Кіріспе

Үшінші Дуррани императоры (1793–1801)

Заман Шах Дуррани, немесе Заман Шах Абдали (парсы: ; 1767 – 1844) 1793 жылдан 1801 жылға дейін Дуррани империясын биледі. Ол Ахмад Шах Дурранидің немересі және Тимур Шах Дурранидің бесінші ұлы болған. Садозай руының этникалық пуштун өкілі Заман Шах Дуррани империясының үшінші патшасы атанды.

Алғашқы жылдар

Заман Шах Дуррани Тимур Шах Дурранидің ұлы ретінде дүниеге келген. Бірақ оның туған күні нақты белгісіз. Файз Мұхаммед оның туған жылы 1767 жыл десе, Ноэль Карими 1770 жыл дейді. Заман Шах әкесі Тимур Шах Дурранидың Пенджабтағы жорықтарына қатысуға әрқашан ниеттенген, алайда Тимур Шах Дуррани оған рұқсат бермеді. Заман Шах ерте жасынан-ақ атасы Ахмад Шах Дуррани сияқты болуға ұмтылды. Бала кезінде ол Хиндустанды жаулап алуды армандаған, бірақ әкесі жорықтарына қатысуға рұқсат бермегендіктен, бұл арманы орындалмады. Заман Шах Дуррани 1793 жылы әкесі Тимур Шах Дуррани қайтыс болғаннан кейін Дуррани тағына отырды.

Қарсылық

Заман таққа отырғанда, көптеген бауырлары оған қарсы шықты. Олардың ішінде Махмуд Шах Дуррани мен Хумаюн да болды, олардың әрқайсысының өзіндік аймақтық ықпалы болды. Мұрагерлік таластарын реттеу үшін Кабул қаласында келесі Дуррани билеушісін сайлау өтті. Аббас Мирза үміткер ретінде қатысты және егер сайлау Тимур Шах Дуррани қайтыс болғаннан кейін дереу өткізілгенде, ол дауыс жинап жеңіске жетер еді. Бірақ, уақыт өте келе, Баракзай тайпасының басшылары мен Заманның ықпалы артып, ол көпшілік дауысын алып, билеуші болды, оны әсіресе Бас Паянда хан қолдады.

Тақты қорғау

Дуррани империясының патшасы деп жарияланып, барлықтарының ішінде тек бауырлары ғана мойындамағаннан кейін, ол бауырларын Кабулға алып барды, онда қарсы болғандарын түрмеге қамады. Ол бауырларын аштықтан өлтіру үшін күніне екі-үш унциядан нанмен тамақтандыруды бұйырды. Соның салдарынан, бауырлары алтыншы күні мойынсұнып, Заманшаһты Дуррани империясының патшасы деп мойындады. Кейін ханзадалар босатылды, бірақ Кабулдың Бала Хисар қамалында бақылауда ұсталды.

Реформалар

Заман-шах өзіне және өз элитасына адал министрлік пен кабинет құруды қалаған. Осының нәтижесінде ол ескі министрлігін алмастырып, оның орнына Заман-шахқа берілген, адал пуштун ғалымдарын тағайындады, бұл оның тақтағы билігін нығайтты. Заман-шах сондай-ақ Кабул сайлауында өзіне қарсы шыққан басшылармен байланыс орнату үшін қатал науқандар жүргізді, көбінесе ол мұнда сәттілікке жетіп, өзінің билігі мен тағына күш қосты. Ал оған қарсы тұрған басшыларды өлтірді.

Құмайынға қарсы Қандағарға шеру

Заман шаһ өзінің тағын нығайту үшін, Хераттағы Махмуд шаһтың және Қандаһардағы ағасы Хумаюнның күшейіп келе жатқан ықпалынан сақтанып, олардың билігіне қарсы бірігуіне жол бермеу мақсатында әскерін Қандаһарға аттандыруды жоспарлады. Хумаюн, Қандаһардың мықты қабырғаларының артында қорғаныста қалып, Махмуд шаһтың Хераттан келген көмегін күтуге кеңес берілгеніне қарамастан, Заман шаһтың әскерімен шайқасуға шықты және Қалати Гилжиде жеңіліске ұшырап, Белуджистанға қашуға мәжбүр болды. Осы жеңісімен Заман шаһ Қандаһарды бағындырды. Бірақ, Махмуд шаһқа қарсы Хератқа аттануға үлкермей, империяның шет аймақтарында көтеріліс болуы мүмкін деген хабарды алды және оның Кабулға шұғыл түрде баруы қажет болды. Ол Махмуд шаһпен бітімге келісіп, Кабулға қайтып оралды.

Кабулға оралу

Кейін Қандаһарды қайта басып алып, шақырылып келген соң, ол әкесі Тимур Шах Дурранидің қатысқан жүйелерін тым кешірімді деп санап, террорлық үкімдік жүргізді. Дуррани империясындағы кез келген ықпалы бар адам қатаң бақылауда болды. Заман-шах өзіне қарсы шыққандардың барлығын жазалауға бұйрық берді, нәтижесінде қала ішінде қарсылық пен оппозицияның кішігірім топтарын тамырмен жою мақсатында жиі қырғындар жасалды. Заман-шахтың билігін нығайтуға және таққа отыруға көмектескен Барақзай тайпасының басшылары барлық билігінен айырылып, басқа басшылар да тұтқындалды немесе өлім жазасына кесілді. Империяның шеткі провинциялары астанадан келген жаңалықты естіп, Кабұлдағы көптеген ақсүйектердің тағдырынан қорқып, наразылық көтерілістерін ұйымдастырды; Кашмир мен Пенджабта көтерілістер басталды; Синд Дуррани империясымен байланысын үзіп, ықпалын жойды; ал өзбектер Әмударияны кесіп өтті.

Қандаһар мен Синдке екінші шеру

Заман-шах өзінің мемлекетінің ыдырап бара жатқанын көріп, Пешаварға жорық жасады. Сол жерде інісі Хумаюнның Синдтағы Талпурлардың көмегімен Қандаһарды басып алғаны туралы жаңалықты естіді. Пешавардан кері қайтып, Хумаюнмен Қандаһарда кездесуге бет бұрды. Хумаюнға Қандаһарда ауғандар опасыздық жасап, оны тағы да қашуға мәжбүр етті, бұл жолы Синдке, бірақ содан кейін інісі Махмуд Шаһтың иелігіндегі Гератқа қашып кетуге тырысты. Хумаюн атты әскерлер тобымен бірге қолға түсіріліп, Заман-шаһ оны өлімге кесуге бұйрық берді, осылайша Қандаһарға қайтадан қауіп тумасын деп қадағалады. Талпурлардың жорығын тоқтатуға мәжбүр болған Заман-шаһ ашуланып, Синдке жорық жасады, өйткені атасы Тимуршаһ Дуррани билік еткен кезден бастап провинция оның империясынан алыстап кеткенін қайта біріктіруді қалаған. Заман-шаһ Сіндке кіргенде, інісі Махмуд Шаһтың оны Ауғанстаннан бөліп, Қандаһарға қарай жорық жасап келе жатқанын естіді. Заман-шаһ Талпурларды кешірді, бірақ олар Дуррани империясына қайтадан салық төлеуі керек екенін талап етті және Талпур басшысы Фатх Али Ханды бекітті. Талпурлармен мәміле жасағаннан кейін, ол інісі Махмуд Шаһпен күресу үшін Қандаһарға оралды.

Махмуд Шахпен шайқас

Заман шаһ Талпурмен айналысқаннан кейін, Махмуд шаһтың Қандаһарды басып алуына бөгет жасау үшін Қандаһарға қайта оралды. Махмуд шаһ ағасының қайтып келгені туралы хабарды естіген соң, Сиях таулары аймағында бекінді, Заман шаһтың қимылдары туралы толық мәлімет алғанша сол жерде күтті. Махмуд шаһ ағасы Заман шаһтың Қандаһардан үш күн жолмен алшақтағанын естіп, әскерін таратып, жазыққа көшті, Гурак ауылында Заман шаһтың әскерімен кездесті. Екі әскер шайқасты, алғашқыда жеңіс Махмуд шаһға жақын болғандай көрінді, бірақ оның әскері соңында мойынсұнып, Заман шаһтың шешуші жеңісіне жол берді. Махмуд шаһ бірінші кезекте Ауғанстанның Фарах қаласына қашқаннан кейін, Хератқа көшті. Онде өзбектерді шабуылға қоздырып, Заман шаһтың кешірімін алды, бұл Махмуд шаһқа мемлекеттік істерін жалғастыруға мүмкіндік берді.

Көтерілістермен күресу және Пенджабқа шеру

Заман шаһ Махмуд шаһпен мәміле жасағаннан кейін, өзбектерді Гарук ауылында Махмуд шаһтың жеңілісін естіген соң келісімге келтірді. Қашмирдегі көтеріліс те Заман шаһтың жіберген әскерлерімен басылды. Өзінің мемлекетін бекітіп алғаннан кейін, Заман шаһ атасының Үндістандағы жаулауларын қайта жасауды қалап, Пешаварда әскер жинап, Пәнджабқа жорық жасауды жоспарлады. 1796 жылдың қараша айында Заман шаһ әскерін дайындап, Пәнджабқа аттануға әзір болды, бірақ империя ішінде оны үнемі қажет ететін мәселелер көп болды. Ол Пәнджабқа жорық жасағанда және Лахорды жаулап алғанда осы мәселелер өзекті болып тұрды. Бірақ Кабулдан келген хабарлама Заман шаһқа Аға Мұхаммед хан Қажардың Хорасан провинциясына шабуыл жасағанын, 14 мамырда Мешхедті басып алғанын жеткізді. Бұл Хорасанды Әпшарид әулеті (Дуррани империясының қарауындағылар) басқарған. Соның салдарынан Заман шаһ кері шегінуге және Хорасанға жорық жасау үшін әскер дайындауға мәжбүр болды. Алайда, 17 маусымда 1797 жылы Аға Мұхаммед хан Қажардың қазасынан кейін, Надирдің немересінің бірі билікке қайта оралып, тәуелсіздігін жариялады. Махмуд шаһпен аяқталған соң, Заман шаһ Пәнджаб пен Үндістанға жорық жасау жоспарларын жаңартты, әскерін Пешаварға бастап, тағы да Лахорға жетті. Бірақ парсылардың (Фах Али шаһ Қажардың басшылығымен) Хорасан провинциясына қайтадан қауіп төндіргені туралы хабарлама оны кері қайтарды, бұл Заман шаһты Пешаварға, содан кейін Гератқа қайтуға мәжбүр етті. Қажарларды Дурранилерге қарсы тудырған әрекетті Британдық Шығыс Үндістан компаниясы жасады, себебі компания Заман шаһтың Hindustan-да әкесінің жетістіктерін қайталауға тырысқанын естіген. Парсылардың шабуылына қарамастан, олардың әрекеттері сәтсіз аяқталды, өйткені Фах Али шаһ Қажар Сабзварға дейін жетіп, кейін шегінді. Шабуыл сәтсіз болғанымен, ол Заман шаһты алаңдатып, қысқы уақытта Қандаһарда қамауға мәжбүр етті. Тарихшы Хари Гуптаның сөзіне сүйенсек, Заман шаһтың сикхтерге қарсы жасаған қымбатқа түскен сәтсіз жорықтары, әсіресе Делиге жетпеуі, оның тәжін де, көзін де жоғалтуына себеп болды. Махмуд шаһ Заман шаһтың режимін құлату үшін Парсыдан Дуррани империясына шабуыл жасауға көмек сұрауға тырысты, бірақ ешкім оған көмектеспеді. Соның салдарынан Махмуд шаһ Парсы тауларына қашып кетті.

Заман-шахтың тұтқындалуы мен сотталуы

Заман шаһ биліктің шыңына жеткенде, ол Дуррани империясында біраз уақыт бұрын көрінбеген өркендеу дәуірін бастады. Алайда, жағдай толыққанды жақсы болмады. Баракзай басшылары Заман шаһты құлатуды жоспарлап, оны бауыры Суджах Мирзамен ауыстыру, Дуррани тәжінің сайлау арқылы таңдалуын және басшылардың дауыс беруі қажеттігі туралы талаптарды қойды. Сондай-ақ, олар лайықсыз патшаларды басшылардың шешімімен биліктен алуға болатынын ұсынды. Олар идеалдары мен жоспарларының негізгі қағидаларын белгілегенімен, Заман шаһтың премьер-министрі Вафадар Хан бұл құрылыс туралы біліп алды. Ол Баракзай басшыларын жеке-жеке сарайға шақырды және оларды өлтірді. Олардың бірі – Дуррани тағына Заман шаһтың отыруына көмектескен Пайанда хан. Бірақ осымен мәселе шешілмеді. Вафадар Хан барлық Мұхаммедзай және Баракзай басшыларын ұстауға бұйрық берді. Бұл істе ең ірі тұлға – Пайанда ханның ұлы Фати хан болды. Фати хан Хорасан провинциясына қашып, онда Махмуд Шах Дурранимен кездесті. Махмуд Шах Дуррани тағын басып алу ниетінен бас тарған еді, бірақ осы оқиға туралы естіген соң келісім берді. Олар 18 қолдаушысымен бірге Фарахқа аттанды. Махмуд Шах Заман шаһтың қатыгез үкіметі мен Вафадар Ханның зұлымдығы туралы отты сөздер айтып, митингтер ұйымдастырды. Ол Дуррани патшасы болуға ниеттенгенін және олардың қолдауымен Кабулға жорыққа шығуға дайын екенін жариялады. Бұған жауап ретінде Баракзайлар көтеріліп, оған ағылып келді, сондай-ақ көптеген Дурранилар да оның жағына қосылды. Махмуд Шаһтың күші артып, ол Қандаһарға жорық жасады. Заман шаһ жағдайдың нашарлығын сезіп, Латабанд асуының жанындағы бекініске қашып кетті. Содан кейін ол Махмуд Шаһтың Кабулды басып алғанын естіді. Махмуд Шаһ Дуррани Заман шаһты тұтқындауға тырысты, ал Заман шаһ Махмуд Шаһқа елші жіберді. Келесі күні Заман шаһ Махмуд Шаһтың тұтқыны болатынын білді. Өзімен күресіп, тағдырына мойынсұнып, Koh i Noor алмасын қоса алғанда, барлық зергерлік бұйымдарын жасырып, күзетшімен бірге Кабулға жеткізілді. Ол хирург Асад Ханмен кездесті, ол Махмуд Шаһтың бұйрығымен Заман шаһты соқыр етуге бұйрық берді. Заман шаһ жеңілгеннен кейін Махмуд Дуррани Дуррани тағында тұңғыш рет билік құрды. Заман шаһ Кабулдан қашып, Равалпиндиге келді, онда Ранджит Сингх оны қарсы алып, тұруға үй берді. Бірақ қауіпсіздігіне алаңдаған Ранджит Сингх оны Лахорда тұруға шақырды және ай сайын 1500 рупий жәрдем төледі. Кейін Лахордан Заман шаһ Лудианаға көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол Пенджабтағы (Үндістан) Сирхинд қаласындағы Ахмад әл-Фаруки әл-Сирхинди мазарында жерленген. Көптеген ауғандықтар Заман шаһты мейірімді және күшті басшы деп есептеді. Алайда Вафадар Хан Баракзай басшыларын, әсіресе тайпалық көшбасшыларды өлтіре бастағаннан кейін, Заман шаһ пен оның үкіметі қатыгез болып көрінді. Заман шаһ атасының Үндістандағы табысын қайталауға тырысып, Лахорға дейін жетті, бірақ көптеген қиындықтарға байланысты жорықтан бас тартуға мәжбүр болды. Бұл қиындықтардың көпшілігі Заман шаһтың ағасы Махмуд Шаһтың ашық қарсылығы немесе парсылардың Хорасан провинциясындағы Дурраниның солтүстік аумақтарына жасаған қауіп-қорқынышы болды. Осының барлығына қарамастан, Заман шаһ тұсында Дуррани империясы қайтадан өркендеді, мұндай жағдай Заман шаһтың атасы Ахмад шаһ Абдали заманынан бері көрінбеген еді. Заман шаһтың барлық күш-жігеріне қарамастан, ол билікті нығайтуға тырысқан қатыгез әдістерінің салдарынан құлады, оған қарсы шыққан тайпа басшыларын өлтіріп, олардың мәртебесін төмендетіп, ықпалын жойды.