Кіріспе

Бен Джонсонның 1598 жылғы пьесасы "Әркім өзінің мінезімен" – ағылшын драматургы Бен Джонсонның 1598 жылғы пьесасы. Пьеса "мінез комедиясы" деген қосалқы жанрға жатады, онда әрбір маңызды кейіпкердің мінезі немесе құштарлығы басым болады.

Бірінші қойылым

Барлық қол жетімді деректер бұл пьесаны 1598 жылы Лондонның Шордич ауданындағы "Перде" театрында Лорд Чемберленнің труппасы қойғанын көрсетеді. Бұл дата пьесаның 1616 жылы Джонсонның шығармаларының фолио жинағында қайта басылған нұсқасында көрсетілген; пьеса мәтіні (IV,iv,15) сол жылы барлық келушілерге қарсы айқас шақырып, 1598 жылдың 10 шілдесінде кісі өлтіргені үшін дарға асылған бургундтық қандастырушы Джон Барроузға сілтеме жасайды. Пьеса 1605 жылдың 2 ақпанында сарайда да қойылды.

Шекспирлік байланыс

Театр аңызы бойынша, 1709 жылы Николас Роудың мәлімдемесінше, Шекспир компания пьесаны қабылдаудан бас тартпақ болғанда, оны қоюға ынталандырған. Бұл аңыздың растығын тексеру мүмкін болмаса да, 1616 жылғы басылымдағы тізімде көрсетілгендей, Шекспирдің алғашқы актерлер құрамында болғанына күмән келтіруге негіз жоқ. Ол кем дегенде 1603 жылға дейін, Бен Джонсонның «Сейан» пьесасында ойнағанға дейін актерлік қызметін жалғастырды. Кейбір зерттеушілер Шекспир қарт әке Ноуэлл рөлін сомдаған болуы мүмкін деп санайды. Бұл оның «Маған қалай қарамасаң да» пьесасындағы Адам сияқты егде жастағы кейіпкерлерді ойнау әдетімен үйлеседі. Дегенмен, Шекспирді қызғанышпен қараған күйеу Торрелло/Китли рөлімен байланыстыратын деректер де бар.

Жарияланым

Пьеса 1600 жылы 4 тамызда "Стационарлар компаниясының" тіркеліміне Шекспирдің "Сізге ұнайды", "Ештеңе туралы көп шу" және "Генрих V" пьесаларымен бірге "тоқтатылсын" деген белгімен енгізілді. Бұл жазба төрт пьесаның жариялануын тоқтатуға жасалған әрекет деп есептеледі; егер осылай болса, әрекет сәтсіз аяқталды, себебі соңғы үш пьеса көп ұзамай баспаға шықты. "Every Man In His Humour" пьесасы кітап сатушылар Кэтберт Берби мен Уолтер Беррдің тіркеуімен, он күннен кейін, 1600 жылы 14 тамызда қайта тіркелді; алғашқы кварто 1601 жылы жарық көрді, оның аталы парағында Беррдің есімі көрсетілген. 1601 жылғы кварто нұсқасында оқиға Флоренцияда өрбітеді. Пьеса алғаш рет 1616 жылы Джонсонның фолиосында жарияланды, онда оқиға орны Лондонға ауыстырылды. Пьесаның сол кездегі танымалдылығы оның жылдам жариялануынан көрініп тұр; орындалу туралы көп мәлімет болмаса да, ол 1642 жылы театрлар жабылатынға дейін Корольдің труппасының репертуарында болды деп есептеледі.

Кейінгі орындалуы

Жерард Лангбейн бұл пьесаны 1675 жылы Король труппасы қайта қойғанын хабарлайды. Пьеса Джон Ричтің 1725 жылы Линкольн Инн Филдс сахнасында қайта қоюы үшін жадында жеткілікті сақталған. Дегенмен, пьеса ағылшын сахнасында қайтадан танымал болғанға дейін, Дэвид Гаррик 1751 жылы пьесаны маңызды өзгерістермен қайта қойған жоқ. Гаррик жасаған түзетулер Китлидің ашу-ызасына назар аударуға мүмкіндік берді; ол басқа сюжеттерден жолдарды қысқартты және Кобтан қызғанышын жасыра отырып ақпарат алуға тырысатын жаңа көрініс қосты. Бұл көрініс Артур Мерфи және басқалар тарапынан мақтауға ие болды; Китли Гаррик үшін есімді рөлдердің біріне айналды, ал пьеса оның репертуарынан ешқашан шыққан жоқ. Пьесаның танымалдылығы ғасырдың соңғы тоқсанында төмендеді, көбінесе ол Гаррикке арналған пьеса ретінде қарастырылды. Джордж Фредерик Кук пьесаны Ковент-Гарденде қайта қойды. Элизабет Инчбальд Куктың Китли рөлін Гарриктің рөлімен теңестіріп, орындалуын жоғары бағалады. Кук пьесамен қатарлы табысқа жетті; ол 1808 жылы Эдинбургте сәтсіз аяқталды. 1803 жылдан кейін Кук Ковент-Гардендегі қойылымдарда Кемблмен басты рөлді алмастырған болуы мүмкін. Содан кейін пьеса әртүрлі қайта қоюларға ұшырады, бірақ ешқайсысы оны қазіргі репертуар үшін қолайлы деп таныған жоқ. Эдмунд Кин 1816 жылы сәтсіз қойылымда Китли рөлін ойнады; оның өнері Уильям Хазлитт тарапынан мақтауға ие болды. Уильям Чарльз Макреди 1838 жылы Хеймаркет театрында рөлді орындады; Роберт Браунинг қатысып, қойылымды бекітті, бірақ пьеса Макредидің репертуарында маңызды орын алмады. Бәлкім, ең ерекше қайта қою 1845 жылы Чарльз Диккенс және оның достарының қайырымдылық қойылымын ұйымдастыруы болды. Макредидің көмегімен Диккенс Бобдильдің Диккенстік рөлін ойнады; Джордж Крюишанк Коб рөлінде болды; Джон Форстер Китлиді ойнады. Қойылым келесі екі жылда үш-төрт рет қайталанды. Булвер-Литтон 1847 жылғы қойылымға пролог ретінде өлең жазды; Браунингтен басқа Теннисон мен Джон Пэйн Коллиер де қатысты. Бен Айден Пэйн пьесаны 1909 жылы Манчестерде, ал 1937 жылы Джонсонның туған күніне арналған Стратфордта қойды. Кейінгі қойылымға көбірек жағымды пікірлер берілді. Джон Кейрд 1986 жылы Swan Theatre-дің ашылу маусымында пьесаны қойды.

Сюжеті мен стилі

Жалпы алғанда, бұл пьеса латын үлгілеріне өте жақын. Басты сюжетте Кноуэлл есімді азамат ұлының моральдық қалыптасуына алаңдап, қалалық сәулетті ұлдың әрекеттерін тыңдауға тырысады; алайда, оның тыңдауын осы мақсат үшін жалдаған қызметшісі Бренворм үнемі бұзады. Бұл типтер грек жаңа комедиясының ежелгі типтерінің – атап айтқанда, *senex*, ұл және құлдың – ағылшын тіліне бейімделген нұсқалары болып табылады. Екінші сюжетте Китли есімді саудагер қатты қызғанышқа ұшырайды, әйелінің оны күйеуінің інісі Велбред әкелген босқындықтармен алдап жатыр деп қорқады. Бұл екі сюжеттің кейіпкерлері әртүрлі "күлкілі" кейіпкерлермен қоршалған, барлығы таныс ағылшын үлгілерінде: ашулы әскер, елден келген адам, сәулетті ақындар, қатал су тасушы және қамқор судья барлығы да пайда болады. Пьесада бірқатар қиындықтар туындайды, олардың шешімінде әділет судьясы Клемент кейіпкерлердің барлық шағымдарын тыңдап, олардың әрқайсысының әзілге, қате түсінікке немесе алдауға негізделгенін ашады. Джонсонның мақсаты оның фолио басылымына жазған прологында айқындалған. Бұл жолдар, Джонсонның комедиялық теориясына қатысты деп орынды түрде есептелінеді, осы пьесаға ерекше сәйкес келеді. Ол "адамдар қолданатын іс-әрекеттер мен тілдерді, комедия таңдағандай адамдарды көрсетуге, заманның бейнесін көрсеткенде, қылмыстармен емес, адамдардың ақымақтықтарымен ойнауға" уәде береді. Пьеса оның замандастарының романтикалық комедиясын қабылдамайтынын көрсетеді. Ол Аристотельдік бірліктерге өте мұқият бағынады; сюжет – әрекет пен реакцияның тығыз тоқылған желісі, сахналар – үлкен Ренессанс қаласындағы күнделікті өмірдің көркем бейнелерінің жиынтығы.

Тарих

Тоғызыншы ғасырдағы сыншылар Джонсонды ағылшын әдебиетіне "юмор" комедиясын енгізген деп санайтын. Қазіргі кезде белгілі болғандай, Джордж Чапманның "Күлкілі күннің қуанышы" Джонсонның пьесасынан бір жыл немесе одан да ертерек жарық көрген, сонымен қатар Джонсонның өзі "юмор" тропына аса қызығушылық танытпаған. "Әркім өзінің мінезімен шығар" пьесасында тек Китли ғана Джонсон анықтағандай "юморға" толы болғандықтан, Джонсон Чапманның тудырған заманауи қызығушылықты пайдаланып, өзінің алғашқы сәтті пьесасына назар аударған болуы мүмкін. Джонсон пьесаны 1616 жылғы фолио үшін қайта жөндеді, онда ол тұңғыш рет жарияланды. Ең маңызды өзгеріс – оқиға орнының ауысуы. 1598 жылғы басылымда оқиға шамалы ғана анықталған Флоренцияда өрбиді. Тіпті бастапқы нұсқада да фондық детальдар ағылшын тілінде болған; қайта жөндеу бұл фактіні ресми түрде бекітіп, кейіпкерлерге ағылшын есімдерін беріп, шамалы ағылшын детальдарын Лондонға қатысты нақты сілтемелермен алмастырады. Фолиода 1598 жылғы түпнұсқалық қойылымның актерлік құрамы да келтірілген. Шекспирден кейін басты актерлер мына ретпен тізілген: Ричард Бербидж, Августин Филлипс, Джон Хемингес, Генри Конделл, Томас Поуп, Уильям Слай, Кристофер Бистон, Уильям Кемп және Джон Дюк. (Кемп келесі жылы труппаны тастап, Лондоннан Норвичке дейінгі әйгілі моррис биін орындады.) 1599 жылы Джонсон "Әркім өзінің мінезімен шығар" атты, бірақ одан аз танымал болатын жалғасын жазды. Пьеса шамамен 1670 жылы қайта қойылды; Саквилл Джонсонның өзінің кейпінде пайда болатын өлеңдік эпилог ұсынды. Дэвид Гаррик 1751 жылы қайта жөнделген нұсқасын сахнаға қойды; ол жасаған өзгерістер негізінен Китли рөліне назар аударуға бағытталған. Ең ірі өзгеріс – Китли мен оның әйелі ғана қатысатын толыққанды жаңа көрініс, онда Китли өзінің қызғанышын жасыруға тырысады. Қойылымда Уильям Уайтхедтің прологы оқылды және ол көптеген қайта қойылымдар үшін жеткілікті танымал болды. Дегенмен, он сегізінші ғасырдың соңында сыншылар атап өткендей, пьесаның танымалдығы Гарриктен, Джонсоннан емес, туындады; пьеса он тоғызыншы ғасырдың басында Джонсонның басқа комедияларымен бірге жиі қойылмайтын болды.