Кіріспе

Тунистегі порт қаласы Сфакс (سفـاقـس, Sfax) – Тунис мемлекетіндегі қала. 849 жылы берберлік Тапарура қаласының орнында салынған Сфакс, Сфакс облысының (2014 жылы 955 421 тұрғын) орталығы және Жерорта теңізіндегі маңызды порт. Сфакстың халқы 330 440 адамды құрайды (2014 жылғы халық санауы). Қаланың негізгі өнеркәсіптері: фосфат, зәйтүн және жаңғақ өңдеу, балық аулау (Тунис еліндегі ең ірі балық аулау порты) және халықаралық сауда. Сфакс халқы бойынша елдегі екінші ірі қала, Тунис астанасынан кейін.

Карфаген және Аглабид дәуірі

Қазіргі Сфакс қаласы 849 жылы берберлердің Тапарура қаласының орнында салынған. Бүгінгі қала басқа да ежелгі елді мекендерді, ең бастысы, оңтүстік шетіндегі Тина ауданындағы Тенейді де қамтиды.

Алмохад дәуірі

10 ғасырдың соңына қарай Сфакс тәуелсіз қала-мемлекетке айналды. 1148 жылы қала Сицилияның Роджер II-сі тарапынан басып алынып, 1156 жылы Альмохадтар босатып алғанға дейін оккупацияланған болатын. 16 ғасырда еуропалық күштер, осы жолы испандықтар, қайтадан қысқа мерзімге басып алды, бірақ кейін Осман империясының қолдарына түсті. Сфакс Барбариялық қақпайлықтың (пираттықтың) маңызды базасына айналды, осының салдарынан 1785 жылы Венеция шабуыл жасауға тырысып, сәтсіздікке ұшырады.

Хафсид дәуірі

Абу Яхья Абу Бекр ақыры Хафсид бірлігін қайта орнатып, 1335 жылы Керкеннаны христиандардан қайтарып алды. Елге келген тыныштық тек сирек оқиғалармен бұзылды, олардың ең ұзаққа созғаны – диссидент ағайынды Ахмет пен Әбділмәлік ибн Маккидің Сфакс қаласын сатып алуынан басталды. 1370 жылы халифа Абдул-Аббастың келуінен кейін Сфакс қайтадан Хафсид билігіне көшті. Хафсидтердің үш ғасырдан астам басымдығы сақталғаннан кейін, түріктер мен испандықтар арасындағы қақтығыс олардың әулетінің құлауына себеп болды. 1534 жылы капер Барбаросса Туниске кіріп, Хафсидтердің құлдырауын жариялады және жағалаудағы қалаларды, оның ішінде Сфакс қаласын оңай біріктірді.

Хусейндік дәуір

Жаңа династияның негізін қалаушы Хусейн елге даусыз экономикалық өркендеу сыйлады. Сфакста мешіт кеңейтіліп, бастапқы өлшемдері қайта жаңартылды; жаңа михраб 1758 жылы салынды, жұмыс 1783 жылы аяқталды. Қоршау қабырғалары қалпына келтіріліп, Насрия су қоймаларын толықтыру үшін екі ірі су сақтағышы салынды. 1776 жылы қаланың оңтүстік шетіндегі франк кварталы салынды, ол яһудилер мен христиандарға арналған, маңызды теңіз саудасы орталығы болды, сонымен қатар теңізден болатын шабуылдарға қарсы қорғаныс ретінде де қызмет етуі тиіс еді, себебі олар әлі де қауіпті болып саналды. Көп ұзамай осы оқиға орын алды, венециялықтар екі жылдың ішінде Сфаксты төрт рет бомбалады (1785–86). Қоршау кезінде Борж Эннарды қаптау үшін үлкен бекініс салынды, ол соңғы соғыстан кейін бұзылды. 1830 жылға қарай франк кварталы қабырғамен қоршалды, ал 1860 жылы қалада пошта және телеграф қызметтері ашылды. 1876 жылы телеграф кеңсесінің қызметкері қаланың жоспарын жасап, бір ғасыр бұрын салынған, бірақ қазір із жайын жоғалтқан сигнал мұнарасы туралы мәлімдеді. Сфакс бомбаға түсті, және 16 шілдеде қала француздар тарапынан қатты шайқасқаннан кейін басып алынды, осы шайқаста француздардан жеті адам қаза тауып, 32 адам жараланды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осі державалары қаланы маңызды база ретінде пайдаланды, бірақ 1943 жылдың 10 сәуірінде британдық күштер оны басып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тунис Францияға қайтарылды, алайда 1956 жылы тәуелсіздікке ие болды.

Топография

Сфакс облысының топографиясы батыстан жағалауға қарай біркелкі еңістеп, жергілікті жерде созылыңқы дралар түріндегі шағын төбелер мен тау тізбектері кездеседі.

Көңіл көтеру

Сфакс біртекті, төмен және сәл бедерлі рельефпен сипатталады. Биіктік көбінесе 250 м-ден аспайды, әсіресе әкімшілік аймақтың батыс-орталық бөлігінде (Драа Лахирех, 269 м; Джебель Шебка, 255 м). Зерттеу аймағының көп бөлігі теңіз деңгейінен 150 м аспайтын кең жазықтарды қамтиды, оның ішінде шамамен 15 км ені бар және орташа биіктігі 20 м болатын жағалау аймағы да бар.

Гидрографиялық

Топографияның біртекті, жазық және тік беткейлі емес сипаты Сфакс облысының гидрографиялық ерекшеліктерін анықтауда маңызды рөл атқарды. Шындығында, өзендер көп, олардың тереңдігі шамалы және сирек теңізге жетеді. Орталық-батыстағы төбелер мен кішкентай тау тізбектері тығыз және салыстырмалы түрде терең гидрографиялық желіні ұсынады. Вади Агареб, Вади Лаашех, Вади Эль Мале сияқты бірнеше сыртқы ағысты өзендерден (экзорейлік) өзгеше, көптеген вадилер ішкі ағысты (эндоррейлік) болып табылады, олар себхалар мен гаралар сияқты жабық шұңқырларға құяды. Морфологиялық-құрылымдық жағдайларына байланысты, бұл жабық шұңқырлар синклинальді алаптар (Мензель-Чакер және Ханша аймақтары) немесе себхалар мен гаралар (Нуаль, Бу Жмал, Мчигуиге, Карафита және т.б.) пішінін алады.

Демография

2019 жылы Сфакс қаласының халқы 1 013 021 адамға жетті. Халықтың 63,7% қала тұрғындарынан тұрады. 2014 жылы халық құрамындағы еркектердің үлесі 50,2% болды, олардың саны 140 752 адамды құрады. Ал әйелдердің үлесі 49,1% болды, олардың саны 139 814 адамды құрады.

Медина

Медина – Сфакс қаласының ең маңызды аудандарының бірі. Ол қаланың туристік және тарихи орталығы болып табылады. Медина 849 және 851 жылдар аралығында Аглабид әмірі Әбу Аббас Мұхаммед салған. Онда шамамен 113 000 адам тұрады, ал Мединаның ең ірі құрылысы – Сфакс қаласының Ұлы мешіті.

Қабырғалар мен қақпалар

Борж Эннар мен тағы үш жоғалып кеткен мұнарадан басқа, медина қабырғалары 1306 жылдан бері өз бастапқы архитектурасын сақтап келеді. Олардың ұзындығы 2750 метр және 34 түрмесі бар. Олардың биіктігі жеті мен он бір метр аралығында.

Қасба

Тунистің көптеген басқа мединалары сияқты, Сфакстың да өз касбасы бар. Ол мединаның оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан шөлдегі бекініс. Тарих бойында әртүрлі мақсаттарда пайдаланылған: біріншіден, Аглабидтер жағалауда салған бақылау мұнарасы, содан кейін қалалық әкімшіліктің орталығы, одан кейін негізгі әскерлік казарма. Оның салынысынан бұрын қабырға мен медина ауданы салынды. Бүгінде ол дәстүрлі архитектура мұражайы ретінде қызмет етеді.

Мавзолейлер мен мешіттер

Сонымен қатар, мұнда Сиди Амар Каммун мазары, Сиди Али Эннури мазары, Сиди Белхасен Каррей мазары, Эль Ажузин мешіті, Бушуайша мешіті, Дриба мешіті және Сиди Элис мешіті орналасқан.

Мәдениет

Сфакс қаласында муниципалитет ғимаратында орналасқан археологиялық музей бар, ол муниципалитет қызметтерінің жұмыс уақытында ашық. Музейде қаланың және жақын маңдағы аумақтардағы, соның ішінде ежелгі Танай (Тхина) қаласында жасалған ежелгі археологиялық жаңалықтардың жинағы қойылған. Оның коллекцияларына тарихқа дейінгі, рим және ислам дәуірлерінен келген заттар кіреді. Сфакста сонымен қатар, мединадағы Дар Джалули деп аталатын өнер және дәстүрлер мұражайы да бар.

Театр

Қалада 1903 және 1942 жылдар аралығында муниципалдық театр болды, сәулетші Рафаэль Гай нео-маври сәулет стилінде салған ғимарат, муниципалитет орнымен және Рамданетру сарайымен үйлесімді болды. Тунистің науқаны кезінде ғимарат бомбаға түсті, алайда науқанның негізгі нысаны қаладан әлдеқайда оңтүстікке орналасқан сауда порты болды. Соның салдарынан франк кварталы толығымен қиратылды.

Фестиваль

Сфакс қаласы Халықаралық Сфакс фестивалін ұйымдастырады, бұл жазғы шара әртүрлі елдерден келген суретшілерді қабылдайды.

Франция үйі

Сфак француз институты, көбінесе Maison de France (Француз үйі) деп аталады, кездесу, ой-толғаныс және шығармашылық үшін ашық кеңістік, сонымен қатар өзіндік өрнек беру орны. Оның мақсаты – азаматтық қоғам мен оның өнерпаздарының қызметін қолдау және бағыт-бағдар беру. Институт 2006 жылдың 16 маусымында ашылды. Жыл сайын 40 000-нан астам адамды қабылдайды және 50-ден астам мәдени шара өткізіледі. Сондай-ақ, халыққа қолжетімді 20 000-нан астам құжатқа ие кітапхана да бар.

Экономика

Сфакс – Тунистің ең маңызды екінші өнеркәсіптік қаласы. Басты өнеркәсіптері – былғары және жүн өндірісі, сондай-ақ зәйтүн, бадам өсіру және балық аулау. Сфакс халқының құрылыс, қолөнер, ағаш өңдеу, теміршілік сияқты көптеген дәстүрлі қолөнер мен өнеркәсіптерді, әрі қазіргі заманғы және дәстүрлі алтын мен күміс жасауды меңгергенімен де әйгілі.

Салалар

Осы өзгерістерге қарамастан, ауыл шаруашылығы, әсіресе зәйтүн өсіру, аймақтық экономикада маңызды орын алады. Аймақтың жерінің 90 пайызын ауыл шаруашылығы жерлері құрайды. Қала Тунис еліндегі зәйтүн майының 40 пайызын және бадамның 30 пайызын өндіреді, бұл оны ең ірі ұлттық өндіруші етеді. Сфакс экономикасының тағы бір маңызды бөлігі – мұнай өндіру: Мискар табиғи газ кен орнының ауданы 352 км²-ды құрайды және 22,7 миллиард м³ газ сыйымдылығына ие. Онда жылына 1,18 миллион тонна өндіріледі.

Темір жолдар

SNCFT-нің тары жол желісі Тунис қаласына жолаушылар тасымалын ұсынады және экспортқа фосфаттар мен темір кенін тасымалдайды.

Әуежайлар

Сфакс қаласын Sfax–Thyna халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ал Syphax Airlines әуекомпаниясы Париж Шарль де Голль әуежайына, Монреаль Пьер Эллиотт Трюдо халықаралық әуежайына, Сабиха Гөкчен халықаралық әуежайына, Триполи халықаралық әуежайына тұрақты рейстерді жүзеге асырады, сондай-ақ Меккеге қажылық сапары үшін Джедда әуежайына чартерлік рейстер ұйымдастырады.