Кіріспе

Нидерландтың дін тарихы діни ой мен діни іс-әрекеттердің айтарлықтай әртүрлілігімен сипатталады. 1600 жылдан бастап 20 ғасырдың екінші жартысына дейін солтүстік және батыс аймақтары протестанттық реформацияны қабылдап, кальвинистерге айналды. Оңтүстік-шығыста көбінесе католиктер басым болды. 20 ғасырдағы араб әлемінен (Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстан) көшіп келумен байланысты мұсылмандар мен басқа да азшылық діндер қалалардағы этникалық аудандарға шоғырланды. 1960 жылдан бастап Нидерланды Батыс әлеміндегі ең зайырлы елдердің біріне айналды. 2014 жылдың желтоқсанында Амстердам университетінің сауалнамасы бойынша Нидерланды тарихында алғаш рет атеистердің саны (25%) теистерден (17%) көп болды. Халықтың қалған бөлігінің көпшілігі агностиктер (31%) немесе беймәлімдікке (27%) жатты. Лютерандық дін голландтар арасында кең танылмады, бірақ екі онжылдықтан кейін пайда болған кальвинизм кеңінен тарады. Ол Вестхук пен Фландрия графтығында тарала бастады, онда голланд тілінде жасырын уағыздар, "hedgerow orations" деп аталатын hagenpreken, ашық ауада өткізілді. Голландтардың арасында біртіндеп наразылық күшейіп, 1566 жылы иконоклазм толқыны – "Бильденшторм" пайда болды. Бұл жағдай Нидерландының барлық аймақтарына тез тарады, нәтижесінде голландтардың католицизмге және испандықтардың билігіне қарсы көтерілісі болды. Ренессанс және протестанттық реформация кезінде тәуелсіз Нидерландының солтүстік бөлігінде дербес голландтық діни дәстүр қалыптаса бастады. Голландияның ең танымал теологы – гуманист Дезидерий Эразм болды. Ол католик шіркеуіндегі заң бұзушылықтарды сынға алып, реформалар жүргізуді талап етті, бірақ Мартин Лютер мен Филип Меланхтоннан алыс тұрды. Ол папаның билігін мойындауды жалғастырды. Эразм дәстүрлі сенімге, имандылыққа және рақымға терең құрметпен ортаңғы жолды ұстанды және Лютердің сенімге ғана баса назар аударғанын қабылдамады. Сондықтан Эразм өмір бойы католик болып қалды. Шіркеудегі дін қызметкерлерінің заңсыздықтарына қатысты Эразм шіркеуді іштен реформалауға бел буды. Сондай-ақ ол католиктік ілімдерді, мысалы ерік бостандығы ілімін ұстанып жүрді. Оның орта жолды ұстанымы екі лагердегі ғалымдарды көңіліне түсірді, тіпті ашуландырды. 16- және 17-ғасырлар Нидерландының, әсіресе елдің батыс және солтүстік аймақтарының тарихына үлкен әсер еткен протестанттық реформациямен сипатталды. Олар Солтүстік теңіз арқылы сауда арқылы байланыста болған шығыс ағылшын графтықтарына да ықпал етті. Реформацияның алғашқы толқыны, Лютер бастаған, Нидерландыға келген жоқ. Протестанттық реформацияның екінші толқыны – анабаптизм, Голландия мен Фризеланд өлкелерінде өте танымал болды. Анабаптизм – католик шіркеуіндегі де, протестанттық магистральдық қозғалыстың да сыбайлас жемқорлығына қарсы әрекет еткен радикалды реформацияның бір бөлігі. Олар ескі өмір салтын тастап, жаңа қауым құрды, бұл қатты қуғын-сүргінге әкелді. Голландтық анабаптистердің бірі – меннониттер дінін құрған Менно Симонс еді. Тағы бір анабаптист Янтье ван Лейден жаңадан құрылған Жаңа Иерусалим қаласының билеушісі болды. Анабаптистер ғасырлар бойы өмір сүрді және оларды 1578 жылы Нидерландының Генерал-штаттары мойындады. Голландтық баптистердің баптистік рәсімдері ағылшын және американ баптистеріне үлгі болды. Реформацияның үшінші толқыны – кальвинизм 1540 жылдары Нидерландыға келді. Элитаның да, қарапайым халықтың да бір бөлігі, негізінен Фландрияда, осы ықпалды қабылдады. Кейінгі уақытта Нидерландыны басқарып отырған испан үкіметі Филипп II-нің басшылығымен католик шіркеуінің инквизициясының қолдауымен қатал қуғын-сүргін науқанын бастады, өйткені протестантизм патша үкіметіне қауіп төндіреді деп қаралды. Бұл қуғын-сүргінге қарсылық білдірген кальвинистер бүлік шығарды. 1566 жылы болған Бильденшторм кезінде олар иконаларды қорлап, шіркеулердегі мүсіндерді, суреттерді және басқа да діни бейнелерді және жәдігерлерді жойды. 1566 жылы Кальвинизмге бет бұрған Оранж князі Уильям Үнсіз Кальвинистік голландтарды католик испандардан азат ету үшін Сегіз жылдық соғысты бастады. Голландия мен Зеландия аймақтарын 1572 жылы кальвинистер басып алды. Ол кезде Голландия мен Зеландияда көптеген тұрғындар кальвинист болды, бірақ басқа штаттар әлі де толықтай католик болды. Паулюс Буйс бастаған Голландияның иеліктері Уильям Үнсізді қолдауға шешім қабылдады. Кальвинисттер аймақтарындағы барлық шіркеулер кальвинистік болды және осы аймақтардағы халықтың көпшілігі кальвинизмге ауысты немесе оған мәжбүр болды. Нидерланды саяси және діни мәселелер бойынша Испаниядан тәуелсіздік алғандықтан, ол белгілі бір басқа діндердің өкілдеріне шешімділік танытуды шешті. Ол басқа елдерден діни келіспеушіліктерге (протестанттар мен еврейлерге) есіктерін ашты. Мысалы, француз католигі Рене Декарт өмірінің көп бөлігін Нидерландыда өткізді. Реформация Англияға жеткен кезде кейбір пуритандар қуғын-сүргіннен қашып Амстердам мен басқа голланд қалаларына қашқан. (Еврейлер 15- және 16-ғасырлардың соңында католицизмге көшпеген жағдайда Испания мен Португалиядан қуылған және Англиядан тыйым салынған.) Бірақ кальвинисттер басым аймақтар жергілікті голланд католиктеріне қарсы қуғын-сүргін мен кейінірек кемсітушілікке жол берді. Испанияның Филипп II Нидерландының мұрагерлік билеушісі болды. Әулетті католик болып табылатын Филипп протестантизммен күресуге міндетті деп сенді, ол оның билігіне де қауіп төндірді. Бильденштормнан кейін ол Нидерландыдағы протестантизмді басу үшін әскер жіберді. Испандықтар Оңтүстік Нидерландыны (Фландрия мен Брабантты) басып алды. Осы аймақтағы протестанттар, олардың көпшілігі өркендеген саудагерлер, Голландияға, Зеландияға және Фризеландқа жаппай қашқан. Ерекше мысал – Хондсхооте қаласы, онда халық саны 18 000-нан 385 тұрғынға дейін төмендеді. Бұрынғыда Төмен елдердегі ең қуатты қала болған Антверпен осы эмиграциядан тұрғындарының жартысынан астамын жоғалтты. Кальвинисттер бақылаған солтүстік графтықтарда қалған католиктердің көпшілігі өздерінің уақыттық пайдасы үшін, өзгерген қоғамда өмір сүру үшін протестантизмге ауысуға бейімделді. 17 ғасырдың басында римдік католик иезуиттер католиктер арасындағы сенімді қайта жандандыру үшін Контрреформацияны бастады. Иезуиттер жұмыс істей алатын аймақтарда голланд католиктері өздерінің сенімінде қолдау алды және кейбір кальвинистер католицизмге қайта оралды. Дегенмен, әсіресе Гелре, Оверийссел, Гронинген және Фризеландтың ауылдық аймақтарында дін қызметкерлерінің жетіспеуіне байланысты католиктердің саны азайды. Сонымен қатар, үлкен батыс қалалары Германиядан, Фландриядан және Франциядан келген протестант иммигранттарын қабылдап, протестанттық сипатқа ие болды. Қатаң кальвинистер 17- және тіпті 18-ғасырларға дейін Нидерландының оңтүстік-батысынан (Зеландия провинциясы) бастап Велуве арқылы Нидерландының солтүстігіне (Стапхорст қаласына) дейін созылған жер белдеуін кальвинистікке айналдырды. Бұл жерге дейін қатаң кальвинистік болып табылады. Сегіз жылдық соғыс арасындағы (1609-1621) он екі жылдық тыныштық кезеңінде Нидерландыда діни негізде азаматтық соғыс басталды. Дорт синоды кальвинистік шіркеудің ішіндегі екі кальвинизм тенденциясы – либералды армиандар немесе реммонстранттар және қатаң гомаристер немесе контра-реммонстранттар арасындағы теологдық қақтығысты аяқтауға тырысты. 1610 жылдары қатаң және либералды кальвинистер арасында азаматтық соғыс басталды. Либералды Голландия штаттары Республикадан шығып кетті. Қатаң кальвинистік тарап жеңіске жетті (Оранж князі Морис және басқа провинциялар) және Голландия графтығының ресми басшысы Йохан ван Олдебарневелт өлім жазасына кесілді. Кальвинизм де-факто мемлекеттік дінге айналды. Тек кальвинистер (және кейбір жағдайларда еврейлер) саяси лауазымдарға тағайындала алатын. Басқа христиан діндері...

19 ғасыр

XIX ғасырда католиктер, либералды кальвинистер және ортодоксалды кальвинистер арасында шиеленіс күшейді. Голландиялық шешім, пиляризация деп аталады, ол 1960 жылға дейін сақталды. 1795 жылы Революциялық Франция әскерлерінің басып кіруінен кейін, уақытша Батавия Республикасы құрылды, ол Нидерландтағы барлық діни топтарға тең құқықтар берді. 1813 жылы кальвинистік республика католиктік Оңтүстік Нидерландымен бірігіп, Нидерланды Біріккен Корольдігін құрды. 1830 жылы Бельгия революциясынан кейін одақ ыдырады, бұл протестанттар мен католиктер арасындағы діни айырмашылықтармен, сондай-ақ орангистер (роялистер) мен либералдар (негізінен Брюссель және Генттен) арасындағы саяси бөлінумен байланысты болды. Нидерланд Корольдігінде католиктердің жағдайы нашарлады. Католик епископтық иерархиясына тыйым салынды және католиктерге Норд-Брабант және Лимбург провинцияларынан басқа барлық провинцияларда діни шерулер өткізуге рұқсат берілмеді. Либералды кальвинистік элита ұлттық бюрократия мен Голландия реформаторлық шіркеуін қоса, Голландияда бір кезеңге үстемдік құрды. Оппозициялық қозғалыс пайда болды. 1834 жылы пастор Хендрик де Кок басшылығымен бір топ Голландия реформаторлық шіркеуінен бөлініп шықты, бұл Afscheiding деп белгілі болды. Шамамен елу жыл өткен соң, 1886 жылы Абрахам Куйпер басқаратын тағы бір топ ортодоксалды кальвинистер Голландия реформаторлық шіркеуінен бөлінді. 1892 жылы олар Голландиядағы реформаторлық шіркеулерді құрды, бұл маңызды неокальвинистік конфессиялардың бірі болды. Куйпер сонымен қатар діни шабыттанған көптеген ұйымдарды ұйымдастырды. Ол шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі туралы түсінігіне сүйенді. Ол кальвинистік газет, кәсіподақ, мектеп, университет және саяси партия құрды. Осы кезеңде католиктер өздерінің мемлекеттік емес институттарын дамыта бастады. Нидерланды үш діни тіректің басымдығына ие болды: ортодоксалды кальвинистік, католиктік және бейтарап. Бұл субмәдениеттер көбінесе бір-біріне араласпады. ХХ ғасырда социалистік тірек те пайда болды. Бұл құбылыс пиляризация деп аталады. Бұл субмәдениеттер арасында діни төзімділік жоғары болды және олар үкімет деңгейінде ынтымақтастық танытты. Әлеуметтік қашықтық артты. Адамдар әртүрлі газеттер оқыды, ал 1930 жылдары әртүрлі радио бағдарламаларын тыңдады. Католик және протестант балалары көбінесе әртүрлі аудандарда және провинцияларда өмір сүрді және бірге ойнамады. Ересектер діни айырмашылықтарға байланысты араласпады. Діни негізде неке қию сирек болды. 1795 жылдан кейін еврейлер голланд қоғамына толыққандай интеграцияланды. 19 және 20 ғасырлардағы еврейлердің көпшілігі кейін социалистік тірекке жата бастады, көптегендері секулярланды және православиелік иудаизммен байланысты емес, қалыпты киімдерді таңдады. Олар, әсіресе кейбір қалаларда, айтарлықтай азшылықты құрады: Амстердам халқының сегізден бірі еврей болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы Нидерланды нацистік Германияның оккупациясына түсті. Олардың әскерлері голландтық еврейлердің көпшілігін ұстап алып, Шығыс Еуропадағы концлагерьлерге депортациялады, оларды жоқ қылды. 1941 жылдың ақпан айында нацистік оккупациядан кейін Амстердам және айналасындағы аймақтарда еврейлерді ұстауға жасалған алғашқы рейдке қарсы жалпы ереуіл болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерландыда еврейлерді қудалауға қарсы ең ірі қарсылық акциясы еді. Басты қарсылық топтары консервативті кальвинистерден, коммунистерден және католиктерден құралды, либералдар мен басқаларының саны аз болды. Қарсылық қозғалысының маңызды бір әрекеті – еврейлерді нацистерден жасыру болды. 1940 жылы Нидерландыда 140 000 еврей тіркелген. Олардың 20 мыңы қудалаудан қорғалды, себебі олар арийлерге үйленген немесе олардың кейбір ата-аналары мен әже-шешелері еврей емес еді. Тағы 20 мың еврей немістерден жасырынып жүрді. Нацистер депортациялаған 101 000 еврейдің тек 1000-ы ғана соғыстан кейін елге оралды. Нидерланды еврейлерінің жойылған пайзы басқа елдермен, тіпті Германиямен салыстырғанда әлдеқайда жоғары болды.

Секуляризация

20-ғасырдың соңына дейін Нидерландта басым дін христиандық болды. Діннің әртүрлілігі сақталғанымен, 21-ғасырда діни сенім мен діни амалдар азайды. 2006 жылы Нидерланд халқының 34 пайызы өзін христиан шіркеуінің мүшесі деп санады. 2015 жылы бұл көрсеткіш шамамен 25 пайызға төмендеді (11,7% - Рим католиктері, 8,6% - PKN, 4,2% - басқа шағын протестанттық конфессиялар). Тағы 5 пайызы мұсылман (көбінесе иммигранттар немесе ислам мемлекеттерінің ұрпақтары), ал 2 пайызы индуизм немесе буддизмді ұстанады. Бұл көрсеткіштер Радбуд университеті мен Амстердамның еркін университеті жүргізген тәуелсіз терең сұхбаттасуларға негізделген. 2015 жылы халықтың шамамен 67,8 пайызы ешқандай діни ұстанымға ие емес екенін мәлімдеді, бұл 2006 жылы 61%, 1996 жылы 53%, 1979 жылы 43% және 1966 жылы 33% көрсеткіштерінен жоғары. 2007 жылы Әлеуметтік және мәдени жоспарлау агенттігі (SCP) 2020 жылы дінге жат халықтың саны 72 пайызға жетеді деп болжады. Дінге деген сенім мен діни амалдардың төмендеуі, секуляризация, 1960 жылдан кейін Фризеланд пен Гронингеннің протестанттық ауылдық провинцияларында бірінші рет байқалды. Бұл үрдіс Амстердам, Роттердам және батыстағы басқа да ірі қалаларда айқын көріне бастады. Соңында, католик оңтүстікте де діни амалдар мен сенімнің төмендеуі байқалды. Алайда, Нидерландтағы протестанттық «Киелі кітап белдеуінде» діни жаңару орын алды. Сонымен қатар, иммиграция мен жоғары туу деңгейінің нәтижесінде индуист және мұсылман қауымдастықтары өсті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негізгі діндердің ықпалы төмендеді. Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстан жұмыс күші иммиграциясының арқасында ислам дінін ұстанатындар саны артты. 1960 және 1970 жылдары дәстүрлі «тіректер» әлсіреп, халықтың діни сенімі азайды. 1971 жылы голландиялықтардың 39 пайызы Рим католик шіркеуінің мүшесі болды, ал 2014 жылы олардың халық арасындағы үлесі 23,3 пайызға төмендеді (шіркеу ұсынған KASKI деректері). Сол кезеңде негізгі протестантизмнің мүшелерінің үлесі 31 пайыздан 10 пайызға дейін азайды (шіркеу ұсынған KASKI деректері). KASKI (Katholiek Sociaal Kerkelijk Instituut / Католиктік әлеуметтік шіркеу институты) католик және протестант шіркеулері ұсынған мәліметтерге негізделген. Олар Радбуд университеті мен Амстердамның еркін университеті жүргізген тәуелсіз терең сұхбаттасулардағыдан гөрі шіркеу мүшелерінің саны көп екенін хабарлады. Бұл айырмашылық деректерді жинау әдістеріне байланысты болуы мүмкін. KASKI мәліметінше, Нидерландтағы христиандық топтардың мүшелерінің жалпы саны 2003 жылы шамамен 7 013 163 адамнан (жалпы халықтың 43,22 пайызы) 2013 жылы 5 730 852 адамға (жалпы халықтың 34,15 пайызы) дейін төмендеді. Тағы 4,2 пайызы басқа протестанттық шіркеулерге жатады. Нидерланд халқының 32,2 пайызы дінге жат екенін айтады, олардың ішінде 25 пайызы христиандыққа, ал 5 пайызы исламға жатады. Нидерланды Еуропадағы ең аз дінге жат елдердің бірі. 20-ғасырдың соңында голландиялықтар өз қоғамындағы өзгерістерге байланысты аборт, есірткі қолдану, эвтаназия, гомосексуализм және жезөкшелікке қатысты саясатын либералдады. Дінге деген сенімнің төмендеуіне байланысты кальвинизмнің екі негізгі бағыты – Голландия реформаторлық шіркеуі мен Нидерландыдағы реформаторлық шіркеулер, сондай-ақ кішкентай лютерандық топ бірлесе бастады. Олар алдымен «Жолдағы шіркеулер» (Samen op weg Kerken) деп аталды. 2004 жылдан бастап олар Нидерланды протестанттық шіркеуін құрды. Осы кезеңде ислам 0 пайыздан 5 пайызға дейін өсті. Басты ислам иммигранттары деколонизация нәтижесінде Суринам мен Индонезиядан, еңбекші мигранттар ретінде Түркия мен Мароккодан, ал Ирак, Иран, Босния және Ауғанстаннан саяси босқындар ретінде келді. 21-ғасырдың басында кейбір аймақтарда голландиялықтар мен мұсылман иммигранттары арасындағы діни шиеленіс күшейді. Халыққа танымал саясаткер Пим Фортуйн голландиялық либералды мәдениетті «артта қалған дін» деп санаған консервативті исламға қарсы қорғап, дау тудырды. Иммиграциялық заңдар қатаңдатылды. 2004 жылы режиссер Тео ван Гогты Мохаммед Буйери өлтіргеннен кейін діни шиеленіс күшейді. 2014 жылдың желтоқсанында Амстердам университетінің жүргізген сауалнамасы Нидерландта алғаш рет атеистердің саны (25%) теистерден (17%) көп екенін көрсетті. Халықтың көп бөлігі агностик (31%) немесе етикстік (27%) екенін айтты. 21-ғасырда голландиялықтардың көпшілігі шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуына, яғни діннің саясатта немесе қоғамдық білім беруде шешуші рөл атқаруға тиіс еместігіне сенеді. Дін әлеуметтік байланыс құралы ретінде де маңызын жоғалтуда. Атеизм, етикстік, агностицизм және христиандық атеизмнің ықпалы артуда, ал алғашқы үш бағыт кеңінен қабылдалады, соңғысы дау тудырмайды. Христиандық дінді ұстанатындардың арасында атеистер, агностиктер және етикстіктердің үлесі жоғары, себебі христиандық конфессияға жататындықтары Нидерландтың әртүрлі аймақтарында (әсіресе оңтүстікте) мәдени идентификацияның бір түрі ретінде қарастырылады. 2015 жылғы зерттеулерге сәйкес, жеке руханияттың жалпы өсуі аяқталды. 2006 жылы респонденттердің 40 пайызы өзін рухани адам деп санады, бірақ 2015 жылы бұл көрсеткіш 31 пайызға төмендеді.