Кіріспе

Архитектура феноменологиясы – архитектура ғылымында феноменологияның философиялық түсініктерін түсіну және іске асыруға бағытталған дискурсивті және реалистік талпыныс. Архитектураның феноменологиясы – феноменология әдістерін пайдалана отырып, архитектураны философиялық тұрғыдан зерттеу. Архитектуралық феноменология адам тәжірибесіне, алдыңғы тарихына, ниетіне және тарихи зерделеуге, интерпретацияға, сондай-ақ поэтикалық және этикалық мәселелерге баса назар аударады, соғыстан кейінгі модернизмнің тарихқа қарсылығынан және постмодернизмнің имитациясынан өзгеше. Феноменологияның өзі сияқты, архитектуралық феноменология нақты бір эстетикалық бағыт немесе қозғалыс емес, ойлау және жасауға қатысты көзқарас ретінде жақсырақ түсініледі. Архитектуралық ортада феноменологияға қызығушылық 1950 жылдары басталып, 1970 және 1980 жылдардың соңында кең аудиторияға тарады және қазірге дейін жалғасуда.

Шығу тегі

Эдмунд Гуссерл 20 ғасырдың басында тәжірибені түсінуге философиялық көзқарас ретінде феноменологияны қалыптастырғаны үшін танымал. Феноменологияның пайда болуы модернизм деп аталатын кең ауқымды өзгерістер кезеңімен бірге болды. Осы кезеңде Батыс қоғамы қарқынды технологиялық дамулар мен әлеуметтік өзгерістерді бастан өткерді. Сонымен қатар, сәулет теориясы мен практикасы осы өзгерістерге бейімделгенде, қазіргі заманғы сәулет пайда болды. Дәстүрді, жүйелендіруді және стандарттауды жобаумен сипатталатын модернизм аясында, феноменология да, қазіргі заманғы сәулет те адамдардың қоршаған ортаны қалай сезінуіне баса назар аударды. Феноменология адамдардың заттар мен кеңістіктерді қалай тануына қатысты болса, қазіргі заманғы сәулет сол кездегі модернистік рухта адам тәжірибесіне жауап беретін орындарды қалай құрумен айналысты.

Архитектураның алғашқы зерттеулері (1950-1960 жылдар)

Архитекторлар алғаш рет 1950 жылдары Жан Лабатуттың ықпалымен Принстон университетінде феноменологияны қатысты зерттеуді бастады. 1950 жылдары сәулетші Чарльз В. Мур Лабатуттың жетекшілігімен докторлық диссертациясы аясында сәулеттің алғашқы феноменологиялық зерттеулерін жүргізді, бұл зерттеулерде философ Гастон Бачелардтың еңбектеріне көп сіңді. Оның зерттеулері 1958 жылы «Су және сәулет» деген атпен жарияланды. Еуропада миландық сәулетші Эрнесто Натан Роджерс 1950-ші және 1960-шы жылдардың басында итальяндық дизайн журналы «Casabella Continuità» редакторы ретінде сәулет феноменологиясын дамытуға үлкен үлес қосты. Ол философ Энцо Пачимен бірлесіп жұмыс істеді және Витторио Греготти мен Алдо Росси сияқты жас сәулетшілер буынына әсер етті.

Эссекс мектебі (1970-1980 жылдар)

1970 жылдары Эссекс университетінің салыстырмалы зерттеулер мектебі Далибор Везели мен Джозеф Райкверттің басшылығымен сәулет феноменологтарының – Дэвид Ледербарроу, Альберто Перес Гомес және Дэниел Либескинд сияқты – бір буынның қалыптасу ортасы болды. 1980 жылдары Везели және оның әріптесі Питер Карл Кембридж университетінің сәулет кафедрасындағы зерттеу және оқыту қызметі арқылы сәулет феноменологиясын дамытуды жалғастырды. Сәулет феноменологиясы академиялық ортада орныққаннан кейін, профессорлар Гастон Бачелард пен Мартин Хайдеггерден асып, Эдмунд Гуссерл, Морис Мерло Понти, Ганс Георг Гадамер, Ханна Арендт және феноменологиямен шектесетін ойлау тәсілдерін ұсынатын теоретиктер – Жиль Делеуз, Анри Бергсон, Пол Вирилио, Чарльз Тейлор, Губерт Дрейфус және Эдвард С. Кейси сынды авторларды қарастыра бастады. Джордж Бэрд Эссекс мектебін «қазіргі сәулет теориясындағы феноменологияның ең маңызды жаңа түрі» деп атады және Везелиді архитектуралық феноменологияның тарихи тұрғыдан Хайдеггерге, ал Рыкверт, Мур және Лабатут қолдаған Мерло Понтиге емес, сүйенуіне байланысты есептейді. 1980 жылдары Кеннет Фрэмптон сәулет феноменологиясына осындай көзқарастың жобалауға қалай аударылатынын түсіндіру арқылы ықпал етті. Бұл кітап Мартин Хайдеггердің герменевтикалық онтологиясымен айқын түрде байланысты болды. Норберг Шульц көптеген ізбасарларды тәрбиеледі, соның ішінде Осло архитектура мектебіндегі оның ізбасары Томас Тийс Эвенсен де бар.

Қазіргі заманғы сәулет феноменологиясы (2010-қазіргі уақыт)

Архитектуралық феноменологиядағы соңғы ғылыми еңбектер қазіргі феноменология және ой философиясы авторлары Галлахер мен Захавиге сүйенеді. Мысалдардың ішінде "Феноменологияны бағдардан шығару" тақырыбымен 2018 жылғы Log журналы, сондай-ақ Хорхе Отеро Пайлостың "Архитектураның тарихи бетбұрысы", Сара Ахмедтің "Квир феноменологиясы", Дилан Триггтің "Нәрсе", Александр Вехелиедің "Habeas Viscus" және Джозеф Бедфордтың "Шығармашылықтың көлеңкесі: Дабилор Весели, феноменология және архитектуралық білім" (1968–1989) диссертациясы бар. Архитектуралық тәжірибе ретінде виртуалды шындықтың кеңеюімен феноменологияға жаңа назар аударылуда. Хизер Рене Баркердің "Пост-виртуалды архитектураны жобалау, қиын тактика және әлем құру" еңбегі осы контексте феноменологиялық әдіс және өмірлік әлемді қарастырады. Қазіргі заманғы ғалымдар Хайдеггердің ықпалына көбірек күмәндануда. Хайдеггердің "Тұрғын үйді салу, тұру, ойлау" (алғашқыда 1954 жылы "Bauen Wohnen Denken" деген атпен жарияланған) эссесінде түсіндірілгендей, тұрғын үй феномені архитектуралық феноменологияның маңызды тақырыбына айналды. Хайдеггер тұрғын үйді "төрттік жиынмен" байланыстырады, яғни "жерді сақтау, аспанды (көктемді) қабылдау, адамдарды өлімге дайындау және құдайларды күту/есте сақтау" құбылыстарымен байланыстырады. Оның пікірінше, технологияның мәні технологиялық емес, тұрғын үйдің мәні де сәулеттік емес.

Іс жүзіндегі ықпал

Юхани Паллассаманың пікірінше, қазіргі заманғы сәулет феноменологиясымен айналысатын мамандардың қатарында Даниэль Либескинд, Стивен Холл және Питер Цумтор сияқты сәулетшілер бар.