Кіріспе
Вайоминг штатындағы үнді резервациясы, АҚШ. Вайоминг штатының батыс-орталық бөлігінде орналасқан Уинд-Ривер үнді резервациясы екі түпкілікті американдық тайпаның – Шығыс Шошоне (мағынасы: «бизон жегіштер») және Солтүстік Арапахо тайпаларының ортақ мекені. Шамамен 60 миль (97 км) шығыстан батысқа және 50 миль (80 км) солтүстіктен оңтүстікке созылған бұл үнді резервациясы Уинд-Ривер алқабында жатыр, және оған Уинд-Ривер тауларының, Оул-Крик тауларының және Абсарока тауларының бір бөлігі кіреді. Уинд-Ривер үнді резервациясы аумағы бойынша АҚШ-тағы жетінші, ал халқы бойынша бесінші ірі американдық үнді резервациясы болып табылады. Жер көлемі шамамен 2,2 миллион акр (890,309 км²), ал жалпы ауданы (жер және су) 3532,01 шаршы миль (9148 км²) құрайды. Резервация Фримонт округінің үштен бір бөлігінен және Хот-Спрингс округінің бестен бір бөлігінен тұрады. 2000 жылғы халық санауы бойынша Фримонт округінде 40 237 адам тұрған. 2010 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, қазір резервацияда 26 490 адам тұрады, олардың шамамен 15 000-ы – Ривертон қаласы мен берілген жерлердегі индей емес тұрғындар. Тайпалық бас кеңсе Форт-Вашакиде орналасқан. Шошон Роуз казиносы (Шығыс Шошоне тайпасы), сондай-ақ Винд-Ривер қонақ үйі мен казиносы, Кішкентай Винд казиносы және 789 Smoke Shop казиносы (барлығы Солтүстік Арапахо тайпасы) Вайоминг штатындағы жалғыз казинолар болып табылады.
The Wind River Indian Reservation, in the west central portion of the U. S. state of Wyoming, is shared by two Native American tribes, the Eastern Shoshone (, meaning: "buffalo eaters") and the Northern Arapaho Roughly 60 mile (97 km) east to west by 50 mile (80 km) north to south, the Indian reservation is located in the Wind River Basin, and includes portions of the Wind River Range, Owl Creek Mountains, and Absaroka Range. The Wind River Indian Reservation is the seventh largest American Indian reservation in the United States by area and the fifth largest by population. The land area is approximately 2.2 million acres (890,309 km2), and the total area (land and water) is 3532.01 square miles (9,148 km2). The reservation constitutes just over one third of Fremont County and over one fifth of Hot Springs County. The 2000 census reported the population of Fremont County as 40,237. According to the 2010 census, only 26,490 people now live on the reservation, with about 15,000 of the residents being non Indians on ceded lands and the town of Riverton. Tribal headquarters are located at Fort Washakie. The Shoshone Rose Casino (Eastern Shoshone) and the Wind River Hotel and Casino, Little Wind Casino, and 789 Smoke Shop and Casino (all Northern Arapaho) are the only casinos in Wyoming.
Тарихқа дейінгі дәуір
Шошон халқының осы аймақтағы тарихы ең көнесі. Археологтар Тукудика таулық шошондары немесе қойшылардың ерекше материалдық мәдениетінің элементтері, мысалы, тас жабыннан жасалған ыдыстар 1800 жылдардың басынан бастап, 1000-3000 жылға дейін, тіпті одан да ертерек мерзімдерде осы аймақта қолданылғанын анықтады. Таулық шошон тобының ұрпақтары бүгінде Wind River үнді резервациясында тұрып жатыр. Динуди петроглиф стилі – Уайоминг штатының орталық бөлігіне, соның ішінде Жел өзені және Бигхорн алқаптарына тән. Ғалымдар Динуди петроглифтерінің авторы – ежелгі Тукудика немесе Таулық шошон қойшылары болған деген пікірде, себебі Торри көлі петроглифтері ауданындағы және Легендалық жартастағы кейбір суреттер шошон халық әңгімелеріндегі кейіпкерлерге ұқсайды, мысалы, су рухы әйел Па ваип.
Резервациядан бұрынғы тайпалық кәсіп
Wind River үнді резервациясы Шошоне және Ұлы жазықтың тайпалық мәдениеттерінің Ұлы ойыстың мәдениеті арасындағы тарихи шекаралық аймақта орналасқан. Соңғы ғасырларда бұл жерді көптеген тайпалар аң аулау және шабуыл жасау үшін пайдаланған. 1800 жылдан кейін тарихи жазбаларда Шошоне, сондай-ақ Крау, Шайен, Арапахо, Блэкфит және Лакотаның Жел өзені алқабында болғаны айтылған. Бұл соңғы тайпалар геосаяси күштердің, сондай-ақ азық-түлік ресурстарының ықпалымен аймаққа келді. 1800 жылдан кейінгі аулаушылардың жазбалары Жел өзені алқабында ондаған мыңдаған бизонның үйірлерін, көкжиекте шаңның үлкен бұлттарын көтеріп, жүргенін сипаттайды. Шошонелер 1700 жылдары қазіргі Вайомингтің батысын басқарды, өйткені олар испандықтардан және Оңтүстік-Батыстағы саудагерлерден жылқы алған солтүстік тайпаларының алғашқылары болды. (Арапахолар Рио-Гранде бойындағы испан елді мекендері мен Миссури өзені бойындағы ауылшаруашылық тайпалары арасындағы сауда арқылы Ұлы жазықтарға жылқыны әкелуде ұқсас рөл атқарды.) Шошонелердің қазіргі Батыс Вайомингтегі үстемдігі басқа тайпалар, мысалы, Блэкфиттер жылқы сатып алып, қарсы шабуылдар жасағанда азайды. 1820 жылдары Шошонелер қару-жарақпен сауда жасау арқылы билікті қайта қалпына келтіре бастады, Рокки тауларындағы Рендевус, Жасыл өзен алқабындағы тері саудасында, бүгінгі Жел өзені үнді резервациясынан Жел өзені жотасынан сәл жоғары. Тері саудасының басталуымен Шошонелер өздерінің күшін тағы да шығысқа қарай Елік өзені мен Жасыл өзен алқабынан жазықтарда бизонға аң аулауға бағыттады. Олардың аң аулауына шығысқа қарай жиірек қажеттілік туды, себебі тері саудасы Жасыл өзен алқабындағы бизонды құртымға жақындатты. 1830 және 1840 жылдары олар Платт өзені мен Паудер өзені алқаптарында және Ларами жазығында шабуылдар жасады. Шошонелер Жел өзені алқабын қыстау орны ретінде немесе Sweetwater, Bighorn алқабы, Bighorn таулары немесе Паудер өзені алқабындағы аң аулау жерлеріне баратын жол ретінде үнемі пайдаланды. Басқа бағытта, 1600 жылдан кейін Сиуан және Алгонкиан тілінде сөйлейтін халықтардың батысқа қарай көшіп келуі жазықтарға және таулы таулардың ортасындағы Шошонелердің дәстүрлі аумағына жаңа халықтарды әкелді. Бұл орталық батыстың, Миссури өзенінің және Ұлы көлдер тайпаларының ең ертесі Ұлы жазықтарға көшіп келгендері - Крау, Шайен және Арапахо, дегенмен кейбір дереккөздер Арапахо Ұлы жазықтарды 1000 жыл бойы мекендеген болуы мүмкін дейді. Бұл тайпалардың көпшілігі бастапқыда Жел өзенінен солтүстік және шығысқа қарай Ұлы жазықтарда орналасқан. Құдіретті және көптеген Лакоталар Американдық кеңеюге жауап ретінде батысқа қарай жылжыған соңғылар болды, олар бұрынғы көшіп-қонушы тайпаларға тап болды, содан кейін Роки тауларына қарай жылжыды. 1800 жылдардың ортасына қарай бұл тайпалардың барлығы қазір даулы Жел өзені алқабына шабуылдар жасады. Шошонелердің жер атаулары арасында Бигхорн алқабындағы ондаған жер бар, бұл Шошонелердің Жел өзені алқабынан шығысқа қарайғы жерлерді егжей-тегжейлі білетінін көрсетеді, олар дәстүрлі Шошоне аумағының бөлігі болды. Сол сияқты, Арапахолар Жел өзені алқабымен таныс болды, олар Жел өзені / Бигхорн өзенін "тау қойлары өзені" деген мағынадағы Хоти Ниичи деп атады, бұл аймақтағы түрлердің көптеген үйірлеріне сілтеме жасайды. 1800 жылдардың ортасына қарай Крау көбінесе Жел өзені алқабында және Абсарока жотасында үстемдік құрды, бұл аймақты қыстау орны ретінде пайдаланып, аймаққа келген Шошонелермен шайқасты. Крау басшысы Арапуиш 1830 жылдары жазылған және Вашингтон Ирвингтің "Капитан Бонневиллдің оқиғалары" атты баяндамасында Жел өзені алқабын тұзды бұта және мақта ағашының қабығымен жылқыға азық ретінде қолайлы қыстау орны ретінде атады. Осы арада Уошики және оның халқы 1850 жылдары Жел өзені алқабындағы Крау келісім-шарт жерлерінен аулақ болды, эмигранттардың жолдарынан және Краудан алыс Генри Форк және Йеллоустоун сияқты жерлерде аң аулауды жөн көрді. 1851 жылғы Форт-Ларами келісімінде ресми Крау аумағы ретінде бекітілгенімен, Краудың Жел өзені алқабындағы үстемдігі 1850 жылдардың аяғында немесе 1860 жылдардың басында Уошики Краухарт-Буттедегі жекке-жек ұрыста Крау басшысын жеңген кезде аяқталды. Уошики, мүмкін, Крауға қарсы шығуға шешім қабылдады, өйткені көшпелілердің жолдары және Юта, Айдахо және Монтанадағы ақ адамдардың қоныстануының өсуі сол аймақтарда аң аулауды қиындатты. Бұл Уошикиге Крау басып алған Жел өзені алқабын күш қолданып қарсылас тайпадан аң аулау жерін алуға мүмкіндік берді, Американдық мүдделерге едәуір қарсылық көрсетпестен. Краудың Жел өзеніндегі мұрасы Орталық Форк Попо Агий өзенінің атында сақталған, ол "поэпоэ жу" деп айтылады, бұл Крау сөзі Попоотчаашеден шыққан, ол "салдырлап ағатын өзен" деген мағынаны білдіретін дыбырлық сөз. Краулардың Жасыл өзені үшін сөзі, батысқа қарай, Чиичкасе Ааше немесе Сидскади Ааше, "шалфей тауығы өзені" деген мағынаны білдіреді. 1868 жылғы Форт-Бриджер келісімдері Жел өзені алқабын Шошонелердің эксклюзивті аумағы ретінде белгіледі, Краудың 1851 жылғы Форт-Ларами келісімі бойынша талаптарын жойды. 1872 жылы Шошонелер резервацияның бір бөлігін АҚШ-қа сатуға келісті, Солтүстік Форк Попо Агий өзенін оңтүстік шекара ретінде белгіледі.
Резервация дәуірі
Бастапқыда Шошон үнді резервациясы деп белгіленген Винд-Ривер үнді резервациясы, 1868 жылғы Форт-Бриджер келісім кеңесінде АҚШ пен Шығыс Шошон ұлты арасындағы келісім арқасында құрылды. Бұл келісім тайпаны бұрынғы 44 миллион акрдан (17 806 184 км²) астам аумақты қамтыған, кең Шошон жерінен шектеді. Кейінірек болған қоныстану және жер аударуы, АҚШ-тың Шошон тайпасына қарсы сот ісінен кейін Арапахо тайпасына резервацияға заңды құқық берді, соның нәтижесінде резервация Винд-Ривер үнді резервациясы деп аталатын болды. Шошон басшысы Вашаки бұл аймақты өте жақсы көріп, бұрынғыда осы аумақты бағындыру үшін Кроу тайпасын жеңген еді. Ең ерте 1862 жылы үнді агенті Лютер Манн Шошон тайпасы үшін тұрақты резервация құруды ұсынған. 1867 жылы Оңтүстік өткелде алтынның табылуынан кейін, АҚШ үнді агенті, шахта лагерьлеріне жасалатын шабуылдарды тоқтату мақсатында, Шошон резервациясын Жел өзені аңғарында буферлік аймақ ретінде орналастыруға тырысты. АҚШ, Қара аяқ, Шайен, Лакота және Арапахо сияқты тайпалардың шахтерлерге емес, дәстүрлі Шошон жауына шабуыл жасауына үміттенді. Алайда, аймақ Шошон тайпасы үшін жыл бойы тұруға тым қауіпті болды, сондықтан басшы Вашаки 1868 жылдан кейін бірнеше жыл бойы халықтарын Форт-Бриджерге жақын ұстады. Вашакидің ұлы жау тайпаларының шабуылынан қаза тапты, ал Оглала Лакота басшысы Хамп, Крейзи Хорсқа кеңесші болған, Жел өзені бассейнінде Шошонмен шайқаста қаза тапты. 1860 және 1870 жылдары Жел өзені аймағында бірнеше тайпалық қақтығыстар болды. Арапахо тайпасы 1870 жылы Жел өзені аңғарында қысқа уақытқа орналасты, бірақ кеншілер мен Шошондардың шабуылдарынан кейін, олардың мүшелері мен басшыларының бірі Қара Аю қаза тапқаннан кейін, қоныстарын тастап кетті. Тағы бір оқиғада Лакота, Шайен және Арапахо тайпаларының біріккен күштері резервациядағы Trout Creek-те Вашаки лагерін қоршап алып шабуыл жасады. Шошондар шабуылдан аман қалу үшін үйлерінің ішіне мылтық орларын қазып, қарсы шабуылға шықты. Соңғы маңызды қақтығыс 1874 жылдың маусым айында болды, онда 167 Шошон және АҚШ кавалериясы Бейтс шайқас алаңында, Шошон үнді резервациясының шығысындағы Бриджер тауларындағы Nowood Creek-тің бастауында Арапахо тайпасына шабуыл жасады. 1869 жылдың 28 маусымында генерал Кристофер С. Аугурдың есімімен аталған әскерлерімен бірге Аугур лагері әскери бекет ретінде құрылды. (Аугур 1868 жылы Форт-Бриджер келісіміне қол қою кезінде қатысқан генерал еді.) 1870 жылы лагерь Браун лагері деп аталды, ал 1871 жылы бекет қазіргі Форт-Вашаки орнына көшірілді. 1878 жылы АҚШ одақтасы және Шошон басшысы Вашакиді құрметтеу үшін атауы өзгертілді. Форт 1909 жылы АҚШ оны тастағанға дейін әскери бекет ретінде қызмет етті. Сол кезде форттың маңында қалыптасқан қоғам пайда болды. 1804-06 жылдардағы Льюис және Кларк экспедициясының жетекшісі Сакагева кейіннен осы жерге жерленді. Экспедиция кезінде бала болған оның ұлы Жан Батист Шарбононың Форт-Вашакиде ескерткіш тасы бар, бірақ ол Орегон штатындағы Деннерде жерленген. Форт-Вашакиден шығысқа қарай көп жылдар бойы мемлекеттік мектеп пен аурухана жұмыс істеді; Арапахо балалары оқу жылында мұнда пансионда оқыды. Этеттегі Киелі Михаил шіркеуі 1917-1920 жылдары салынды. Арапахо ауылы бастапқыда Арапахо тайпасына азық-түлік тарату үшін АҚШ-тың қосалқы агенттігі ретінде құрылды. Бір кезде ол ірі сауда орталығы болып та жұмыс істеді. Құрғақ аймақтағы егіншілік пен мал шаруашылығын қолдау үшін суармалы жүйелер салынды. Арапахо тайпасы Форт-Вашаки маңында ұн диірменін салды. Ривертонды қайта құру жобасы және Ривертон қаласы осы жердің бір бөлігінде дамыды. Біржолғы төлем немесе алдын ала сатып алу орнына, келісім АҚШ-ты тайпаларға қоныстанған әрбір жер үшін төлеуге міндеттеді. Келісімге алынған аумақтың үлкен бөлігі қоныстанбағандықтан, резервацияның берілген бөлігі кейін Шығыс Шошон және Солтүстік Арапахо тайпаларына қайтарылды.
Арапахолар қонысы Винд өзенінде
1878-1879 жылдың қысында АҚШ армиясы Солтүстік Арапахо тайпасын Тәуелсіздік тасына жақын орналасқан Суитвотер аңғарына қадағалап жеткізіп, кейін уақытша түрде Шошон тайпасының Форт-Вашаки агенттігіне орналастырды, оларға азық-түлік беру үшін. Арапахо тайпасын тарихи қарсыластары – шошондармен жақын маңайға орналастыру шешімі маңызды тарихи және саяси салдарға алып келді. 1851 жылғы Форт-Ларами шарты бойынша бұрынғы Арапахо және Шайен тайпаларының резервациясы, Колорадо штатының шығыс бөлігі мен Вайоминг штатының оңтүстік-шығысын қамтитын, 1859 жылғы Колорадодағы алтын асырудан кейін ақ адамдардың басып алуына ұшырады. Солтүстік Арапахо тайпасы 1868 жылғы Форт-Ларами шартына қол қойып, оларға қазіргі Оңтүстік Дакота штатының батыс жартысын, Миссури өзенінің батысында орналасқан Ұлы Сиу резервациясында қоныстану құқығы берілді, сондай-ақ Вайоминг штатындағы Платт өзенінің солтүстігінде аң аулау құқығы да берілді, тек жануарлар жеткілікті болған жағдайда. Арапахо тайпасы Сиу тайпасымен ортақ агенттікке тұрақты қоныстануды қаламады. Олар Ред-Клауд сияқты Сиу тайпасының ықпалды басшыларынан кемсініп, Лакота тайпасының мәдени құрамына сіңіп кетуден қашынғысы келді. Арапахо тайпасы өздеріне жеке резервация құруды үміттенеді. 1868-1869 жылдары Арапахо тайпасы Монтана штатындағы Сүт өзеніндегі агенттікке, тілдік жағынан жақын Грос-Вентр тайпасымен бірге қоныстануға тырысты, бірақ шешек ауруынан кейін одан кетіп қалды. Сонымен қатар, Арапахо тайпасының діни басшысы және көшбасшысы Уизил-Бер Арапахо тайпасының Роки тауларына жақын, Ұлы жазықтарда емес, тұрақты мекен табуы туралы көрініс алды. Арапахо тайпасының өмір салты тарихи түрде таулы аңшылық алқаптарын, әсіресе Колорадо штатындағы Роки тауларының Эстес-Парк аймағын, сондай-ақ Снежный жотасын, Бигхорн тауларын, Блэк Хиллз және Ларами жотасын қамтыды. Армияның қолдауын алу үшін басшылар Қара Көмір (Солтүстік Арапахо), Ұшқыр Мұрын және олардың ізбасарлары генерал Джордж Крукпен одақтасып, бұрынғы одақтастары Шайен тайпасына қарсы барлаушылар ретінде 1876 жылдың қараша айындағы Дулл Найф шайқасына АҚШ тарапынан қатысты, Шошон, Шайен, Сиу және Пауни тайпаларының барлаушыларымен бірге. Америка Құрама Штаттары армиясының офицерлері Вайоминг штатының шығысындағы Арапахо тайпасының резервациясын құру идеясын қолдады. Генерал Крук Тунг өзенінде агенттік құруға уәде берген болуы мүмкін. Алайда, федералды саясат осының іске асуына кедері келтірді, өйткені АҚШ 1868 жылдан кейін тайпалармен резервациялар туралы келісімдерді келіссөздер арқылы жүргізуді тоқтатты, оның орнына мұндай келісімдерде атқарушы бұйрықтарды қолдануды жөн көрді. Сондықтан, армия офицерлері Форт-Вашаки агенттігін азық-түлік тарату үшін ең жақын балама ретінде қарастырды, бірақ Шошон тайпасы 1868 жылғы Форт-Бриджер келісім кеңесінде резервацияға қандай басқа тайпаларды қабылдауға дайын екенін шешуге келісімшарт бойынша құқылы болды. 2011 жылғы халық санағы бойынша, 3737 адам Шошон тайпасынан, ал 8177 адам Арапахо тайпасынан еді. Бұл жерлер тайпалық жерлер және далалық аймақтар болып табылады. 2000 жылы 6728 (28,9%) адам американдықтар (толық немесе ішінара) болып тіркелді, олардың 54% Арапахо тайпасынан, ал 30% Шошон тайпасынан еді. Американдықтардың 22% үйінде ағылшын тілінен басқа тілде сөйлейді.
Жабайы табиғатты қорғау
Wind River Indian Reservation 1930 жылдары, 1964 жылғы ұлттық жабайы табиғат заңы қабылдалуынан бірнеше онжылдық бұрын Wind River Range-те жолсыз аймақ құрды. Тайпалар қасқыр, бұғы, аққұйрықты бұғы, бигхорн қой және пронхорн антилопа сияқты ірі аңдардың популяциясын қайта орналастырды және осы түрлерді сақтау үшін аң аулау ережелерін бекітті. 2016 жылдың қараша айында шошон тайпасы резервацияға он бизон әкелді, бұл жоспарланған 1000 бас бизон тобының бастауы болды. Бұл бизондар 1885 жылдан бері Wind River Reservation-да көрінген алғашқы бизондар еді. Тайпаға Йеллоустоун ұлттық паркінен Fort Peck үнді резервациясындағы карантиннен шыққан бизондар да жеткізілуде. Резервацияның батыс жағында және солтүстігінде бизонға қолайлы мекендеуге жарамды жерлер бар.
Қонақ үйлер мен мұражайлар
Туризмдік инфрақұрылымға Wind River казиноында және Shoshone Rose казиноында орналасқан қонақ үйлер кіреді. Шығыс Шошон мәдени орталығында және Форт-Вашаки мектебіндегі кітапханада көптеген мәдени орталықтар мен ақпараттық стендтер орналасқан, сондай-ақ Wind River қонақ үйі мен казиноында Солтүстік Арапахо тәжірибесі бөлмесі бар. Ландердегі Роки таулары мұражайы жаз айларында апта сайын дәстүрлі үнді билерінің көрсетілімдерін ұйымдастырады.
Балық аулау, жаяу жүру, альпинизм және рафтинг
Wind River үнді резервациясы жергілікті сауда орындарынан алуға болатын тайпалық балық аулау лицензиясын сатып алған тайпаға жатпайтын мүшелерге балық аулауға және жаяу серуендеуге рұқсат береді. Лицензия резервацияның оңтүстік жартысындағы балық аулау жерлеріне кіруге мүмкіндік береді, соның ішінде табиғаты көрікті Жел өзені жотасының бір бөлігін қамтитын жолсыз аймаққа да. Ганетт шыңына ең жақын баруды қалайтын жаяу жүргіншілер мен альпинистер жол бастауға дейін бару үшін нұсқаушы жалдауы мүмкін. Резервация Термополис қаласындағы мердігерлерге таңғажайып Жел өзені каньонында рафтинг және балық аулау қызметтерін ұсынуға лицензия береді.
Қаңқалар
Wind River Country, Wind River резервациясы орналасқан кең жайлы аймақ, келушілерге маңызды мәдени тәжірибелерді көруге және оларға қатысуға мүмкіндік береді. Жоспарланған powwow шаралары жұртшылыққа ашық. Жыл бойы Wind River Country-де үш ірі мереке өтеді: маусым айында Шығыс Шошон Пову, шілдеде Этет мерекесі және қыркүйекте Солтүстік Арапахо Пову. Бұл рәсімдер әдетте жұма күні кешке басталады және американдықтардың мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады, олар тойға, ән салуға және билеуге мүмкіндік береді. Сенбі және жексенбі күндері де мерекелік шаралар жалғасады. Powwow-дың маңызды аспектісі – бишілердің әшекейлі киімдерін көрсету. Әрбір киім биші үшін жеке маңызға ие, қолмен жасалған, қауырсын, қабықша, сүйек, мұқжатыр және кейде отбасылық мұралық бұйымдар қолданылады. Орындалатын билер – дәстүрлі билер, олар әр тайпаға тән, музыкасы да солай. Wind River Country туристік сайтында бұл шара былай сипатталған: «Көзіңізді бір сәт жұмсаңыз, сізді музыканың әлеміне алып кетеді. Барлық билерге барабан соғысы мен ән сүйемелдейді, барабанның соққысы қасиетті саналады, ол тайпаның жүрек соғуын білдіреді. Әрбір соққылы нота Ұлы Рухқа ән жеткізеді, сонымен қатар халықтың дұғаларын да жеткізеді». Сайтта сондай-ақ powwow-ға кіру тегін екені жарияланған.
Танымал мәдениетте
PBS телеарнасы Дэниел Юнгедің 2000 жылдан 2001 жылға дейін түсірген «Chiefs» деректі фильмін көрсетті, ол Wind River қорығындағы сәтті орта мектеп баскетбол командасының мүшелері туралы. Маргарет Коэл Wind River қорығында өтетін, арапахо адвокаты Вики Холден және ойдан шығарылған Сент-Франциск миссиясының пасторы Джон О'Мэлли туралы құпия романдар сериясын жазды. Қорықтағы нақты Рим католиктік миссиясы – Сент-Стефан үнді миссиясы. 2017 жылы «Жел өзені» фильмі шықты. Оның сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Тейлор Шеридан жасады, басты рөлдерде Джереми Реннер, Элизабет Олсен, Грэм Грин және Гил Бирмингем ойнады. Қыста өтетін бұл триллерлік детектив қорықтағы жас арапахо әйелінің өлімі мен ондағы әлеуметтік жағдайды зерттейді. Фильмде қорықтардағы жыныстық шабуылдар бейнеленген. Facebook режиссер Джексон Тисидің «Жақсы дәрі» фильмін жасады, ол қорықтағы «жақсы дәрі» ұғымының қазіргі кездегі кең мағынасын көрсетеді – дәстүрлі рухани тәжірибелер мен пау-вау билерінен бастап скейтбордқа дейін.
Қазіргі заманғы мәселелер
Wind River үнді резервациясының қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайларының тамыры тарихи түрде күрделі. Резервацияда мәдениетті сақтап қалудың, бейімделудің және патриотизмнің көптеген мысалдары бар. High Country News тілшісі Тристан Ахтон (Киова) New York Times, CNN және Business Insider сияқты бұқаралық ақпарат құралдарындағы Wind River жаңалықтарын мысал ретінде келтірді, олар болашақ журналистердің американдық индейлердің жақсы және жаман жақтарын нақты бейнелеу арқылы бұзуға тырысатын, әрі қарапайым, теріс көзқарастарды көрсетеді.
Резервациядағы қылмыс және бұқаралық ақпарат құралдарындағы бейнелеулер
"Винд-Ривер үнді резервациясының жастары арасындағы қылмыстылық" тақырыбындағы он жылдық зерттеу резервацияның көптеген жастарының түрлі қылмыстарға қатысты айыпталып отырғанын көрсетті. Бұл зерттеуге сәйкес, 1967–1971 жылдар аралығында резервациядағы үндістердің құқық бұзушылықтары соты 1047 жасөспірімнің ісін қараған. Осы істердің 693-і қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысты, ал олардың 470-і жасөспірім еркектерге қатысты. Жасөспірімдерге тағылған айыптардың таралғандығын көрсеткен мәліметтерге сәйкес, 917 айыптың 251-і алкогольге байланысты қылмыстарды (ашық орында мас болу, кәмелетке толмағандардың алкогольді ішімдіктерді иеленуі және мас күйде көлік жүргізу) қамтыды. 2009 жылы резервацияда 13, 14 және 15 жастағы үш жас үнді қызы қаза тапты. Олардың денелері Бивер-Крик ауылындағы шағын үйдің жатын бөлмесінен табылды, бұл ауыл төмен кірісті тайпалық тұрғын үйлермен белгілі. Олар метадоннан уланған, бұл героинге тәуелділерді емдеу үшін қолданылатын құрал. Бірақ олардың бұл дәріні қалай алғанын ешкім білмейді, сондықтан сот олардың өлімін адам өлтіру деп саралады. Резервацияда полиция күштері жеткіліксіз болғандықтан, ФБР бұл қылмысты тергеуге жетекшілік етті. Резервациядағы алты полицей Род-Айленд штатының ауданымен шамалас аумақты патрульдеуге жауапты. Қыздардың өліміне қатысты екі жасөспірім ұсталды. Олардың бірі қыздарға әжесінің метадонын бергенін мойындады, олардың бұрыннан есірткілікке берілгенін айтып, оларға көмектескім деген ниетпен әрекет еткенін мәлімдеді, себебі олар үйге барып, ата-аналарына жағдайды жасырғысы келген. Резервацияда метамфетаминге байланысты дағдарыс болды, бірақ қазіргі кезде ол едәуір төмендеді, нашақорлық мәселесі әлі де күшті. Басқа тұрғындар Винд-Ривер үнді резервациясының баспасөз беттерінде бейнеленгеннен гөрі үміт беретін жер екенін айтады.
Қоғамдық денсаулық
Резервацияда екі сыртқы пациенттер клиникасы бар. Біреуі Арапаходе, екіншісі Форт-Вашакиде орналасқан. Клиникалар түрлі қызметтер ұсынады, мысалы, мінез-құлық денсаулығы, әлеуметтік қызметтер, кеңсе, қоғамдық денсаулық сақтау, сатып алынған/жолданған күтім (PRC), стоматология, диабет бағдарламасы, зертхана/радиология, медициналық жазбалар, медициналық қызметтер, медбикелік, оптометрия, қоршаған ортаны қорғау қызметі, пайдалануды тексеру және сәйкестік. Резервацияда тұратын адамның орташа өмір сүру ұзақтығы 49 жылды құрайды. 2001 жылы жарияланған «Америкалық үндістердің ішкілікке құмарлығының әлеуметтік құрылымы: Америкалық үндістер мен ақтардың көзқарасы» атты мақала, резервацияда тұратын 12 үнді және 12 ақ тұрғынмен сапалы сұхбат жүргізу арқылы, резервацияда алкоголизмнің бар екенін анықтады. 12 үндінің 10-ы алкогольдің кәмелетке толмағандар мен ересектер арасында тараған проблема екенін айтты, ал барлық 12 ақ тұрғын да осы пікірмен келісті. 12 үндінің 10-ы алкогольдің қылмыспен тығыз байланысты екенін, ал 12 ақтың 11-і осымен келісті. Ең үлкен айырмашылық – 12 үндінің тек 8-і ғана алкогольді резервациядағы өте маңызды проблема деп санады, ал 12 ақтың 11-і осылай деді. Қаржыландырудың жетіспеуі салдарынан операциялар мен медициналық процедуралардың саны азайды. Ричард Браннан, Үнділердің денсаулық сақтау қызметінің бас директоры, Форт-Вашаки денсаулық сақтау орталығы қажетті қаржының жартысынан астам бөлігімен жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Бір зерттеу көрсеткендей, халықтың шамамен 71%-ы семіздікпен, ал 12%-ы диабетпен ауырады, бұл ұлттық орташа көрсеткіштерге қарағанда (36,5% және 9,4%) жоғары. 2009 жылы резервация Мерк қорының Диабеттің әртүрлілігін азайту альянсынан (ARDD) науқастарға көмек көрсету, қоғамдық клиникалық күтім жүйесін жақсарту және дәрігерлерді дамыту үшін бес жылдық грант алды. Қаржыландырудың басты мақсаты – диабеттің таралуын азайтуға болатын идеалды модельді табу, оны басқа резервацияларда да қолдануға болады. Грант алғаннан кейін жобалық топ резервацияда диабеттің алдын алу және оны басқаруға қызығушылық танытқан басқа да мүшелерді жинады. Олар Жел резервациясы коалициясының диабетті басқару және алдын алу жөніндегі мүшелерін, Жел өзені Үнділердің денсаулық сақтау қызметін, Фримонт округінің қоғамдық денсаулық сақтау қызметін, Вайоминг университетінің «Жақсы тамақтану» бағдарламасын, Санденс зерттеу институтын және Вайоминг штатының денсаулық сақтау департаментінің диабеттің алдын алу бағдарламасын тартты. Бұл мүшелер резервация тұрғындарынан тұратын топтарды құруға көмектесті, олар денсаулық сақтау қызметтеріндегі кедергілер мен мәселелерді анықтауға көмектесті. Топ созылмалы аурулар моделіне негізделген ауруды басқару бағдарламасын жасады, ол диабетке шалдыққан немесе оған бейім адамдарға назар аударды. Олар жергілікті тұрғындардың өмір салты мен мәдениетін ескере отырып, арнайы жаттығулар мен тамақтану бағдарламаларын әзірледі. Алдын ала диагноз қойылған адамдар үшін өзін-өзі басқару жөніндегі білім беру бағдарламасы құрылды. Бес жылдық бағдарламадан кейін нәтижелер клиникалық көрсеткіштердің жақсарғанын көрсетті. Қатысушылардың 47%-ы HbA1c деңгейінің төмендегенін байқады, сондай-ақ диабетті басқару жақсарды, орташа төмендеу 1,12 бірлік құрады. Бағдарламаның табысты болуына байланысты AstraZeneca Foundation жүрек-қан тамырлары ауруларына бейім 350 резервация тұрғынына көмек көрсету үшін екі жылдық грант ұсынды.
Білім беру және жұмыспен қамту
Тек 60% американдық индейлер орта мектепті бітіреді, ал ақ нәсілді оқушылардың 80% бітіреді. Wind River резервациясындағы оқуды тастау деңгейі 40%-ды құрайды, бұл Вайоминг штатының орташа көрсеткішінен екі есе жоғары. Вайоминг штатындағы жасөспірімдердің өзіне-өзі қол жұмсау қаупі басқа жастарға қарағанда екі есе артық. Резервацияда балаларға зорлық-зомбылық көрсету, жасөспірімдердің жүктілігі, жыныстық шабуыл, отбасылық зорлық-зомбылық және алкоголизм сияқты басқа да мәселелер жиі кездеседі. 2010 жылдың сәуір айында Вайоминг штатындағы Үнді орта мектебінде сегізінші сынып оқушысы қасақана адам өлтіруге ұшырады. Wind River резервациясындағы қылмыс деңгейі ұлттық орташа деңгейден 5-7 есе жоғары, және резервацияда топтық қылмыс тарихы бар. Басқа резервацияларда да жұмыссыздық деңгейі осыған ұқсас немесе одан да жоғары. Бұл мәселелерге қатысты бірнеше тұжырымдар жасалды. Олардың бірі – жеткілікті физикалық инфрақұрылымның болмауы, яғни жақсы жолдар мен көпірлер, сумен жабдықтау және санитариялық жағдайлар, сондай-ақ сапалы білім беру. Вайоминг штатының Білім беру департаменті резервациядағы білім беру жүйесін жақсарту мақсатында Солтүстік Орталық кешенді орталығымен ынтымақтастық орнатуға шешім қабылдады. Олар резервациядағы әртүрлі мектептерде тыңдау сессияларын өткізді. Сессиялардан кейін ата-аналар мен оқушылар Wind River резервациясының мектептеріне американдық индейлердің өкілдерінен мұғалімдер қажет деген пікірге келді. Олар сондай-ақ қорлау мен топтық қылмысты азайту үшін қауіпсіздікті күшейтуді және американдық индейлерге қатысты курстарды, мысалы, ана тілдерін оқытуды ұсынды. Соңында, оқушылар мен ата-аналар резервациядағы барлық мектептерде сақталуы тиіс академиялық талаптардың стандартын қалады. Бір ата-ана: «Менің немерем Ландердегі мектепке барады. Біз оны осында, резервацияға қайтаруға асықпаймыз, себебі олар менің немеремнен екі жыл қалып қойған». Вайоминг штатының Білім беру департаментінің саясат кеңесшісі Меган Дегенфелдер тыңдау сессияларынан алынған ақпараттың «американдық индейлердің білімін жақсарту және ресурстарды тиімді бөлу үшін дұрыс бағытқа бағытталғанын» айтты. 1958 жылы Susquehanna–Western резервациядағы уран мен ванадий кенін күкірт қышқылымен өңдеуді бастады. 1963 жылы зауыт жабылса да, қалдықтар қалдырылды. 1988 жылы Энергетика департаменті (DOE) топырақ, жер үсті сулары және жер асты суларының ластанғанын анықтады. DOE жердің табиғи түрде тазартылып, 100 жылдан кейін ластанудан арылатынына сенді. 2010 жылы DOE ауыз судың шекті ластану деңгейінен 100 есе жоғары ластану деңгейін тіркеді. Осы кездегі тайпа басшылары су көздерінің осы зиянды заттармен ластануы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. DOE су құбырына пластикалық ПВХ материалдан жасалған құбырларды орнатты. Олар тұрғындарға құбырлардың қауіпсіз және бұзылмайтынын уәде берді; алайда, Wind River Environmental Quality Commission қызметкерлері құбырдың өткен жылы бірнеше рет жарылғанын мәлімдеді. Тұрғындар жерді тазартудың кешігуі, құбыр желілерінің нашар сапасы және су тасқынынан туындаған жоғары деңгейдегі ластану туралы ақпараттың жарияланбауына байланысты DOE-ге наразылық білдірді. Келісімнің бір бөлігі ретінде Арапахо орта мектебі мен Арапахо тайпасы жыл сайын бір-бірін кезекпен барып тұрады. Арапахо тайпасы мектепке келгенде, күнделікті сабақтар тоқтатылып, арнайы жиналыс өткізіледі. Арапахо орта мектебінің оқушылары Wind River резервациясынан келген қонақтарды сүйіп қарсы алып, 1994 жылдың желтоқсан айында Арапахо ақсақалы Энтони Ситинг-Айгл есімімен аталып кеткен үлкен спорт залына кіреді. Екі мәдениет бірігіп мерекелейді, Арапахо тайпасы дәстүрлі билерді орындайды, ал тайпа басшылары студенттерге сөз сөйлейді. Студенттер Wind River резервациясына барғанда, мектепті аралап, Арапахо тайпасының мәдениеті туралы көбірек біледі.