Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Паштун ақыны, басшы және жауынгер (1613–1689)
Pashtun poet, chief and warrior (1613–1689)
Хушал өмірін Моғол императорына қызмет етумен өткізді, ал соңғы жылдары Хайбер-Пахтунхва (қазіргі Пәкістан) және Забулистан (қазіргі Ауғанстан) паштундарымен қарым-қатынасы өзгере түскен Моғол империясына қарсы күресті. Басшылығын қайта орнату үшін Хушал Моғол императоры Аурангзебтің билігіне қарсы шығып, көптеген шайқаста Моғол әскерін жеңді. Ол "паштун жауынгер ақыны" деп танымал болған көрнекті әскери қолбасшы. Хушалдың тұруға және күресуге дайындығы паштун тарихында маңызды рөл атқарды, ал оның ойлары мен идеялары паштундардың идеологиялық және интеллектуалдық дамуының жаңа кезеңін ашты. Ақындық және прозалық туындыларынан бөлек, Хушал парсы және араб тілдерінен пашту тіліне көптеген аудармалар жасады. Кейін ол Тирах аймағында (қазіргі Хайбер ауданы) дүние салды.
Khushal's life was spent in serving the Mughal emperor and in his last years he struggled against the Mughal Empire who had fluctuating relations with the Pashtuns of Khyber Pakhtunkhwa (present day Pakistan) and Zabulistan (present day Afghanistan). In order to restore his position as chief, Khushal challenged the powers of the Mughal emperor Aurangzeb and defeated the Mughal troops in many engagements. He was a renowned military fighter who became known as a "Pashtun warrior poet". The stand and fight attitude of Khushal was an important stance in Pashtun history, and his opinions and ideas form a new stage in the ideological and intellectual development of the Pashtuns. Besides poetry and prose works, Khushal also wrote various translations from Persian and Arabic into Pashto. He later died in Tirah area (Now Khyber District).
Ерте өмір
Хушал 1613 жылы паштун халқының Хаттак тайпасында дүниеге келген. Ол Моғол империясының Акора қаласынан (қазіргі Хайбер-Пахтунхва, Пакистан) шыққан Мәлік Шахбаз Хаттактың ұлы. Оның әкесі Мәлік Ақорай, Моғол императоры Акбардың тұсында кеңінен танымал болған алғашқы хаттак еді. Ақорай Териден (Қарақ ауданындағы ауыл) Сарай Акораға көшіп келді, бұл қаланы Ақорай құрып, салды. Ақорай Моғолдармен бірлесіп, негізгі жолды қорғауға көмектесті және осы көмегі үшін жомарт сыйлықтар алды. Ақорайдың атымен аталған Акорхелс тайпасы бүгінге дейін Хаттак тайпасының ішінде маңызды орынға ие. Хушал ханның Хаттак тайпасы қазір көбінесе Қарақ, Кохат, Ноушера, Акора Хаттак, Черат, Пешавар, Мардан және Хайбер-Пахтунхваның басқа да аймақтарында қоныстанған. Хушалдың өмірін екі маңызды кезеңге бөлуге болады: ересек болғанда ол көбінесе Моғол патшасының қызметінде болды, ал қарт жасында пуштундардың бірігуі туралы оймен айналысты. Ол бала кезінен-ақ зиялы да, батыл адам болды. Оның алғашқы соғысқа қатысуы 13 жасында болды. Ол ғалым, ойшыл, философ және жұртты қоздыратын ақын болды, сонымен қатар тайпасының басшысы мен билеушісі де еді. Оның ата-бабалары 16 ғасырдан бері Моғол империясының офицерлері болып келген. Әкесі Шахбаз хан Хаттак қайтыс болғаннан кейін, 1641 жылы император Шах Жахан оны 28 жасында тайпа басшысы және мансабдар етіп тағайындады. Моғол патшасы Шах Жахан оның билеушілік қабілетін жоғары бағалады. Шах Жахан қайтыс болғаннан кейін Аурангзебпен арақатынасы нашарлады. Аурангзеб 1658 жылы Хушалды тұтқындады, Шах Жаханның мұрагері Аурангзеб оны Гвалиор бекінісіне түрмеге жапты. Ол онда біраз уақыт тұтқын болып, кейін тау түрмесінде қамалды. Отанына оралғаннан кейін ол Моғол империясынан бірте-бірте алшақтады және қарсылық көрсетуді бастады. Ол басқа пуштун тайпаларымен байланыс орнатып, халқының қолдауымен Моғолдарға қарсы жүйелі күреске шықты.
Khushal was born in or about 1613 in the Khattak tribe of the Pashtun people. He was the son of Malik Shahbaz Khattak from Akora, in the Mughal Empire (now in Nowshera District, Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan). His grandfather, Malik Akoray, was the first Khattak to enjoy widespread fame during the reign of the Mughal emperor Akbar. Akoray moved from Teri (a village in Karak District) to Sarai Akora, the town which Akoray founded and built. Akoray cooperated with the Mughals to safeguard the trunk route and was generously rewarded for his assistance. The Akor Khels, a clan named after Akoray, still hold a prominent position in the Khattak tribe. The Khattak tribe of Khushal Khan now mostly lives in areas of Karak, Kohat, Nowshera, Akora Khattak, Cherat, Peshawar, Mardan and in other parts of the Khyber Pakhtunkhwa. Khushal's life can be divided into two important parts — during his adult life he was mostly engaged in the service of the Mughal king, and during his old age he was preoccupied with the idea of the unification of the Pashtuns. He was an intelligent and bold person from childhood. His first involvement in war occurred when he was just 13 years old. Apart from the fact that he was a scholar, thinker, philosopher and boisterous poet he was a prince and leaders of his tribe simultaneously. His forefathers were since the 16th century officers of the Mughal Empire. After the death of his father Shahbaz Khan Khattak, Emperor Shah Jehan appointed him as the tribal chief and Mansabdar in 1641 at the age of 28. The Mughal king shah Jahan appreciated his principality. After the death of shah Jahan his relations with Aurangzeb deteriorated. Aurangzeb arrested Khushal In 1658, Aurangzeb, Shah Jehan's successor, threw him away as a prisoner in the Gwalior fortress. There he was a prisoner for some time and later under detention in the mountains prison. When he returned, he dissociated himself from the Mughal Empire slowly and started with his resistance later. He took contact to other Pashtun tribes and with support of his people he started a systematic resistance against the Mughals.
Отбасылық негіздер
Хушалдың әкесі Мәлік Ақорай хан өз руының басшысы болған, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Шахбаз хан Хаттак хатактардың басшысы болды. Шахбаз хан Хаттак – Моғол армиясындағы белгілі сарбаз. Ол Юсуфзай тайпасына қарсы көптеген соғыстарда ерлік көрсеткен батыр адам еді. Осы батыр адам – Хушалдың әкесі. Ол сондай-ақ [Афридимен] және кейін Моғол армиясымен шайқаста батылдығын дәлелдеді, соның арқасында «семсерге шебер» деген атқа ие болды. Хушал – Шахбаз хан Хаттактың үлкен ұлы. Бір күні хатактар мен юсуфзайлар арасында шайқас болды, сол кезде Хушал он үш жаста болған. Дегенмен, ол әкесімен бірге бұл шайқасқа қатысты. Яғни, ол тумысынан-ақ семсерге шебер, басшыға/көктемге қажетті дағдыға ие болған.
Khushal's grandfather Malik Akoray Khan was a chief of his tribe but when he died his son Shahbaz Khan Khattak became the chief of the Khattaks. Shahbaz Khan Khattak was a prominent soldier in Mughal army. He was a brave man who fought many wars against Yousafzai tribe. This brave man is the father of Khushal. He also proved his bravery in fighting with [Afridi] and later on with Mugahl army that he got the name of swordsman. Khushal was the elder son of Shahbaz Khan Khattak. Once a battle was fought between the Khattaks and the Yusufzai at this time Khushal was only thirteen years old even then he joined this battle with his father. It means he was by birth a swordsman a necessary skill for a chieftain/ leader.
Көтеріліс және Моғол империясы
Оның әкесі Мәлік Шахбаз хан Хаттак 1641 жылдың 4 қаңтарында Юсуфзай тайпасына қарсы тайпалық шайқаста қаза тапты. Әкесінің қайтысынан кейін, 1641 жылы 28 жасында Мұғұл императоры Шах Жахан оны тайпа басшысы және мансабдар етіп тағайындады. Мұғұл патшасы Шах Жахан оның билігін жоғары бағалады. Кейін Аурангзеб (Шах Жаханның ұлы) әкесін түрмеге жаптырып, ағаларының басын шабуға бұйрық берді. Аурангзеб 1658 жылы Хушалды тұтқынға алды. Оны Ратхамбор бекінісіне тұтқын ретінде жіберді. Ол онда тұтқын болып, кейін Делідегі тау түрмесінде қамауда болды. 1668 жылы ол тұтқыннан босатылды. Хушалды паштун шоғырланған аймаққа қайтаруға рұқсат бергеннен кейін, ол моғол билігінен және патша Аурангзебтен көрген жақсылықсыздықтан қатты қорқып, ренжіді. Оның жағдайына көрсетілген немқұрайдылық және салқындық Хушалдың мақтанышын қорлады. Ол: «Мен патшаның немесе империяның мүддесіне қарсы ештеңе жасаған жоқпын», - дейтін. Мұғұл билігі оны қайта өз қызметіне тарту үшін азғыруын жалғастырды, бірақ Хушал барлық ұсыныстан бас тартып, моғолдарға: «Мен сіздердің мүдделеріңізге адалдықпен қызмет еттім, империяның мүддесі үшін өз паштундарымды бағындырып, өлтірдім, бірақ менің қызметім мен адалдығым мені моғол етпеді», - деп түсіндірді. Хушалдың айтуынша, ол іштей кек алуға құштар болған, бірақ үндемеуді жөн көрді. Дегенмен, моғолдар оның оқшаулануын көтергісі келмеді, сондықтан оған «дос немесе жау» болуға талап қойды, өйткені империяның мүддесі ешкімді жақтамайтынын білді. Хушал жау болуға шешім қабылдап, Дарья хан Африди мен Аймал хан Мохмандқа моғолдарға қарсы күреске қосылды. Ол Моғол империясынан бірте-бірте алшақтап, кейін қарсылық көрсетуді бастады, содан кейін Аурангзебке қарсы көтеріліске афған тайпаларын үндеді. Ол басқа пуштун тайпаларымен байланысқа шығып, халқының қолдауымен моғолдарға қарсы жүйелі қарсылықты ұйымдастырды. Хушал Хаттак, Моманд, Сафи және Африди тайпаларының моғолдарға қарсы көтерілісіне қосылды. Мұғұл империясында паштун тайпалары Мұғұл армиясының тірегі саналды. Олар империяның солтүстік-батыс қорғанысы болды, солтүстік-батыстағы қауіп-қатерлерге қарсы қорған және Пәкістанның Пәнджаб аймағындағы сикхтер мен Декандағы маратхалардың көтерілісіне қарсы негізгі күштер болды. 1672 жылы пуштун көтерілісі батыр ақын Хушал хан Хаттактың басшылығымен басталды. Көтеріліске түрткі болған нәрсе – моғол губернаторы Әмір ханның бұйрығымен моғол әскерлерінің қазіргі Кунардағы Сафи тайпасының әйеліне зорлық көрсетуге тырысуы болды. Сафи тайпасы жауап ретінде моғол әскерлерін өлтірді. Бұл шабуыл жазалау шарасына әкелді, ол паштун тайпаларының көпшілігінің жалпы көтерілісін тудырды. Мұғұл патшасы Аурангзеб Сафи тайпасының ақсақалдарына қылмыскерлерді ұстап беруді бұйырды. Сафи, Африди, Мохманд, Шинвари және Хаттак тайпалары бадалға айыпталған Сафи еркектерін қорғау үшін бірікті. Өз билігін қайта орнатуға тырысқан Әмір хан Аурангзебтің бұйрығымен үлкен моғол армиясын Хайбер асуына бастап барды, онда армия паштун тайпаларымен қоршалып, жеңілді. Ауған деректері Аурангзебтің үлкен жеңіліске ұшырағанын, 40 000 моғол сарбазының қаза тапқанын және губернатордың өзі қоса алғанда, тек төрт адамның қашып құтылуға үлкергенін мәлімдейді. Шайқаста ол өзінің жақын достары Аймал хан Мохманд пен Дарья хан Афридиден айырылды. Хушал 1672 жылы Хайбер асуында бүкіл моғол армиясын жойған Дарья хан Африди мен Аймал хан Мохмандтың батырлығы мен қайраттылығын жоғары бағалады. Ол осы екі жақын серігі туралы былай деді: «Аймал хан Мохманд пен Дарья хан Африди, Құдай оларды өлімнен сақтасын, олар маған қажет кезде ешқашан көмектеспеген емес».
His father Malik Shahbaz Khan Khattak was killed in a tribal clash against the Yusufzai tribe on 4 January 1641. After his father's death, Mughal Emperor Shah Jahan appointed him as the tribal chief and Mansabdar in 1641 at the age of 28. The Mughal king Shah Jahan appreciated his principality. Then Aurangzeb (the son of Shah Jahan) imprisoned his father and ordered the beheading of his brothers ; so he made his way to the throne. Aurangzeb arrested Khushal In 1658. He threw him away as a prisoner in the Rathambore fortress. There he had as a prisoner or later and Delhi spent under detention in the mountains prison. He later release from captivity in 1668. After Khushal was permitted to return to the Pashtun dominated areas, Khushal had been deadly shocked by the unfriendly treatment, he received from Mughal authorities and king Aurangzeb whose indifference and coolness towards his plight had wounded Khushal's ego. He used to say, "I had done nothing wrong against the interests of the king or the empire". Mughal authorities continued to offer him with temptations in order to reclaim him to their service but Khushal resisted all such offers and made it clear to the Mughals that "I served your cause to the best of my honesty, I subdued and killed my own Pashtuns to promote the Empire’s interests but my services and my loyalty did not make me a Mughal". According to Khushal, he was burning from inside for exacting revenge but preferred to keep silent. Nevertheless, the Mughals were not inclined to bear his aloofness and therefore he was challenged either "to be friend or foe" as the interests of empire knew no impartiality. Khushal decided to be a foe and joined Darya Khan Afridi and Aimal Khan Mohmand in their fight and wars against Mughals. He dissociated himself from the Mughal Empire slowly and started with his resistance later,he incited the Afghan tribes to rebel against the Mughal Emperor Aurangzeb. He took contact to other Pashtoon tribes and with support of his people he started a systematic resistance against the Mughals. Khushal joined a rebellion of Khattak, Momand, Safi and Afridi tribes against the Mughols. In the Mughal Empire, The Pashtun tribesmen of the Empire were considered the bedrock of the Mughal Army. They were the Empire's northwestern defense from the threat bulwark in the North West as well as the main fighting force against the rebellions of the Sikhs in the Punjab and the Marathas in the Deccan. The Pashtun revolt in 1672 began under the leadership of the warrior poet Khushal Khan Khattak. The revolt was triggered when Mughal soldiers under the orders of the Mughal Governor Amir Khan allegedly attempted to molest and sexually touch a woman of the Safi tribe in modern day Kunar. The Safi tribe retaliated and killed the Mughal soldiers. This attack provoked a reprisal, which triggered a general revolt by most of the Pashtun tribes. The Mughal King Aurangzeb ordered the Safi tribal elders to hand over the killers. The Safi, Afridi, Mohmand, Shinwari and Khattak tribes came together to protect the Safi men accused of badal. Attempting to reassert his authority, Amir Khan on the orders of Aurangzeb led a large Mughal Army to the Khyber Pass, where the army was surrounded by Pashtun tribesmen and routed. Afghan sources claim that Aurangzeb suffered a humiliating defeat, with a reported loss of 40,000 Mughal soldiers and with only four men, including the Governor managing to escape. In a Battle he lost his Dear and Trustworthy friends Aimal Khan Mohmand and Darya Khan Afridi. Khushal greatly praised the bravery and courage of Darya Khan Afridi and Aimal Khan Mohmand who had destroyed the entire Mughal army in the Khyber Pass in 1672. As he said about his these two close companions: "Aimal Khan Mohmand and Darya Khan Afridi, from death God preserve them, Never have they failed me at the time of need"
Содан кейін көтеріліс тарады, моғолдар паштун аймағындағы билігін толығымен жойды. Маңызды Атток-Кабул сауда жолының жабылуы ерекше маңызды болды. 1674 жылға қарай жағдай осылай нашарлағандықтан, Аурангзеб жеке басқару үшін Аттокқа келді. Дипломатия мен параға, сондай-ақ қарулы күшке көшкен моғолдар ақырында көтерілістің күшін әлсіретті, бірақ олар негізгі сауда жолынан тыс жерде тиімді билікті ешқашан қолдана алмады. Дегенмен, Мұғұл шекарасындағы ұзақ мерзімді анархияның салдарынан Надир шаһтың Хорасан әскерлері жарты ғасырдан кейін Делиге бара жатқан жолда аз қарсылыққа тап болды.
After that the revolt spread, with the Mughals suffering a near total collapse of their authority along the Pashtun belt. The closure of the important Attock to Kabul trade route along the Grand Trunk road was particularly critical. By 1674, the situation had deteriorated to a point where Aurangzeb himself camped at Attock to personally take charge. Switching to diplomacy and bribery along with force of arms, the Mughals eventually split the rebellion and while they never managed to wield effective authority outside the main trade route, the revolt was partially suppressed. However, the long term anarchy on the Mughal frontier that prevailed as a consequence ensured that Nader Shah's Khorasanian forces half a century later faced little resistance on the road to Delhi.
Бейбітшілік пен ұлттық тұтастығы үшін күрес
Қошалдың бейбітшілік үшін күресі біртіндеп ұлттық бірлікке ұласты. Ол өзінің күресі аймаққа бейбітшілік әкеліп, өз халқының (паштундардың) моғол әміршілерінен азаттыққа жететініне сенді. Осы мақсатта ол паштундарды біріктіруге тырысты, сондықтан Тира тауларынан Сватқа дейін сапарлады. Ол паштундардың есімін көтеруде белгілі бір жетістікке жеткендей көрінеді. Ол олар туралы былай дейді: «Егер мен моғолдарға қарсы қылышымды белдесем, мен бүкіл паштундарды әлемге таныттым». Ол өз тайпасы туралы, өзінің күресінің арқасында олар әлемде танымал болғанын айтады: «Хаттақтардың қандай құндылығы болды, бірақ мен оларды тайпалардың қатарына қостым». Жоғарыдағы осы шумақтар Қошалдың соғысы жеке мүддесіне немесе дұшпандығына негізделмегенін анық көрсетеді. Отанды қорғау және отандастарының құқықтары үшін күресу – бұл бейбітшілік үшін күрес, және бұл құрметті іс. Ол өмірінің соңына дейін әділетсіздікке ұшыраған халықтың құқықтары және өз туған жерінің азаттығы үшін күресті. Осылайша, оның барлық күресі бейбітшілік орнатуға бағытталған болды.
Khushal's struggled for peace gradually changed into national integrity. He expected that his struggle will ultimately bring peace in the region and his own nation (Pashtuns) will get freedom form the Mughal emperors. For this purpose, he tried to unite Pashtuns owing to this he traveled from the mountains of Tirah to Swat. To some extent, he seems successful by uprising the name of Pashtuns. He says about them in the following couplet: "If I have girded up my sword against the Mughals I have revealed all the Pashtuns to the world." He further says about his tribe that due to his struggle they got recognition in the world: "Of what worth, of what value were the Khattaks (but) I have made them to be counted among the tribes". The above couplets make it clear that Khushal's war were not based on his personal greed or enmity. Fighting for the defense of motherland and for the rights of his compatriots is the struggle of peace and that is a noble cause. He fought up to the end of his life for the rights of oppressed people and for thefreedom of his mother land. Thus, all of his struggles were for the establishment of peace.
Жарияланған еңбектер
Құшалының өлеңдері 45 мыңнан аса өлеңнен тұрады. Кейбір тарихшылардың айтуынша, Хаттак 260 кітап жазған. Оның ең танымал кітаптары: «Баз нама» (қыраншылық туралы нұсқаулық), «Сватт нама» (әдемі Суат алқабына саяхат сипаттамасы), «Фазл нама» (діни және әлеуметтік міндеттер туралы нұсқаулық), «Тибб нама» (үйде қолданылатын емдік рецепттер жинағы), «Фаррух нама» (қалам мен қылыш арасындағы әңгіме), және «Фирақ нама» (тұтқындық кезінде туған жерінен айырылғанына қанағатсыздық). Х. Г. Раверти Хаттакты ағылшын тіліне алғаш аударған адам болды; «Ауған ақындарының өлеңдерінен таңдамалар» (1862, Калькутта) жинағында 98 өлең бар. Бұған 1890 жылы Лондонда жарық көрген Біддулптың аудармасы «Хушхал хан Хаттак өлеңдерінен таңдамалар» кітабы да ілесіп отырды. Эвелин Хауэлл мен Олаф Каро 1963 жылы Пешавар университетінен «Хушхал хан Хатактың өлеңдері» кітабын бірлесіп аударған және жариялаған. Тағы бір аударма 1965 жылы Лондонда жарық көрген доктор Н. Маккензидің «Хушхал хан Хаттактың диуанынан өлеңдері». Дос Мұхаммед хан Камил – Хаттақ туралы ғылыми зерттеуді бастаған алғашқы пуштун ғалымы. Ол екі маңызды және жан-жақты кітап жазды, біреуі ағылшын тілінде «Хушхалға шетелдік көзқарас» деп аталады, ал екіншісі 1952 жылы жарық көрген «Хушхал хан Хаттак» кітабы урду тілінде жазылған. «Диван и Хушхал Хан Хаттак» 1869 жылы Х. В. Беллоудың тапсырмасымен (Пешавар түрме баспасы) жарық көрді, оның қолжазбасын британ үкіметінің қызметкері Сұлтан Бақаш Дароға ұсынды. Соңғы кездері оның өлеңдері қайтадан аударылды. 2002 жылдың қазан айында «Құшал хан, Ауған жауынгер ақын және философ» кітабы жарық көрді. Оған Паштун мәдени қоғамы мен Исламабад/Равалпиндидің Пашту әдеби қоғамы демеушілік етті. Кітапты белгілі жазушы және ғалым Ғани Хан Хаттак жазды, ол әдеби-мәдени қоғамдарды құрған және Пакистанның астанасы Исламабадта пушту әдеби-мәдени шараларын дамытқан. Кітаптың маңыздылығы – бұл ағылшын тіліндегі Хушхал туралы алғашқы кітап. Хаттақ туралы қолжетімді жазба материалдардың көпшілігі пашту, парсы немесе урду тілдерінде. Шығыстанушылар әрқашан Хаттаққа өз зерттеулерінде маңыз бергенімен, Хушхал ханның толыққанды өмірбаянын ұсынған емес. Ғани Хан Хаттак хан туралы үш кітап жазды, яғни урду, пушту және ағылшын тілдерінде, оның бұрынғы «Хушхал хан – ауған жауынгері, ақын және философ» кітабының жетілдірілген нұсқасы. 2009 жылы жарық көрген «Хушхал хан – афған ұлттық ақыны және философ» кітабында Хушхалдың философиялық ойлары кеңінен қарастырылған. Автордың пашту тіліндегі «Хушхал – нангиал және сардарды іздеуде» кітабында оның «Нангиал, батыр» және «Сардар, егемен» туралы ойлары баяндалған. Кітап 2011 жылы жарық көрді. Оның Хушхал туралы соңғы еңбегі «Хушхал, өмірі, ойлары және қазіргі пахтундар», 2014 жылдың наурыз айында жарық көрді, ол Афғанстан, Пәкістан және басқа елдердегі ағылшын тіліндегі оқырмандарға Ұлы ханның өмірі мен заманы туралы мәлімет беруге бағытталған.
Khushal's poetry consists of more than 45,000 poems. According to some historians, the number of books written by Khattak are 260. His more famous books are Bāz nāma, a manual of falconry, Swāt nāma, a description of a journey to the beautiful Swat Valley, Fazl nāma, a handbook on religious and social duties, Tibb nāma, a book on homely medicinal recipes, Farrukh nāma, a dialogue between the pen and the sword, and Firāq nāma, a lament of his separation from his homeland during captivity. H. G. Raverty was the first translator of Khattak into English; Selections from the Poetry of Afghans (1862, Kolkata) has ninety eight poetic pieces. This was followed by Biddulph's translation Selections from the Poetry of Khushhal Khan Khattak in 1890 published in London. Evelyn Howell and Olaf Caroe jointly translated and published The Poems of Khushhal Khan Khatak in 1963, from the University of Peshawar. Another translation was that by Dr N. Mackenzie Poems from the Diwan of Khushhal Khan Khattak published from London in 1965. Dost Mohammad Khan Kamil was the first Pashtun scholar to initiate research on Khattak along scientific lines. He wrote two important and comprehensive books, one in English called On a Foreign Approach to Khushhal and the other in Urdu titled Khushhal Khan Khattak published in 1952. Diwan i Khushhal Khan Khattak was published under the directive of H W. Bellew in 1869 (Jail Press, Peshawar), the manuscript of which was provided by Sultan Bakhash Darogha, an employee of the British government. More recently his poetry has been translated again. In October 2002, a book on Khushal, Khushal Khan, The Afghan Warrior Poet and Philosopher, was published. It is sponsored by Pashtun Cultural Society and Pashto Adabi Society of Islamabad/Rawalpindi. The book is written by a well known writer and scholar, Ghani Khan Khattak, who is reputed for having established the literary and cultural societies, and for promoting Pashto literary and cultural activities in the capital of Pakistan, Islamabad. The significance of the book lies in that this is the first book in English on Khushal. Most of the written material available on Khattak is either in Pashto, Persian or Urdu. Although orientalists have always given importance to Khattak in their findings but they have not ever presented a detailed life story of Khushal Khan.} Ghani Khan Khattak has also authored three more books on the Khan i. e. in Urdu, Pashto and another in English, an improved version on his previous book " Khushal Khan Afghan warrior Poet and Philosopher." The book in Urdu, published in 2009 i. e. خوشحال خان افغان قومی شاعر و فلاسفر gives extensive coverage to the Khushal's philosophical thoughts. The author's Pashto book خوشحال دَ ننګيال او سردار په لټون کښې deals with his thoughts on ننګيال, the Hero and سردار, the Sovereign. The book was published in 2011. In his recent attempt on Khushal," Khushal, life, thoughts and contemporary Pakhtuns,"published in March, 2014 is aimed at giving projection to the time and life of the great Khan for the benefit of English readers in Afghanistan, Pakistan and beyond.}
Дәйексөздер
Паштун деген есімнің өзі – ар-ұяты мен даңқы; егер ар-ұятың болмаса, Ауғанның хикаясы неге тартады? Бізді тек қылыш ғана азат етеді. "Өмірін ар-намыспен жүргізбейтін адамды мен жек көремін. "Ар-намыс" деген сөздің өзі мені қоздырады".
"The very name Pashtun spells honor and glory; Lacking that honor, what is the Afghan story? In the sword alone lies our deliverance." "I despise the man who does not guide his life by honour. The very word “honour” drives me mad."
Мұра
Хайбер-Пахтунхва штатының Қарақ қаласында Хушал Хан Хаттак атындағы университет бар. Сондай-ақ, Хушал Хан Хаттак экспресі де оның құрметіне аталған.
There is a University in Karak, Khyber Pakhtunkhwa, named after Khushal Khan Khattak. A train service, the Khushhal Khan Khattak Express, is also named after him.
Аллама Иқбал
Аллама Иқбал оған "Құшақ ханның уәсиеті" атты өлеңін арнады. Өмірінің соңында Иқбал оның еңбегін осылай бағалады: моғол императоры Аурангзебке қарсы күресін қолдады, тіпті бірде оны мақтап, хатта "Құшақ – жан-жақты ойлы адам, ол поэзия, философия, этика, медицина сияқты түрлі тақырыптарда жазды" деді. Сондай-ақ, "оның поэзиясының көп бөлігі, әсіресе Үндістанда жазылған туындылары мен моғолдармен күресі кезінде, ерте араб поэзиясының рухын сезіндіреді. Онда бостандық пен соғысқа деген ортақ құштарлықты, сондай-ақ өмірге сын көзбен қарауды көреміз".
Allama Iqbal dedicated a poem titled Khushhal Khan Ki Wasiyat to him. Toward the end of his life, Iqbal became appreciative of his work to the extent of supporting his struggle against Mughal emperor Aurangzeb, that he once eulogized, writing in a letter that Khushal "was a versatile mind and he wrote on various subjects, such as poetry, philosophy, ethics, medicine" and that "throughout his poetry, the major portion of which was written in India, and during his struggles with the Mughals, breathes the spirit of early Arabian poetry we find in it the same love of freedom and war, the same criticism of life."