Кіріспе
4-армия – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданында және соғыстан кейін Кавказда қызмет еткен Кеңес Дала әскері. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін таратылды, оның бөлімдері Ресейге қайтарылып, таратылды.
Бірінші топ
Төртінші армия 1939 жылдың тамызында Бобруйск армия тобынан Белоруссияның арнайы әскери округінде тәуелсіз армия ретінде құрылды. 1939 жылдың қыркүйегінде Төртінші армия, болашақ Кеңес Одағы маршалы В. И. Чуйковтың басшылығымен, Польшаға қарсы Кеңес Одағының шабуылына қатысты. Ол Сталинградты қорғаған адам. Бұл операциядағы оның жауынгерлік құрамы төменде көрсетілген. Армияның элементтері, айқын 4-ші батальон, 29-шы жеңіл танк бригадасы, 1939 жылдың 22 қыркүйегінде Брест-Литовскіде өткен неміс-совет әскери парадына қатысты. 1941 жылдың 22 маусымында Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауы басталғанда, армия Батыс майданының бір бөлігі болды және құрамында 28-ші атқыштар корпусы (6-шы және 42-ші атқыштар дивизиялары), 14-ші механикаландырылған корпус, 49-шы және 75-ші атқыштар дивизиялары, сондай-ақ 62-ші бекіністі аймақ болды. Батыс майданның қолбасшысы генерал-полковник Павлов 1941 жылдың басында 4-армияның кейбір әскерлерін қайта орналастыруды шешті, ал Джон Эриксон 12-ші атқыштар дивизиясы Брестке, ал 14-ші механикаландырылған корпус Кобринге көшірілді деп жазды, бұл Эриксонның сөзімен "4-армияны бір мезгілде резервтен және екінші эшелонынан айырды". Джон Эриксонның (тарихшы) 1990 жылға дейінгі кезеңде жазғанын ескеру қажет, онда құрамалардың атаулары түсініксіз болуы мүмкін, кейде қасақана алдауға (советтік "маскировка") дейін. Шарптың сөзіне сәйкес, 12-ші атқыштар дивизиясы немістермен Батыс майданында анықталды, бірақ бірлік соғыс бойына алыс Шығысқа тағайындалды. Брест бекінісіне көшірілген құрама 42-ші атқыштар дивизиясы болды. 4-ші армияға қарсы Буг өзенінің арғы жағында неміс 4-ші армиясы, он екі жаяу әскер дивизиясы және бір атқыштар дивизиясы, сондай-ақ 2-ші танк тобы орналасты. Кейбір бөлімшелер бірнеше қиындықтарға тап болды: армия қолбасшысы генерал-майор А. А. Хоробков 10 маусымда офицерлерін көргенде, 14-ші механикаландырылған корпустың қолбасшысы генерал-майор Степан Оборин, оның сарбаздарының жартысынан астамы жаңадан шақырылғандар екенін, артиллериясы оқ-дәрісі жоқ қару-жарақ алғанын және корпустың тек төрттен бірі ғана көлік құралдарымен қамтамасыз етілгенін, қалғанының жаяу жүруге мәжбүр болатынын мәлімдеді. Шабуылдың қарсаңында 4-армия, көптеген совет құрамалары сияқты, неміс байланыс саботажынан зардап шекті. Бөлімшелер телефон байланысын және электр қуатын жоғалтты, ал Брест бекінісі сумен қамтамасыз етілмеді. 22 маусымда таңғы сағат 5-тен бастап Брест бекінісі маңында қатыгез шайқастар басталды, бірақ бекіністің маңындағы 28-ші атқыштар корпусының жеті батальоны жеткіліксіз, ұйымдаспаған және қорғанысқа орналасуға кешігіп келді. Осы кемшіліктерге қарамастан, немістер бекіністі толық басып алу үшін біршама уақыт жұмсады, совет әскерлері қарсылық көрсетті. 22 маусымда сағат 1600 шамасында 4-армия штабы Запрудаға оралды, содан кейін майдан штабы 14-ші механикаландырылған корпустың Брестті тазарту және шекараға жету үшін шабуылға шығуын бұйырды. Алайда, армия штабы жоспардың сәттілікке жете алмайтынын сезді, және осылай болды: келесі күні шабуыл басталғанда, елеусіз ғана жетістіктерге қол жеткізілді. Үш күннен кейін Батыс майдан шекаралық әскерлерді неміс қоршауынан сақтау үшін жалпы шегінуге бұйрық берді; 4-армияға Беттиннен Пинскіге дейінгі сызыққа қайта шегінуге бұйрық берілді. Соңынан, сол күні Павловтан қосымша нұсқаулар келді: Днепрдегі резервтік армияларды шоғырландыруды қамтамасыз ету үшін 4-армия Шчараны, Слуцк "бекінілген ауданын" және Случ өзенінің бойын ұстауы керек болды. Алайда, Слуцк бекінілген ауданының командирі Хоробковқа еске салғандай, барлық қару-жарағы бұрын Брест бекінісіне (әлі де қарсылық көрсетуде) жіберілген. Осылайша, жоспарланған қорғаныс іс жүзінде болмады, ал Слуцк 27 маусымда құлдырады. Армия Бабруйск маңындағы аймақты қорғауға қатысты. 1941 жылдың шілде айының соңында Төртінші армия тарап бастады. Төртінші армия штабының қызметкерлері Орталық майданның бас штабына қосылды, ал әскерлері басқа армияларға біріктірілді.
It should be clearly understood that John Erickson (historian) was writing in the pre 1990 period when formation designations could be unclear, sometimes to the point of deliberate deception (Soviet 'maskirovka'). According to Sharp the 12th Rifle Division was identified by the Germans on the Western Front, but the unit was assigned to the Far East for the entire war. The formation that appears to have been moved into Brest Fortress was 42nd Rifle Division. Facing the 4th Army across the Bug River was deployed the German Fourth Army, with twelve infantry divisions and a cavalry division, as well as Panzer Group 2. Some units faced several difficulties; when General Major A. A. Khorobkov, the army commander, saw his officers on 10 June, General Major Stepan Oborin, 14th Mechanised Corps commander, emphasized that more than half his soldiers were untrained recruits, that his artillery had received guns for which there was no ammunition, and that he only had enough lorries to make a quarter of the corps mobile – the rest would have to march. On the eve of the attack, 4th Army suffered, as did many Soviet formations, from German communication sabotage. Units lost telephone connections, electrical power, and the Brest Fortress lost its water supply. From about 5 am on 22 June fierce fighting began around the Brest fortress, but the seven battalions around the fortress, from 28th Rifle Corps, were undermanned, disorganized, and slow off the mark to man the defences. Despite these deficiencies the final German reduction of the fortress took some time in the face of determined Soviet resistance. By 1600 hours on 22 June, 4th Army HQ was back at Zapruda, whereupon Front HQ ordered that 14th Mechanised Corps be launched in an attack to clear Brest and reach the frontier line. However the Army staff felt the plan had no chance of success, and so it proved; when the attack was launched the next day, only insignificant progress was made. Three days later Western Front ordered a general withdrawal to try to keep the frontier armies out of threatened German encirclement; 4th Army was directed to fall back on a line from Bytin to Pinsk. Further instructions came through from Pavlov after a chance meeting later the same day; to cover the concentration of reserve armies on the Dnieper, 4th Army was to hold the Shchara, the Slutsk ‘fortified district,’ and the Sluch river line. However the Slutsk fortified district, as the district commander reminded Khorobkov, had long ago been instructed to dispatch all its weapons to the Brest fortress (which was continuing to hold). The planned defence was thus practically non existent, and Slutsk fell on 27 June. The Army took part in the defenses of the area around Babruysk. At the end of July 1941, the Fourth Army began to dissolve. The Fourth Army's staff members were absorbed into the general staff of the Central Front, and the troops were absorbed into other armies.
Соғыстан кейінгі қызмет
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Төртінші армия Әзербайжан КСР-інде, Кеңес Одағы құлағанға дейін, Транскавказ әскери округі құрамында орналасқан болатын. Армияның бас штабы Бакуде болды, ал 1946 жылы Ираннан келгеннен кейін Баку әскери округі таратылды. Төменде тізілген дивизиялардың көпшілігі 1940 жылдардың соңында Баку аймағындағы армия құрамына қосылды. Соғыс жылдары құрылған дивизиялардың арасынан 1980-ші жылдардың аяғында "Кеңес Одағының маршалы Ф. И. Толбухин атындағы" 60-шы мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 296-шы, сосын 6-шы атқыштар дивизиясы) ғана сақталды. Армия 1992 жылдың 14 тамызында таратылды. Оның көптеген жабдықтары жаңадан тәуелсіздік алған Әзірбайжанның қарулы күштеріне берілді.