Кіріспе

1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысының шайқасы Басантар шайқасы, сондай-ақ Шакаргарх шайқасы немесе Барапинд шайқасы (1971 жылғы 4-16 желтоқсан) Үндістанның батыс секторында 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы аясында өткен маңызды шайқастардың бірі болды. Үндістан әскері Пунджаб/Джамму секторындағы осы аймақты бақылау үшін қиын шайқаста жеңіске жетті. Басантар шайқасы атауы Шәкәрғар секторындағы барлық шайқастар мен ұрыстарды қамтиды.

Ұрыстың орны

Бассантар өзені – Пәнджаб және Химачал-Прадеш штаттарында ағатын Рави өзенінің саласы. Бұл шайқас Жарпал және айналасындағы аудандарды қамтитын Шакаргарх секторында немесе Шакаргарх ілгегінде болды. Бұл ілгек Үндістанның Кашмирге бағытталған негізгі тас жолына (5-15 миль) жақын орналасқан. Керісінше, бұл аймақ Пәкістан үшін осы деңгейде маңызды болған жоқ. Үндістанның I корпусы үш жаяу әскер дивизиясы, екі броньды бригада, екі тәуелсіз артиллерия бригадасы және инженерлік бригададан тұрды. Үндістан армиясының мақсаты – толығымен миналанған Бассантар өзенінен көпір салу және Шакаргарх ілгегін бақылауға алу болды. Мұндай шабуыл Пәкістаннан болатын шабуылдардан Патанкот әскери базасын да қорғайды деп есептелді.

Басантар шайқасында 75-ші орта полк

75-ші орта артиллериялық полк 16-шы (Тәуелсіз) бронетанктік бригаданың тікелей қолдауында болды және операция бойында осылай қалды. 47-ші және 91-ші жаяу әскер бригадалары 17-ші атты әскер полкімен бірге Бассантар бағытына жылжуды бастады. 75-ші орта артиллериялық полк офицерлері осы құрамалар мен бөлімшелермен бірге Лагвал аймағындағы жаудың көптеген белсенді нысаналарын – зымырандық базаларын, ұшыру платформаларын және РЛК-ларын жойды. Полк жау танкілеріне тікелей соққы беріп, әскерлердің рухын көтерді. Бассантар көпірі маңындағы шайқас – барлық қару түрлерінің үйлесімді жұмысының көрнекті мысалы болды. Ол жаудың күшті бекінілген қорғанысын айналып өтіп, Дхамтал және Зафарвалға жол ашты. Шайқасқа Бассантар маңындағы 1600 метр тереңдіктегі мина даласын бұзу, мина даласы арқылы көпір басын орнату, жаудың қарсылық ошақтарын тазарту, көпір басын кеңейту, ауыр артиллерия отыстың күшті атысымен мина даласы арқылы әскерлерді өткізу және жаудың бірнеше қарсы шабуылын танк пен жаяу әскердің, сондай-ақ авиацияның қолдауымен тойтару кірді. Полк осы шайқаста артиллерияның күшті және дәл атысын қамтамасыз етті. Полк 4-ші және 17-ші атты әскер полкінің алдыңғы эскадрильяларымен 2 бақылау пункті офицерін, 18-ші Раджпутана мылтық полкімен (БМП) бір бақылау пункті офицерін, ал 47-ші және 91-ші жаяу әскер бригадаларымен бір-бір бақылау пункті офицерін қоса алды. Полк шайқас бойында орта артиллериядан тұрақты қолдау көрсетті. 1971 жылдың 16 желтоқсанында таңертең 17-ші атты әскер полкінің бақылау пункті офицері, капитан Сатиш Чандр Сехгал, бақылау пункті офицерінің міндеттерін атқарумен қатар, танк командирінің міндетін де атқарды. Ол түтін қоршауының артына шегінуге тырысқан жау танкілеріне 200 метр қашықтықтан шабуыл жасады. Ол жау танкілерін жақын жердегі орманға кетуге мәжбүрледі, содан кейін алға жылдамдап, танк пулеметімен қашып кетуге тырысқан жау танкін жойды. Осыдан кейін оның танкысы дұрыс тиген оқтан өртеніп кетті. Өзінің қауіпсіздігін ойламастан, ол радиооператорымен бірге өртенген танктан жүргізуші мен мергенді шығаруға көмектесті. Осы кезде ол жаудың пулеметтен атылған оғынан жараланып, қаза тапты. Содан кейін артиллериялық атыс жалғасты, алдыңғы бақылаушылар полк командирі, подполковник К.Н. Таданиға броньдық байланыс арқылы түзетулер жіберді. Полк ұсынған артиллерияның тұрақты қолдауы, қарқынды жылжып келе жатқан бронетанктік эскадрильяларға жауды тоқтатуға көмектесті, соның арқасында біз көпір басына сәтті басып кірдік. Осы әрекетті қолдау үшін полк командирі 54-ші және 41-ші (Тәуелсіз) артиллериялық бригадалардың артиллериялық атысын жоспарлап, үйлестірді. Шайқас аяқталғаннан кейін 16-шы (Тәуелсіз) бронетанктік бригаданың командирі, бригадир А.С. Ваидья MVC, полктің қарулы позициясына келіп, пулеметшілерге келесі шайқаста да олармен бірге болғысы келетінін айтты. Пулеметшілер командирінің сөзін естіп, қуанды.

9 инженерлік полк Басантар шайқасында

Шакаргарх секторында 9-шы инженерлік полк жасаған қауіпсіз дәліз арқылы үнді танктері жау территориясына енгізілді. Оңтүстік Үндістан әскерлерінен құралған 9-шы инженерлік полк 54-ші жаяу әскер дивизиясының басқаруына берілді. Полк үш далалық ротадан – 404, 405 және 406-дан тұрды, олар 54-ші жаяу әскер дивизиясының үш жаяу әскер бригадасына жеке-жеке бекітілді. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы басталғанда, 9-шы инженерлік полк Самба-Зафарвал бағытындағы шабуылда бауырлас 5-ші инженерлік полкке көмектесуге міндеттелді. Ілгерілеу қиын өткелді жерлер арқылы жүргізілді, пакистандық күштері тарапынан бірнеше жерлерде нығайтылып, енуге ықтимал барлық бағыттарда кең ауқымды миналық далалар орнатылған. 1971 жылдың 5 желтоқсанында, шамамен сағат 19:30-да, полктің 2-лейтенанты Н.П. Сингх өзінің топтық құрамымен Дера постына аттанды, онда олар үнді шабуылына операциялық жол төсеуге кірісті. Сағат 21:30-да алдыңғы топ Пәкістан территориясына енді. Полк командирі, лейтенант-полковник Б.Т. Пандит, осы арнайы міндетті қысқаша бақылап, әскеріне жетекшілік ету үшін алға жылжыды. Ол бұл күрделі міндетті өте табысты орындады. 6 желтоқсанда, шамамен сағат 14:30-да, жол Пәкістандағы Бадала Гуджанға дейін аяқталды. 7 желтоқсанда, Такурдвара ауданындағы миналық даланы бұзу үшін, 404-ші далалық рота кешкі сағат 20:00-ден бастап 47-ші жаяу әскер бригадасының басқаруына берілді. Жақын жерде, полктің тағы бір далалық ротасы – 405-ші далалық рота, тралдармен бірлесіп, бір сағат ішінде 5 метр ені және 500 метр ұзындығы бар көліктерге арналған қауіпсіз жолды жасады. Содан кейін 5-ші инженерлік полктің далалық ротасы және 404-ші далалық ротаның взводы бұл жолды бір метрге кеңейтті.

Саперлер жедел жолды салуда

8 желтоқсанда 404-ші далалық рота 47-ші жаяу әскер бригадасымен тапсырмасын аяқтағаннан кейін 91-ші жаяу әскер бригадасына инженерлік қолдау көрсетуге тағайындалды. Сонымен қатар, 405-ші далалық рота Баридің оңтүстігінде және оңтүстік-батысында 16 (Тәуелсіз) бронетанкті бригаданың ілгерілеуіне инженерлік көмек көрсетті. Осы уақытта 406-шы далалық рота Тараквалдан тыс жердегі операциялық жолды кеңейтті. 9 желтоқсанда 404-ші далалық рота 74-ші жаяу әскер бригадасына бөлінді. Содан кейін операциялық жол Баримен қосылды, және жолдың барлық бөлігін күтіп-ұстау жұмыстары жалғасты. 10-11 желтоқсан түнінде 16 (Тәуелсіз) бронетанкті бригадамен бірге орналасқан 405-ші далалық ротаның взводы, Наиб Субедар Дораисвами басшылығымен, мина өрісін бұзу үшін тралдарды пайдаланды. Шамамен сағат 11-де, көпірге жақын жердегі бронетехника жиналуына зақымдалған танк кедергі келтіріп, жол қозғалысын тоқтатты. Көпірдің қорғанысын қамтамасыз ету үшін жолды қайта ашу маңызды болды. Наиб Субедар Дораисвами жеке бастама көтеріп, үлгілі батылдық танытып, Пакистан артиллериясының оқ астында шағын топты алға жетелеп, тоқтап тұрған танкты айналып өтуге қол жеткізді, соның арқасында мина өрісі арқылы бронетехника мен қажетті жаяу әскерлік қарулардың жылдам өтуі қамтамасыз етілді. 11 желтоқсанда Мава Пангдаур жолында көлік құралдарының еркін қозғалысы үшін жаңа бағыт құрылды. 404-ші далалық ротаның үш барлау тобы 91-ші жаяу әскер бригадасымен бірге мина өрісін барлау үшін үш түрлі бағытқа жылды. 12 желтоқсанда екінші миналы жол операциялық жолмен жалғастырылды. Сонымен қатар, 405-ші далалық рота 16 (Тәуелсіз) бронетанкті бригада үшін де миналы жолды тазартты. 13 желтоқсан күні түнде Лохарадан солтүстікке қарай 1300 метр тереңдіктегі жаудың миналы алаңы бұзылды, және ол Лохараға дейін кеңейтілді. 15 желтоқсанда 404, 405 және 406 далалық роталарының бөлімдерінен құралған инженерлік топ 47-ші жаяу әскер бригадасымен бірге Лагвал ауданындағы Бассантар өзенін кесіп өту үшін біріктірілді. Тапсырмаға Лохарадан Лагвалға дейінгі операциялық жолды кеңейту, Бассантардағы жаудың миналы алаңын бұзу, өзен төсегін кесіп өтуді жақсарту және екі батпақты шалшықтағы өткелдерді салу кірді. Жұмыс 15 желтоқсан күні кешкі сағат 8-де басталды және Пәкістанның шағын қарулары, танктері мен артиллериясының қарқынды атысы астында жүргізілді. Майор В.Р.Чоудхари басқарған топ миналы алаңды бұзу және Лагвал ауданындағы Бассантар өзенінен танктер мен басқа да көліктерге өтуге арналған жол жасау үшін жұмылдырылды. Сағат 8.30-да кедергіге жеткенде, топ жағдайдың қарқынды оқ жаууы мен шағын қарудың атысынан туындаған шатасуды және кедергі туралы ақпараттың жетіспеушілігінен одан да қиын екенін анықтады. Құрылтай барлау көп уақыт алатын болғандықтан, топ командирі қалыпты жаттығулар мен қауіпсіздік шараларын елемеуге және шағын топты кең фронтпен қалыпты жүріс жылдамдығымен жіберуге шешім қабылдады. Жағдайдың шұғыл екенін сезінген капитан Равиндр Натх Гупта үлгілі батылдық танытып, осы қауіпті тапсырмаға ерікті түрде қатысып, кіші офицер және тағы екі сарбазбен шағын топты миналы алаңның алыс шетіне дейін жетелеп барды. Қауіп-қатерге және жаудың қатты атысына қарамастан, ол және оның тобы кешкі сағат 9.30-ға дейін маңызды деректерді алып келді, бұл 16 желтоқсан күні таңғы сағат 2.30-да тапсырманы сәтті аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл 17 аттан тұратын екі ротаның таңғы сағат 3-те көпір басына кіруіне мүмкіндік берді, жаудың қарсы шабуылдарын қабылдауға және ақырында Бассантар өзенінің батысындағы жаудың бронетанкті құрамасын жоюға мүмкіндік берді. Кейіннен жау қарсы шабуылға шыққанда, капитан Равиндр Натх Гупта жеке өзі 17 аттан тұратын танктерді тазаланған миналы жол арқылы бағыттады, оның белгілеу жұмыстары әлі де жүріп жатқан еді. Майор В.Р.Чоудхари, майор С.С.Малик, капитан Равиндр Натх Гупта, лейтенант К.М.Манданна, екі кіші офицер және екі сарбаз қаза тапты. Майор Шарма және 12 сарбаз оқ жаууы кезінде жарақат алды. Операциялар 17 желтоқсан күні сағат 20:00-де тоқтатылды. Полктің соғыс күнделігінде жазылған: "Біздің ерлік офицерлеріміздің, кіші офицерлеріміздің және сарбаздарымыздың қазасына байланысты алғашқы шоқты жеңгеннен кейін біз тағы да Бассантарды бұзуға дайынбыз". Соғыстан кейін 9-шы инженерлік полк 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы кезінде (Кактус лилия операциясы) көрсеткен ерліктері үшін "Бассантар өзені" және "Пәкістан" театрлық құрметпен марапатталды және мақтан тұтатын "Бассантар полкі" деп аталады.

Қорытынды

Шәкәрғардан арғы жақтағы Үндістан аумағына басып кіру, Батыс сектордағы Пәкістанның соғыс стратегиясының ең маңызды бөліктерінің бірі болды. Пәкістан, осы өңірде Үндістан аумағын басып алып, Кашмир мен Патанкот арасындағы негізгі байланысты үзуге үміттенеді, содан кейін Джаму мен Кашмирді оңай басып алуға мүмкіндік алады. Сиалкоттағы Пәкістан әскерлері Патанкотты ұстап тұрып, Шакаргархты басып алуға жасалған кез келген үнділік әрекеттерді тойтарып, тиімсіз етуді көздеді. Алайда, Үндістанның батыл шабуылы Пәкістанның соғыс жоспарларын күйретуге әкеп соқты. Үндістан армиясы соғыс жарияланғаннан кейін төрт күн ішінде аймақтағы Пәкістандықтарға күтпеген шабуыл жасап, оларды толығымен алаңдатты. Бірнеше күнге созылған қаһарлы шайқастардан кейін Үндістан армиясы Пәкістандықтарды кері ығыстырып қана қоймай, Сиалкотты басып алуға да жақын болды. Бұл және басқа да шайқастар Пәкістанның Шығыс Пәкістанда жоғалтқан аумақтарын Үндістан аумағын басып алып қайтару арқылы келісім жасау үмітін жойды. Шындығында, Пәкістан Батыс Пәкістанда шамамен 15 000 км² аумақты жоғалтты. Бұл басып алынған аумақ Шимла келісімінен кейін Пәкістанға қайтарылды. Үндістан армиясы Сиалкотқа жасаған шабуылды жеткілікті қарқынды жүргізбегені үшін сынға ілікті. Бірақ армия, атысты тоқтату жарияланған кезде, Үндістан Әуе Күштерінің жақын қолдауымен Сиалкотқа тағы бір шабуылды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Пәкістанның Бассантар шайқасында бұзылған «Паттон» танкысі қазір Үндістан армиясының 54-ші жаяу әскер дивизиясына табысталған соғыс трофеі және Оңтүстік Үндістанның Хайдарабад қаласындағы «Танк Банд» жолындағы келушілердің назарына ілігеді. Соғыстан кейін 54-ші жаяу әскер дивизиясының құрамындағы 47-ші жаяу әскер бригадасы «Бассантар» бригадасы деп аталды.

Халықтық мәдениетте

1971: Шекарасыз (2017) – Майор Равидің режиссерлік жұмысы (Моханлал полковник Махадеван рөлінде, «Майор Махадеван» фильмдер сериясының төртінші бөлімі, Хошиар Сингх Дахия Парам Вир Чакра және Аллу Сириш Арун Кхетарпал Парам Вир Чакра ПВХ-тың прототипі болған, Арунодай Сингх полковник Раза (Пәкістан) рөлінде).