Кіріспе
Кафедральдық шіркеулер, колледждік шіркеулер және аббатханалар мен монастырлар сияқты монастырлық шіркеулер көбінесе приходтық шіркеулерде сирек кездесетін белгілі бір күрделі құрылымдық формаларға ие. Олар сонымен қатар қазіргі заманғы сәулет стилін және шебер қолөнершілердің жұмысын жоғары деңгейде көрсетеді, сондай-ақ әдеттегі приход шіркеуінің сирек кездесетін діни және әлеуметтік мәртебесін алады. Мұндай шіркеулер әдетте жергілікті ең әдемі ғимараттардың қатарында болып, аймақтық мақтанышқа ие. Көптегендері әлемдегі ең танымал сәулет өнерінің туындылары саналады. Олардың қатарында Санкт-Петер базиликасы, Париждің Нотр-Дам соборы, Кёльн кафедральді соборы, Солсбери кафедральді соборы, Антверпен кафедральді соборы, Прага кафедральді соборы, Линкольн кафедральді соборы, Сент-Денис базиликасы, Санта-Мария-Маджоре, Сан-Витале базиликасы, Сент-Марк базиликасы, Вестминстер аббаттығы, Сент-Базиль соборы, Антони Гауди аяқтап үлкермеген Саграда Фамилия және Истанбұлдағы ежелгі собор – Әйя София (қазір мешіт) бар. Ең алғашқы үлкен шіркеулер кейінгі антикалық дәуірге жатады. Христиан дінінің және шіркеулер құрылысының әлемге таралуымен олардың құрылыс әдістері жергілікті материалдар мен техникаға тәуелді болды. Сәулеттің әртүрлі стильдері пайда болды және олардың сән-салтанаты монастырлық ордендердің құрылуы, епископтардың бір аймақтан екіншісіне тағайындалуы және сәулетшілер ретінде қызмет еткен тас қалаушы шеберлердің саяхаттары арқылы тарады. Еуропаның ірі шіркеу ғимараттарының бірінен соң бірі келе жатқан стильдері ерте христиандық, византиялық, романдық, готикалық, ренессанстық, барокко, рококо, неоклассикалық, сондай-ақ XVIII ғасырдың соңынан XX ғасырдың басына дейінгі әртүрлі қайта жаңғыру стильдері және соңынан заманауи стильдер деп аталады. Әрбір академиялық стильдің негізінде аймақтық ерекшеліктер жатыр. Осы ерекшеліктердің кейбіреулері белгілі бір елге немесе аймаққа тән, олар стильге қарамастан, көптеген ғасырлар аралығында салынған шіркеулердің сәулетінде көрінеді. Римде алғашқы кафедральдық шіркеу салынуына екі жүз жыл уақыт кетті. 313 жылы император Константин I христиан дінін заңдастырғаннан кейін шіркеулер қарқынды түрде салына бастады. Римде бес үлкен шіркеу салынды және көптеген өзгерістер мен қайта құруларға қарамастан, олар бүгінге дейін сақталған, соның ішінде Римнің кафедральдық шіркеуі – Латеран төбесіндегі Әулие Иоанн және Ватикан төбесіндегі папалық Әулие Петр базиликасы (қазір Ватикан қаласы). Кафедральдық шіркеулердің сәулеттік формасы көбінесе епископтың орындығы ретінде атқаратын рәсімдік қызметіне байланысты болды. Кафедральдық шіркеулер, басқа христиан шіркеулері сияқты, Евхаристиялық мейрамдар өткізілетін, Киелі кітап оқылатын, литургия айтылатын немесе ән айтылатын, дұғалар оқылатын және уағыздар айтылатын орындар. Бірақ епископтық басқарушылыққа ие ағымдарда кафедральдық шіркеулерде бұл рәсімдер кішігірім шіркеулерге қарағанда әлдеқайда әсем, сән-салтанатты және салтанатты түрде өткізіледі. Бұл әсіресе епископтың маңызды литургиялық рәсімдері кезінде, мысалы, құлшылыққа бекіту және тағайындалу кезінде байқалады. Мемлекеттік дін немесе қалыптасқан шіркеу бар жерлерде кафедральдық шіркеулер көбінесе жергілікті немесе ұлттық үкіметпен байланысты рәсімдердің орталығы болып табылады, епископтар қала әкімінің қызметке кірісуінен бастап монархтың таққа отыруына дейін түрлі міндеттерді атқарады. Бұл міндеттердің кейбіреулері нақты кафедральдық шіркеулердің формасы мен жабдықтарында көрінеді. Мұның бірнеше себебі бар: кафедральдық шіркеулер Құдайдың даңқын арттыру үшін салынды. Олардың сәні мен әсемдігі байлық пен шеберліктің мүмкіндіктеріне сай болуы тиіс деп есептелді. Епископтың резиденциясы болғандықтан, кафедральдық шіркеулерде діни қызметкерлерді тағайындау сияқты литургиялық рәсімдер өткізіліп, көптеген дін қызметкерлері мен жұртшылық жиналатын. Олар көптеген адамдар үшін діни және әлеуметтік кездесу орны ретінде қызмет етті, қала тұрғындары ғана емес, кейде бүкіл аймақтан келгендер үшін де. Кафедральдық шіркеулер көбінесе монастырь негізінде салынды және собордың ішіндегі бірнеше кішкентай капеллаларда жеке түрде месса өткізетін қасиетті орденнің мүшелері үшін ғибадат орны болды. Кафедральдық шіркеулер көбінесе жергілікті бай демеушілердің ғибадат етуі мен жерлеу орны болды. Бұл демеушілер кафедральдық шіркеулерді кеңейту және құрылыс бағдарламаларын жүзеге асыру үшін қаржымен қамтамасыз етті. Кафедральдық шіркеулер дәстүрлі түрде паломниктік орындар болып табылады, онда адамдар белгілі бір маңызды мерекелерді тойлау үшін немесе әйгілі әулиенің қабіріне бару үшін алыс жерден саяхаттайды. Кафедральдық шіркеулердің шығыс жағында әулиенің қалдықтары жерленген жердегі Бас Алтарь көбінесе кеңейтілген.
Cathedrals, collegiate churches, and monastic churches like those of abbeys and priories, often have certain complex structural forms that are found less often in parish churches. They also tend to display a higher level of contemporary architectural style and the work of accomplished craftsmen, and occupy a status both ecclesiastical and social that an ordinary parish church rarely has. Such churches are generally among the finest buildings locally and a source of regional pride. Many are among the world's most renowned works of architecture. These include St Peter's Basilica, Notre Dame de Paris, Cologne Cathedral, Salisbury Cathedral, Antwerp Cathedral, Prague Cathedral, Lincoln Cathedral, the Basilica of Saint Denis, Santa Maria Maggiore, the Basilica of San Vitale, St Mark's Basilica, Westminster Abbey, Saint Basil's Cathedral, Antoni Gaudí's incomplete Sagrada Família and the ancient cathedral of Hagia Sophia in Istanbul, now a mosque. The earliest large churches date from Late Antiquity. As Christianity and the construction of churches spread across the world, their manner of building was dependent upon local materials and local techniques. Different styles of architecture developed and their fashion spread, carried by the establishment of monastic orders, by the posting of bishops from one region to another and by the travelling of master stonemasons who served as architects. The successive styles of the great church buildings of Europe are known as Early Christian, Byzantine, Romanesque, Gothic, Renaissance, Baroque, Rococo, Neoclassical, and various Revival styles of the late 18th to early 20th centuries, and then Modern. Underlying each of the academic styles are the regional characteristics. Some of these characteristics are so typical of a particular country or region that they appear, regardless of style, in the architecture of churches designed many centuries apart. It was two hundred years before the first cathedral building was constructed in Rome. With the legalizing of Christianity in 313 by the Emperor Constantine I, churches were built rapidly. Five very large churches were founded in Rome and, though much altered or rebuilt, still exist today, including the cathedral church of Rome, St John on the Lateran Hill and the papal St Peter's Basilica on the Vatican Hill, now the Vatican City. The architectural form which cathedrals took was largely dependent upon their ritual function as the seat of a bishop. Cathedrals are places where, in common with other Christian churches, the Eucharist is celebrated, the Bible is read, the liturgy is said or sung, prayers are offered and sermons are preached. But in a cathedral, among denominations with episcopalian church governance, these things are done with a greater amount of elaboration, pageantry and procession than in lesser churches. This elaboration is particularly present during important liturgical rites performed by a bishop, such as confirmation and ordination. In areas with a state religion or an established church a cathedral is often the site of rituals associated with local or national government, the bishops performing the tasks of all sorts from the induction of a mayor to the coronation of a monarch. Some of these tasks are apparent in the form and fittings of particular cathedrals. There exist a number of practical reasons for this:
The cathedral was created to the glory of God. It was seen as appropriate that it should be as grand and as beautiful as wealth and skill could make it. As the seat of a bishop, the cathedral was the location for certain liturgical rites, such as the ordination of priests, which brought together large numbers of clergy and people. It functioned as an ecclesiastical and social meeting place for many people, not just those of the town in which it stood, but also, on occasions, for the entire region. The cathedral often had its origins in a monastic foundation and was a place of worship for members of a holy order who said the mass privately at a number of small chapels within the cathedral. The cathedral often became a place of worship and burial for wealthy local patrons. These patrons often endowed the cathedrals with money for successive enlargements and building programs. Cathedrals are also traditionally places of pilgrimage, to which people travel from afar to celebrate certain important feast days or to visit the shrine associated with a particular saint. An extended eastern end is often found at cathedrals where the remains of a saint are interred behind the High Altar.
Монастырь шіркеулері
Аббат шіркеуі – бұл монастырлық орденнің шіркеуі немесе бұрынғы шіркеуі. Сол сияқты, францискан шіркеуі – бұл францискан орденінің шіркеуі. Бұл ордендерге бенедиктиндер, цистерциандар, августиндер, францискандар, доминикандар, иезуиттер және тағы да көптеген ордендер кіреді. Аббат негізінде салынған көптеген шіркеулер монастырлық кешеннің бір бөлігі болған, немесе бұрын болған, оған жатақханалар, асхана, монастырьлар, кітапхана, басқару үйі және басқа да осындай ғимараттар кіреді. Әлемнің көптеген аймақтарында аббат шіркеулері жергілікті және монастырлық қауымдарға бірдей қызмет көрсеткен. Монастырлық қауымдар таратылған, тартылып алынған, секуляризацияланған немесе басқаша қысымға ұшыраған, мысалы, Британ аралдары сияқты аймақтарда, монастырлық шіркеулер көбінесе приход шіркеуі ретінде өз қызметін жалғастырған. Азия мен Оңтүстік Американың көптеген аймақтарында монастырларда ең алғашқы шіркеулер құрылған, ал монастырлық қауымдар бастапқыда жергілікті халыққа миссионерлер мен отарлаушылар ретінде қызмет көрсеткен. Белгілі аббат шіркеулері: Италияның Милан қаласындағы Санта-Мария-дель-Граци, Англиядағы Вестминстер аббаттығы және Беверли-минстер, Франциядағы Сент-Этьен және Сент-Денис аббаттықтары, Австриядағы Мелк аббаттығы, Афон тауындағы Ұлы лавра және Манила қаласындағы Малате шіркеуі.
Базилика
"Базилика" сөзінің сәулет саласындағы мағынасы төменде қарастырылады; Рим-католик шіркеуінің рухани мағынасында "базилика" – бұл католик шіркеуінің басшысы, папаның табыс еткен атағы, ал оны алған шіркеулерге тиісінше белгілі бір жеңілдіктер беріледі. Базилика деп танылған ғимарат собор, коллегиялық немесе монастырлық шіркеу, приход шіркеуі немесе қасиетті орын болуы мүмкін. Төрт "ірі базилика" – бұл Римнің IV ғасырда негізі қаланған төрт шіркеуі: Қасиетті Иоанн Латеран, Санта-Мария-Маджоре, Қасиетті Петр базиликасы және Қамалдан тыс Қасиетті Пауыл базиликасы. 2019 жылғы мәліметтер бойынша әлемде "кіші базиликалар" деп аталатын 1810 шіркеу бар. Мұндай атаудың себебі көбінесе шіркеудің маңызды паломничестволық орын екендігі және онда әулиелердің қадірлі реликвиялары немесе Шынайы Төсқабылдың бөлігі сияқты басқа да реликвиялар бар болуы. Бұл шіркеулер көбінесе үлкен және архитектуралық маңызы зор. Олардың қатарында Ассизидегі Қасиетті Франциск базиликасы, Бейтлехемдегі Туған Шіркеуі, Ченнаидегі Сантхоум шіркеуі, Португалиядағы Фатима қасиетті орны, Шанхайдағы Шешан базиликасы, Маниладағы Таза ұғым базиликасы және Мексика қаласындағы Гуадалупа анамыздың базиликасы бар.
Үй шіркеуінен шіркеуге
Бірінші ғасырдан төртінші ғасырдың басына дейін көптеген христиан қауымдары жеке үйлерде, көбінесе жасырын түрде ғибадат ететін. Римдегі Сан-Клементе базиликасы сияқты кейбір рим шіркеулері ерте христиандар ғибадат еткен үйлердің тікелей үстіне салынған. Басқа ерте рим шіркеулері христиандар шейіт болған жерлерде немесе христиандар жерленген катакомбалардың кіреберісінде салынған. Римдегі ең алғашқы, ірі христиан шіркеулері төртінші ғасырдың басында салынды, осы кезде императорлар Константин мен Лициний Милан жарлығы арқылы алдыңғы императорлары Галлерийдің Сердика жарлығымен басталған христиан дінін заңдастыруды жалғастырды. Римнің ірі шіркеулерінің бірнешесі, әсіресе Санта-Мария-Маджоре және Сент-Джон-Латеран шіркеулері төртінші ғасырда негірленген. Римнің кафедралық шіркеуі – Киелі Иоанн Латеран, ал одан әйгілі Киелі Петір базиликасы емес. Киелі Петірдің де негізі төртінші ғасырда салынған, бірақ оның ешқандай іздері жер бетінде көрінбейді.
Атриум
Ертедегі христиан қауымдары шіркеулер салып бастағанда, олар бұрынғы үйлердің бір ерекшелігін – атриумды, яғни бағаналармен қоршалған ауланы пайдаланды. Осы атриумдардың көпшілігі жойылды. Римдегі Сан-Клементе базиликасында оның әдемі мысалы сақталған, ал Миландағы Сант-Амброджода романдық кезеңде тағы бірі салынды. Осы атриумдардың кейінгі ұрпақтарын көптеген соборлардың қасындағы үлкен шаршы тәрізді монастырьларда (клостерлерде) және Римдегі Санкт-Петер, Венециядағы Санкт-Марк базиликаларындағы кең бағаналы алаңдарда (пьяццаларда) және Пиза соборындағы Кампосантода (Қасиетті дала) көруге болады.
Базилика
Ертедегі шіркеу архитектурасы өзінің пішінін рим ғибадатханаларынан алған жоқ, себебі соңғыларында құлшылық ететін қауымдар жиналатын үлкен ішкі кеңістік болмады. Үлкен христиан шіркеуінің үлгісін берген және христиан базиликасына атын берген – кездесулерге, базарларға және соттарға пайдаланылған рим базиликасы болды. Рим базиликалары мен рим моншаларының негізінде биік шатыры бар үлкен күмбезді ғимарат орналасқан, екі жағынан төменгі бөлмелер немесе кең аркадалық өткелдермен қоршалған. Рим базиликасының маңызды ерекшелігі – оның екі басында жарты дөңгелек кеңістік, жарты күмбезбен жабылған экседра немесе апсида болды. Бұл жерде билер сот отырысын өткізетін. Ол рим әлемінің шіркеу архитектурасына еніп, собор архитектурасының құрамында әртүрлі бейімдемелерге ие болды.
Мавзолей
Ғибадатхана архитектурасына әсер еткендердің бірі – мавзолей. Римдік абыройлы адамдардың кесенесі саркофаг орналасқан шаршы немесе дөңгелек күмбезді құрылым болатын. Ұлы Константин өз қызы Константина үшін бағаналы галереямен бөлінген төменгі амбулатория немесе дәлізбен қоршалған дөңгелек орталық кеңістігі бар мавзолей салдырды. Бұл жерлеу орны Санта-Констанца деп аталатын ғибадат орнымен қатар қабірге де айналды. Бұл орталық, емес, бойлық жоспармен салынған ең алғашқы шіркеулердің бірі. Константин Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуіне ұқсас дөңгелек мавзолей салдыруға да жауапты болды, ол өз кезегінде көптеген ғимараттардың жоспарына әсер етті, соның ішінде Римде прото-шаһид Әулие Степанның қалдықтарын сақтау үшін салынған Сан-Стефано Ротондо және Равеннадағы Сан-Витале базиликасы. Ежелгі дөңгелек немесе көпбұрышты шіркеулер салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Лондондағы Храм шіркеуі сияқты бірнеше шіркеулер крест жорықтары кезінде Англия, Франция және Испанияда Киелі қабір шіркеуінің үлгісімен салынды. Данияда роман стиліндегі мұндай шіркеулер көптеп кездеседі. Еуропаның кейбір аймақтарында романдық дәуірдегі шіркеулерге ұқсас дөңгелек мұнаралар бар, бірақ олар көбінесе халық сәулетінің және шағын масштабты нысандары. Мысалы, Чехиядағы Вышеградтағы Сент-Мартин ротондасы сияқты басқалары да әсем безендірілген. Дөңгелек немесе көпбұрышты пішін шіркеу кешендеріндегі ғимараттарға қолайлы болды, онда адамдар орталыққа қарай тұруға немесе отыруға ыңғайлы болды, емес, осілік бағытта емес. Италияда орта ғасырлар бойына дөңгелек немесе көпбұрышты пішін баптистерийлер үшін қолданылды, ал Англияда – капитул залдары үшін бейімделді. Францияда көп қабатты көпбұрышты жоспар шығыс бөлігі ретінде бейімделді, ал Испанияда осы пішін жиі капелла ретінде қолданылады. Санта-Констанца мен Сан-Стефанодан басқа, Римде тағы бір маңызды ғибадат орны болды, ол да дөңгелек пішіндегі, мүсіндермен толтырылған нишалары бар ежелгі Рим Пантеоны. Ол да шіркеуге, содан кейін Рим-католик базиликасына айналды және шіркеу архитектурасының дамуына өз стилін сыйлады. Римдегі көптеген шіркеулер, әсіресе Әулие Петір базиликасы, кері бағытта орналасқан.
Кеме
Батыс Еуропа дәстүріндегі соборлар мен үлкен шіркеулердің көпшілігі екі жағында аркадамен бөлінген, төменгі дәліздері бар, биік және кең орталық бөлігіне ие. Кейде дәліздер орталық бөлікпен бірдей биіктікте болып, зал тәрізді шіркеу құрайды; мұндай шіркеулер көбінесе Германияда кездеседі. Көптеген соборларда екі жағында екі дәліз болады. Париждегі Нотр-Дам соборында екі дәліз және қаптамалы шағын ғибадатханалар қатары бар. Орталық жоспармен салынған шіркеулерде басты ось – басты кіреберіс пен алтарь арасындағы бағыт.
Трансепті
Трансепт шіркеу ғимаратының қанаттарын құрайды. Англиядағы монастырьдық соборларда көбінесе екі трансепт болады. Неф пен трансепт қиылысатын жері өткел деп аталады және көбінесе флеш, күмбез немесе, әсіресе Англияда, шпилі бар немесе жоқ үлкен мұнарамен жабылады.
Тік басымдық
Әдетте жоғары қарай көтерілетін айқын сыртқы белгі бар. Ол күмбез, орталық мұнара, екі батыс мұнарасы немесе, мысалы, Шпайер соборындағыдай, екі шетіндегі мұнаралар болуы мүмкін. Мұнаралардың үстіне көбінесе шпиль қойылады. Көбінесе мұнаралар батыс жақтан басты кіреберіс үстінен көтеріледі, немесе орталықта, немесе шығыс жағында орналасады, бірақ 1720 жылдардағы Джеймс Гиббстің жаңашыл және көптеп көшірілген, Лондонның St Martin in the Fields шіркеуінен бұрын батыс жағында шпильдер кездеспейтін еді. Мұнаралар шыңдармен, шпильдермен немесе кішкентай күмбезбен аяқталуы мүмкін.
Батыс маңдай
Фасад немесе "батыс жақ" немесе кейбір жағдайларда "батыс бөлімі" деп аталады, ол сыртқы безендірудің ең әсем бөлігі болып табылады, көбінесе үш есік, жиі мүсіндермен, мәрмәрмен немесе тас өрнектемемен безендіріледі. Фасадтың орталық бөлігінде көбінесе үлкен терезе, кейде роза терезесі немесе әсерлі мүсіндік топ болады. Батыс Еуропа дәстүрінде, қасбеттің екі жағында орналасқан жұп мұнаралар жиі кездеседі. Бұл мұнаралардың бастауы Иерусалимдегі Қасиетті қабір шіркеуінде пайда болған дәстүрге саяды. Қасиетті аптада сенушілер Крест жолымен шеру тастап, Базиликаға жетеді, ол ерте христиандық дәуірде қабір үстіндегі күмбезді киелі орыннан және екі жағында баспалдақтары бар "өтпе жолдан" тұратын, кішкентай мұнаралармен нығайтылған, осы мұнаралар арқылы шеру кіріп, шығатын. Бұл мұнаралар, әсіресе романдық сәулетте, бұрыштық мұнаралар символы ретінде қабылданып, нормандық және готикалық сәулетте үлкен мұнаралар түрінде дамыды, Кельн соборындағыдай, олардың құрылысы 19 ғасырдың соңына дейін аяқталмады.
Шығыс шет
Ғимараттың шығыс жағы сәулеттік пішіндердің ең көп түрлілігін көрсетеді. Шығыс бөлігінде, ішкі жағынан, собордың алтарі орналасқан киелі орын жатыр. Ерте христиандық және Византиялық – ілгері шығыңқы жартылай дөңгелек апсида. Романдық – дөңгелек ұшы. Италияда, Германияда және Шығыс Еуропада кең таралған жоғары шаршы ұштан шығатын төменгі апсида болуы мүмкін. Франция мен Англияда ғибадатхана шығыс жағында жартылай дөңгелек пішінде аяқталады, оның айналасында амбулаторий орналасқан. Францияда бұл пішін жиі кездессе, Англияда Норвич соборында ғана елеулі өзгеріссіз сақталған. Франция, Испания, Германия және Шығыс Еуропа готикасы – шығыс жағы ұзын болып, биік күмбезді апсидалық бөлікке дейін созылады. Шығыс дәліздері осы апсиданың айналасын айналып, төменгі өткел немесе амбулаторий құрайды. Сондай-ақ, шатырлар тобы – шеве деп аталатын шағын ғибадатханалар болуы мүмкін. Англия готикасы – шығыс жақтарында зор түрлілік байқалады. Кентербери соборы амбулаторий және шығыңқы шапелдері бар апсидалық жағымен ерекшеленеді. 19-ғасырға дейінгі ең бірде-бір ағылшын соборында толыққанды шеве кездеспейді. Кейбіреулерінде, әсіресе Линкольн соборында, шығыс жағы тік, жартасқа ұқсас пішінде, ал көбінесе бұл қаталдықты Леди Чапел бұзады. Сондай-ақ, төменгі дәліздердің шаршы шығыс жағын айналып өту мысалдары да бар.
Кеме және жолақтар
Ғимараттың негізгі бөлігі, крест пішінінің ұзын жағын құрайтын және ғибадат етушілер жиналатын жер, кеме деп аталады. Бұл термин латын тіліндегі "кеме" сөзінен алынған. Собор – Құдайдың халқын өмірдің қиындықтары арқылы алып жүретін кеме символы. Сонымен қатар, үлкен шіркеудің биік ағаш шатыры кеменің корпусына ұқсас құрылыммен салынған. Кеме екі жағынан төменгі дәліздермен сүйеніп тұрады, олар негізгі кеңістіктен бағаналар немесе тіреулер қатарымен бөлінеді. Дәліздер адамдардың қозғалысын жеңілдетеді, тіпті кеме ғибадат етушілерге толы болған кезде де. Олар сонымен қатар көптеген соборлар мен басқа да үлкен шіркеулердегі биік шатырды ұстап тұратын ішкі қабырғаларды нығайтады, ол көбінесе тастан жасалған. Дәліз шатырының үстінде кемеге жарық түсіретін терезелер орналасқан. Кейбір үлкен шіркеулерде, әсіресе кеш ортағасырлық шіркеулерде, кеменің екі жағында екі дәліз болады. Басқа шіркеулерде бір ғана дәліз және екі жағында қатарлап орналасқан шағын ғибадатханалар болады. Кейбір шіркеулерде, әсіресе Германияда, дәліздер кемемен бірдей биіктікте болып, "зал шіркеуін" құрайды. Бұл жағдайда, клерсторий болмағандықтан, дәліз терезелері көбінесе өте биік болып, кемеге жарық кіргізеді.
Кроссейт пен трансепт
Кроссинг – бұл шіркеуде трансепт пен нефтің қиылысқан жері. Бұл нүкте сырттан көбінесе мұнара немесе күмбезбен, ал іштен мұндай құрылыстың салмағын көтеруге қажетті тіректер мен аркалармен белгіленеді. Күмбездің немесе мұнараның ішкі кеңістігі шіркеудің ішкі сәулеттік ерекшеліктерінің бірі болуы мүмкін. Ая София сияқты орталық жоспарлы шіркеулерде және көптеген православие шіркеулеріне тәндей, ғимараттың негізгі ішкі кеңістігі күмбезбен жабылады. Трансепт – Крестің қолдарының символы, сонымен қатар, қауымға және қосымша шағын шіркеулерге (капеллаларға) орын жасайды. Трансепттегі шағын шіркеулер көбінесе белгілі бір әулиеге немесе Мәсіхтің өмірі мен қызметінің белгілі бір кезеңіне, мысалы, тууына немесе қайта тірілуіне арналады. Кейбір ағылшын соборларында дін қызметкерлерінің күнделікті діни рәсімдерін орындауын жеңілдету үшін, көбінесе екінші трансепт болады.
Шалқа, хор және пресвитерия
Трансепттен шығысқа қарай ғимараттың бір бөлігі созылған шіркеуде, бұл созылма архитектуралық тұрғыдан "chancel" деп аталады. Нақты анықтамасы бойынша, ол тек хор мен бас құрбандық алтары бар киелі орынды қамтиды, бірақ кең мағынада, кесісуден шығысқа қарай созылған бүкіл бөлікті қамтиды. Бұл архитектуралық форма Норман және Готикалық архитектурада кең таралған. Хор, егер болса, әдетте хор орындықтарын, "киелі орынды" және "кафедраны" (епископ тағы) қамтиды. Архитектуралық "хор" кейде әншілер хорынан ажырату үшін "квир" деп аталады. Орта ғасырларда бұл дін қызметкерлерінің немесе хор мектебіндегі балалардың құрамында болды, ал chancel (нақты анықтама бойынша) дін қызметкерлерінің қызмет ететін аймағы болды, онда лаиктердің кіруі шектеулі болды. Кафедральдық соборларда канондар мен басқа дін қызметкерлері хорда отырды, ал монастырь шіркеулерінде монахтар да отырды. Екі трансепті бар ағылшын кафедральдық соборларында хордан әрі пресвитери деп аталатын қосымша аймақ бар. Бұл жерде дін қызметкерлері немесе монахтар жеке дұға жасауға мүмкіндік алады (және бұл дін қызметкерлері киім ауыстыратын бөлме немесе католик дін қызметкерлерінің үйі деген жалпы мағынамен шатастырылмауы керек). Көбінесе собордың немесе аббат шіркеуінің шығыс жағында көптеген қосымша шағын шіркеулер орналасқан. Олардың ең маңыздысы – Әдетте, Құдай Анаға арналған Lady Chapel.
Құрбандық үстелі
Рим-католик шіркеуіндегі құрбандық үстелі – шіркеудің ортасы, онда айқышқа шегеленген құрбандық сакрамент түрінде ұсынылады. Католик шіркеуінде және негізінен басқа христиан дінтерінде құрбандық үстелі – дін қызметкерінің нан мен шараптан құралған Қасиетті ТағамдыConsecration рәсіміне дейін қоятын үстел. Шіркеудегі бас құрбандық үстелі "ғибадатхана" немесе "қасиетті орын" деп аталатын белгілі бір жерге орналасады. Бұл сөздің мағынасы қазіргі ағылшын тілінде өзгерген, себебі осы жерге тұтқындалмай кіре алған қылмыскерге шіркеудің киелі жері берілген. Көптеген шіркеулерде алдыңғы жағына қосымша құрбандық үстелі орналасқан, сондай-ақ шағын шіркеулерде де құрбандық үстелдері болуы мүмкін. Католик шіркеуінің құрбандық үстелі тастан, көбінесе мәрмәрден жасалған. Көптеген протестант шіркеулерінде құрбандық емес, Соңғы кешкі ас үстелінің символы ретінде ағаштан жасалған үстелдер қолданылады, оларды Қасиетті ортақ үстел деп атайды. Қасиетті орын көбінесе шіркеуден қоршаулар мен экрандармен бөлінеді, ал православие және византиялық католик шіркеулерінде – толық визуалды және физикалық кедергі жасайтын иконостаспен. Қасиетті орын әдетте шіркеудің ең әсем безендірілген бөлігі болып табылады, ол құрбандық үстеліне назар аударады. Бұл әртүрлі жолдармен жасалуы мүмкін: ою-өрнектелген немесе боялған құрбандық алтарь, рередос деп аталатын үлкен ою-өрнектелген экран немесе құрбандық үстелінің үстінде шатыр құрайтын цибориум. Шығыс жағында шаршы пішінді кіреберісі бар ағылшын шіркеулерінде құрбандық үстелінің артындағы қабырғаны әдетте өте үлкен боялатын шыны "шығыс терезесі" толтырады; мұндай терезелердің ортағасырлық шынысымен сақталған мысалдары Йорк Минстер, Глостер соборы және Вестминстердегі Сент Маргарет шіркеулерінде кездеседі.
Хорлық орындықтар мен орган
"Хор" термині соборларға қатысты екі ерекше мағынада қолданылады. Біріншіден, ол қызметтерде ән салатын "хоршылар" хорын білдіреді, көбінесе ерлер мен балалар, ал ортағасырлық соборларда, кейде қазір де, арнайы хор мектебінің оқушылары. Екіншіден, бұл хордың қызмет кезінде отырып, тұрып ән салатын шіркеу бөлігін атау үшін қолданылатын термин. Соборларда немесе ірі шіркеулерде осы аймақта хор орындары деп аталатын бекітілген орындықтар болуы мүмкін, олар собордың дін қызметкерлері мен жамағаттың бір бөлігі үшін де орын ұсыныпты. Хор орындары көбінесе әдемі ойылған және безендірілген. Епископтың тағы немесе кафедрасы көбінесе осы кеңістікте орналасқан. Хор, әдетте, кемеден әсем ағаш немесе тас қоршаумен бөлінеді. Музыкамен қамтамасыз ететін және хорға сүйемелдейтін орган бұл қоршаудың үстінде, хордың үстіндегі галереяда немесе трансептте орналасуы мүмкін. Кейбір шіркеулерде шіркеудің батыс жағында орган үшін арнайы бөлімшесі болады. Бұл көбінесе ортағасырлық шіркеулерге кейіннен қосылған, ал үлкен мысалдарында көшпелі органдар, көбінесе бірнешеу болған.
Шіркеу, кафедра және діни сөре
Собордың батыс жағына қарай шомылдыру рәсімі өткізілетін су алаңы орналасқан. Ол есікке қарай қойылған, себебі шомылдыру шіркеу қауымына кіруді білдіреді. Собордың алдында Киелі кітаптар оқылатын мінбер тұр. Көптеген шіркеулерде ол қанаттарын жайып тұрған бүркіт түрінде болады, ол Жақияның символы саналады. Собордың үшінші маңызды мүліктігі – уағыз айтылатын және Киелі кітаптар түсіндірілетін мінбер немесе рупора. Мұндай мінберлер мрамордан немесе ағаштан жасалуы мүмкін, олар қарапайым немесе өте күрделі өрнектелген болып келеді. Көбінесе оларға адам, арыстан, бұқа және бүркіт сияқты қанатты бейнелер орнатылады, олар Мәтін, Марк, Лұқа және Жақия – Інжіл жазушыларын бейнелейді.
Жасалған сән
Собордың немесе үлкен шіркеудің ішкі сәндік элементтері батыс фасадында басталган тақырыпты жалғастыратын мұқият жоспарланған схеманы ұстануы мүмкін. Мұны куәландыратын көптеген мысалдар бар, олардың ішінде православие шіркеулерінің мозаикалық күмбездері, ортағасырлық шіркеулердің витражды терезелері және барокко шіркеулерінің мүсіндік схемалары бар. Дегенмен, көптеген жағдайларда ғимарат тарихының өзгерістеріне байланысты біртұтас схема жоғалып кеткен. Жоғалғандар мен бағыттың өзгеруіне қарамастан, шіркеу интерьерін безендірудің басты мақсаты – Жақсы Жаңалықтың (Евангелиенің) хабарын жеткізу. Осы мақсатта көптеген шіркеулер өздерінің сәндік схемаларында Иса Мәсіхтің өмірі мен басқа да осыған байланысты оқиғаларды бейнелейтін, көрерменді біліммен қамтамасыз етуді көздеген «Кедейлер Киелі кітабының» элементтерін пайдаланады. Осы бейнелердің арасында Крест жолы және дәстүрлі түрде ғибадатхана аркасынан ілініп тұратын немесе хорға кіреберістегі иконостасқа орналастырылған Расмийленген Крест бар. Басқа бейнелі бейнелерге православие шіркеулерінің иконостастарындағы панельдік суреттердің кең таралған тақырыбы болып табылатын әулиелер мен пайғамбарлардың мүсіндері немесе суреттері жатады. Ежелгі шіркеулерде қолданылған символдарды қазіргі адамдар оңай түсіне бермейді. Жақсылық пен жамандықтарды ерекше атрибуттары бар шағын тұлғалармен немесе белгілі бір қасиетті бейнелейтін жануарлармен көрсетуі мүмкін. Көпке танымал мысал – пеликан, ол балаларын қанмен тамақтандыру үшін кеудесін тілген деп есептеледі, осылайша Мәсіхтің шіркеуге деген махаббатын бейнелейді. Сәндік схема әдетте алтарьда аяқталады, онда суреттелген алтарьлық кескіш немесе мүсіндік рередос орналасады, немесе оны витражды терезе немесе апсидалық мозаикамен шектеуге болады.
Ертедегі мәсіхшілер
Ерте немесе палеохристиандық деп аталатын сәулет кезеңі 4 ғасырдың басында алғашқы христиан ғимараттарының салынуынан басталып, 6 ғасырда Юстиниан I билік құрған кезде қалыптасқан ерекше Византия стиліне дейін созылды, Константинополь 330 жылы Константинмен негізделді. Алғашқы христиан шіркеулерінің бірі Арменияның Арсасид әулетімен салынды, онда 301 жылы патша Тиридат III христиан дінін қабылдады. Армения Корольдігінің Апаран қаласындағы кішкентай дөңгелексіз Касаг базиликасы 4 немесе 5 ғасырларға жатады деп саналады. Ертедегі үлкен христиан шіркеулері көбінесе апсидасы бар дөңгелек базиликалар түрінде болды. Римдегі алғашқы үлкен шіркеулердің ішінде Санта-Мария-Маджоре базиликасы өзінің бастапқы ішкі құрылымының көп бөлігін, кең базиликалық пропорцияларын, қарапайым апсидалық бөлігін, аркалардың орнына тік карнизді қолдайтын үлкен колоннадасын және ерте мозаикалық безендірулерін сақтап қалды. Римдегі Санта-Сабина да ертедегі христиан базиликаларының көпшілігіне тән сәулеттік безендірудің қарапайымдылығын көрсетеді. Бұл кезеңдегі маңызды шіркеулер – Римнің екі көне дөңгелек шіркеуі, Санта-Констанца базиликасы және Сан-Стефано Ротондо. Бұл шіркеулер бағаналарында рим сәулеттік тәртібін ресми түрде қолдануымен ерекшеленеді: Санта-Мария-Маджореде ионикалық капительдер, Санта-Сабина мен Санта-Констанцада коринфтік және композиттік капительдер, ал Сан-Стефанода барлық үш тәртіп қолданылған. Санта-Констанцада орталық бөліктің қалың кірпіш қабырғалары жұпталған, қосымша күш беру үшін жұпталған жіңішке, әдемі бағаналарға сүйенеді, әр жұп аркалардың шығуына арналған кішкентай бөлікті қолдайды. Сол қалада Сан-Витале шіркеуі орналасқан, оның негізгі ішкі кеңістігі 25 метрді құрайды. Орталық күмбез гүлдің жапырақтары сияқты сегіз апсидалық жартылай күмбездермен қоршалған. Бірнеше деңгейде қисық аркадалардың күрделі орналасуы кеңістіктік әсер береді, ол мың жылдан кейін Венециядағы Санта-Мария-делла-Салюте барокколық шіркеуімен ғана теңеседі. Сан-Витале 9 ғасырда Германияның Аахен қаласында Шарль Великийдің еліктеуіне түсті. Венецияда Сан-Марко шіркеуі тұр, ол әлемдегі ең танымал Византия стиліндегі шіркеулердің бірі, негізінен 11 ғасырдан бастап салынды және көптеген ғасырлар бойы безендірілді, бірақ орталық жоспарланған Византиялық пішінін сақтап қалды. Ол базиликалық пішініне байланысты емес, бірақ осы атаққа ие болғандықтан, Марк шіркеуі деп аталады. Оның жоспары грек кресінен тұрады, үлкен күмбезді төрт кішірек күмбез қоршап тұрады. Оның ішкі және сыртқы безендіруі Византия дәуіріне тән, мозаикалар мен көп түсті мәрмәр қаптамалар кеңінен қолданылған. Осы кезеңді көрсететін ғимараттар – Франциядағы Каендегі Абаттық үй (Abbaye aux Hommes), Германиядағы Вормс соборы, өзінің әйгілі еңкейген қоңырауымен Пиза соборы, Италиядағы Кефалу, Модена және Парма соборлары, Англиядағы Дарем және Питерборо соборлары. Брунеллески және оған ұқсастар рим сәулетінің жоғары жетілген стиліне құштарлық танытты, онда нысандар мен безендірулер ұзақ уақытқа дейін назардан тыс қалған орналасу және пропорция ережелерін сақтады. Олар осы ережелерді қайта ашуға және қолдануға тырысты. Бұл сәулеттік теория мен тәжірибе кезеңі болды. Брунеллески Флоренцияда Сан-Лоренцо және Санто-Спирито деп аталатын екі үлкен шіркеу салды, жаңа стильді қалай қолдануға болатынын көрсетті. Олар цилиндрлік бағаналар қатары, коринфтік капительдер, антаблетуралар, жартылай дөңгелек аркалар мен апсидалық капеллалары бар классикалық стильдегі эсселер. Бұл дәуірдегі ең үлкен собор – Римдегі Киелі Петір базиликасының қайта құрылысы, Браманте, Рафаэль, Сангалло, Мадерно архитекторларының біріккен жұмысы және Микеланджелоның даңқты күмбезімен еңселенген, Флоренцияда Брунеллески жүз жыл бұрын салғаннан бір футқа ғана биік. Күмбез сыртқы және ішкі фокус болып табылады. Қақпа және трансепт қолдары формасы жағынан бірдей, бұл Византия шіркеулерінің грек кресі жоспарын еске түсіреді. Неф, шын мәнінде, қосымша болды. Папа Юлий II өз заманындағы ең ұлы суретшілерді дизайнер ретінде тарта алды. (Сәулетшінің рөлі әлі мүсінші немесе құрылысшыдан бөлек болған жоқ.) Осы көптеген ойлардың нәтижесі – зор, салтанатты және біртұтас құрылыс.
Барокко
Сент-Питер соборы аяқталған кезде, сәулетшілер мұқият қалпына келтірілген барлық ережелерді біліп, оларды бұзуды таңдаған сәулет стилі қалыптасты. Бұл архитектураның динамикалық стиліне әсер етті, онда формалар өзділігінен өмірге келіп, қозғалып, тербеліп, толқынатын сияқты көрінеді. Барокко атауы «дұрыс пішінсіз інжу» дегенді білдіреді. Осы стильде көптеген ірі шіркеулер, аббаттықтар мен базиликалар салынған, бірақ Батыс Еуропада аздаған соборлар бар, ең танымал мысалы – Лондондағы Сент-Пол соборы. Сент-Пол соборы ерекше, өйткені ол бір адам – сэр Кристофер Рен жобалап, қысқа мерзімде аяқталды. Бұл ғимарат 1666 жылғы Ұлы өртте өртенген ежелгі собордың орнын басты. Ол барокко стилінде салынған, бірақ бұл өте бақыланған және ағылшын бароккосының түрі, онда Рен таң қалдыратын және эффектілі кеңістіктік әсерлер жасайды, әсіресе күмбезді пайдалану арқылы, ол, Флоренциядағы Брунеллески күмбезі сияқты, ғимараттың негізгі бөлігін ғана емес, бүкіл орталық бөлігін кең, жарық кеңістікке ашады. Ресейде барокко стилі көбінесе шіркеулер салу үшін қолданылатын византиялық формаларға архитектуралық элементтер ретінде қосылды. Осы стильде көптеген шіркеулер салынды, соның ішінде Смоленсктегі Успение соборы және Солвычегодскідегі Құдалау соборы. Көптеген шіркеулердің жобасында византиялық шатырлы шатыр немесе пияз күмбезі көбінесе биік, көбінесе көпбұрышты барабанға орнатылған үлкен күмбезбен ауыстырылды. Еуропаның көптеген соборларында барокко элементтері, жоғары алтарьлар, қасбеттер мен шапельдер бар. Испаниядағы Сантьяго-де-Компостела, Хаэн және Вальядолид соборларының қасбеттері осы кезеңде қайта салынды. Испандықтар мен португалдықтар барокко стилін Оңтүстік және Орталық Америкаға, Филиппинге және Үндістанның Гоа қаласына жеткізді, онда ол үлкен және кішкентай шіркеулер салудың басты стиліне айналды. Америкада және Филиппиндегі ірі барокко шіркеулерінде мұнаралар арасында созылғандай пропорционалды түрде кең қасбеттері жиі кездеседі. Испанияда және Америкадағы аса әсем әшекейлеулер Churrigueresque деп аталады.
Рококо
Рококо стилі – барокко архитектурасының соңғы дамуы, ол алғаш рет француз тұрғын үй архитектурасы мен дизайнында көрінеді. Ол әдетте әшекейленген мүсіндік картуштар немесе шекаралар түрінде кездесетін асимметриямен ерекшеленеді. Бұл әшекейлер органикалық нысандарға, әсіресе теңіз қабықтары мен өсімдіктердің өсуіне, сондай-ақ бұлттардың толқындары сияқты "ұйымдастырылған хаос" сипаттамасына ие басқа табиғи формаларға негізделген. Осылай безендірілген шіркеулердің архитектурасы барокко стиліне тән болуы мүмкін, бірақ олардың сыртқы түрі жеңіл және нәзік, кейде "ойнақылық" деп сипатталады. Германияның Бавариясындағы бірнеше паломниктік шіркеулер осы стильде салынған, ең танымалдары – Иоганн Балтазар Нойманның шеберлігімен салынған, стильдің бастаушысы саналатын Бамберг маңындағы Он Төрт Қасиетті Көмекшінің Базиликасы (Vierzehnheiligen). Бұл салыстырмалы түрде қарапайым сыртқы көріністі динамикалық ішкі жоспармен және боялған төбе мен бейнелі мүсіндердің тамаша үйлесімді әшекейлік схемасымен біріктіреді, бәрі алтын жалатылған рококо картуштарының алуан түріне енгізілген. Сырт жағынан қасбет толқынды бетке ие және Бавария мен Орталық және Шығыс Еуропаның көптеген шіркеулеріне тән қиялға толы күмбездерге дейін көтеріледі. Рококо стиліндегі шіркеулердің ең көрнекті мысалы – Екінші дүниежүзілік соғыста дерлік толығымен қиратылғаннан кейін қайта салынған Дрезден фрауенкирхе. Бүкіл құрылым динамикалық, күшті қозғалысты бейнелейді, бұл рококо стиліне тән архитектуралық бөлшектердің нәзіктігімен үйлеседі. Бұл шіркеудің ең басты белгісі – аймақтағы көптеген шіркеу мұнараларында кездесетін нысандарды еліктейтін қоңырау пішіндес күмбез, бірақ бұл жерде металмен қапталған ағаштан емес, мықты тас күмбез ретінде қайта жаңартылған.
Қайта өрлеулер
18-19 ғасырлар Батыс Еуропаның кеңею және отарлау дәуірі болды. Бұл сонымен қатар христиан дінінің қайта жаңғыру кезеңі еді, ал Англияда Рим-католик шіркеуінің айтарлықтай өсімі байқалды. Индустрияландыру мен қалалардың дамуы да осы кезеңге тән еді. Жаңа шіркеулер мен кафедралық соборлар салыну қажет болды. Орта ғасырлық стильдер, әсіресе готика стилі, Еуропа мен отарларда жаңа соборлар салуға ең қолайлы деп есептелді. Готикалық жаңғыру стиліндегі соборларға Англиядағы Ливерпуль англикан соборы, Австриядағы Линцтегі Жаңа собор, Нью-Йорктегі Әулие Иоанн соборы және Австралиядағы Мельбурндағы Сент-Патрик соборы жатады. Жаңғыру стиліндегі барлық соборлар готикалық стильде емес. Вестминстер соборы – Вестминстердің Рим-католик архиепископының резиденциясы, ол негізінен византиялық стильдегі, көп түсті қабырғалары, күмбездері және өте биік итальяндық стильдегі колокольнясы бар эклектикалық дизайнға ие. Канададағы Әлем патшайымы Мария соборы – Римдегі Әулие Петр соборының үлгісімен салынған Ренессанс жаңғыруы дәуіріндегі ғимарат.
Қазіргі заманғы
ХХ ғасырда ортағасырлық стильдегі құрылыс жалғасты, бірақ бұл стиль тазартылып, функционалды, көбінесе кірпіштен жасалған түрінде болды. Мысалы, Англиядағы Гилдфорд соборы. Тағы бір мысал – Австралиядағы Армидейл Англикан соборы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ковентридегі бомбаланған соборды қайта жарақтандыруда дәстүрлі идеялардан бас тартылды. Ескі собор іс жүзінде собор мәртебесіне көтерілген үлкен приход шіркеуі болатын. Оның әсем мұнарасы, әйбағына орай, ауыр зақымдардан құтылды. ХХ ғасырғы Ковентри соборы, тас плиталар мен боялған әйнектердің кезектесуі арқылы ескі собор шіркеуінің сезімін қайта жаңғыртуға тырыспай, символдық тұрғыдан бейнелеуге ұмтылады. Ливерпуль қалалық соборы – орталықтан жоспарланған шіркеуге ХХ ғасырдағы жауап, ол орталықтағы киелі орынмен бірге зор шеңберлі құрылымды құрайды.
Постмодерн
Басқа постмодернистік қозғалыстар сияқты, постмодернистік сәулет модернизм идеалдарына қарсы реакция ретінде қалыптасты, бұл қазіргі заманғы қозғалыстың бірқалыптылығына, жаушылдығына және утопиялық көзқарастарына жауап ретінде болды. Шіркеу сәулетінің жобаларында сирек кездеседі, дегенмен архитекторлар христиандық сәулеттің тарихи стильдерін және "мәдени естелігін" қайта жаңартып, қалпына келтіргендіктен, көзге түсетін мысалдар бар. Атақты шеберлер – Стивен Дж. Шлодер, Дункан Стройк және Томас Гордон Смит. Модернистік қозғалыстың функционалды және формалды пішіндері мен кеңістіктері, сұлулығымен ерекшеленетін әртүрлі эстетикамен ауыстырылды: стильдер араласады, форма өзінің мәні үшін қолданылады және таныс стильдер мен кеңістіктерге қараудың жаңа тәсілдері пайда болады. Ең бастысы, сәулетшілер ғасырлар бойы қалыптасқан сәулет элементтері мен формаларының көркемдік және символдық құндылығын қайта ашты – олар әдебиетте, поэзияда және өнерде мағынасын сақтап, бірақ модернистік қозғалыспен ұмытылған еді.