашқан әскерлерді қуды және қарсылық ошақтарын жойды. Бірнеше айдың ішінде Инд өзенінің батысындағы барлық шахи аумағы Махмудқа бағынды. 1002 жылдың сәуірінде Махмуд Газниге қайтып келді. Жаяпала ақыры босатылды, бірақ мұсылман тарихшылары нақты жағдай туралы келіспейді. Махмудтың сарай ақыны Унсури оны құл саудасында сатқанын айтады, ал Минхаж ад-Дин және әл-Малик Исами оның құны 80 дирхам/динар болғанын қосты. Ал-Ансаб сияқты басқалары Махмуд оның кешірім сұрауын қабылдамағанын, бірақ 1002 жылдың наурыз айында 2,5 миллион дирхам және 50 соғыс пилі төлегеннен кейін босатуға рұқсат бергенін айтады, бұл Рахманның пікірінше, ықтимал. Жаяпала Хундқа қайтып оралды және Анандапаланың пайдасына тақтан бас тартып, өзін өртеді. Индус шахи патшалары мен Ғазнави патшалары арасындағы жаулау он бес жылға созылды, содан кейін соңғысы Ауғанстан және қазіргі Пәкістан аймағында, Кабул қаласының ішінде билік орнатуға жетті.

Мұрагерлік

Жаяпаланың орнына оның ұлы Анандпала келді. Ол Шахи әулетінің келесі буындарымен бірге ондаған жылдар бойына өркендеп келе жатқан Ғазнауилерге қарсы түрлі шайқастарға қатысып, оларды Инд өзенінен өтуден табысты алдын алды.