Бен Джонсонның 1598 жылғы «Әркім өзінің мінезімен» комедиясы. «Мінез комедиясы» жанры, лондондық Curtain театрында сахналанған туындысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бен Джонсонның 1598 жылғы пьесасы "Әркім өзінің мінезімен" – ағылшын драматургы Бен Джонсонның 1598 жылғы пьесасы. Пьеса "мінез комедиясы" деген қосалқы жанрға жатады, онда әрбір маңызды кейіпкердің мінезі немесе құштарлығы басым болады.
1598 play written by Ben Jonson
Every Man in His Humour is a 1598 play by the English playwright Ben Jonson. The play belongs to the subgenre of "humours comedy", in which each major character is dominated by an over riding humour or obsession.
Бірінші қойылым
Барлық қол жетімді деректер бұл пьесаны 1598 жылы Лондонның Шордич ауданындағы "Перде" театрында Лорд Чемберленнің труппасы қойғанын көрсетеді. Бұл дата пьесаның 1616 жылы Джонсонның шығармаларының фолио жинағында қайта басылған нұсқасында көрсетілген; пьеса мәтіні (IV,iv,15) сол жылы барлық келушілерге қарсы айқас шақырып, 1598 жылдың 10 шілдесінде кісі өлтіргені үшін дарға асылған бургундтық қандастырушы Джон Барроузға сілтеме жасайды. Пьеса 1605 жылдың 2 ақпанында сарайда да қойылды.
All the available evidence indicates that the play was performed by the Lord Chamberlain's Men in 1598 at the Curtain Theatre in Shoreditch, London. That date is given in the play's reprint in Jonson's 1616 folio collection of his works; the text of the play (IV,iv,15) contains an allusion to John Barrose, a Burgundian fencer who challenged all comers that year and was hanged for murder on 10 July 1598. The play was also acted at Court on 2 February 1605.
Шекспирлік байланыс
Театр аңызы бойынша, 1709 жылы Николас Роудың мәлімдемесінше, Шекспир компания пьесаны қабылдаудан бас тартпақ болғанда, оны қоюға ынталандырған. Бұл аңыздың растығын тексеру мүмкін болмаса да, 1616 жылғы басылымдағы тізімде көрсетілгендей, Шекспирдің алғашқы актерлер құрамында болғанына күмән келтіруге негіз жоқ. Ол кем дегенде 1603 жылға дейін, Бен Джонсонның «Сейан» пьесасында ойнағанға дейін актерлік қызметін жалғастырды. Кейбір зерттеушілер Шекспир қарт әке Ноуэлл рөлін сомдаған болуы мүмкін деп санайды. Бұл оның «Маған қалай қарамасаң да» пьесасындағы Адам сияқты егде жастағы кейіпкерлерді ойнау әдетімен үйлеседі. Дегенмен, Шекспирді қызғанышпен қараған күйеу Торрелло/Китли рөлімен байланыстыратын деректер де бар.
A theatre legend first recorded in 1709 by Nicholas Rowe has it that Shakespeare advocated production of the play at a point when the company was about to reject it. While this legend is unverifiable, there is no reason to doubt that Shakespeare was in the original cast, as claimed on the playlist in the 1616 edition. He continued to act at least until 1603, when he performed in Ben Jonson's Sejanus. It has been suggested that Shakespeare took the part of Kno'well, the aged father. This would be consistent with his habit of playing older characters, such as Adam in As You Like It. However, there is evidence linking Shakespeare to the part of Thorello/Kitely, a jealous husband.
Жарияланым
Пьеса 1600 жылы 4 тамызда "Стационарлар компаниясының" тіркеліміне Шекспирдің "Сізге ұнайды", "Ештеңе туралы көп шу" және "Генрих V" пьесаларымен бірге "тоқтатылсын" деген белгімен енгізілді. Бұл жазба төрт пьесаның жариялануын тоқтатуға жасалған әрекет деп есептеледі; егер осылай болса, әрекет сәтсіз аяқталды, себебі соңғы үш пьеса көп ұзамай баспаға шықты. "Every Man In His Humour" пьесасы кітап сатушылар Кэтберт Берби мен Уолтер Беррдің тіркеуімен, он күннен кейін, 1600 жылы 14 тамызда қайта тіркелді; алғашқы кварто 1601 жылы жарық көрді, оның аталы парағында Беррдің есімі көрсетілген. 1601 жылғы кварто нұсқасында оқиға Флоренцияда өрбітеді. Пьеса алғаш рет 1616 жылы Джонсонның фолиосында жарияланды, онда оқиға орны Лондонға ауыстырылды. Пьесаның сол кездегі танымалдылығы оның жылдам жариялануынан көрініп тұр; орындалу туралы көп мәлімет болмаса да, ол 1642 жылы театрлар жабылатынға дейін Корольдің труппасының репертуарында болды деп есептеледі.
The play was entered into the Register of the Stationers' Company on 4 August 1600, along with the Shakespearean plays As You Like It, Much Ado About Nothing, and Henry V, in an entry marked "to be stayed." It is thought that this entry was an attempt to block publication of the four plays; if so, the attempt failed, since the latter three plays appeared in print soon after. Every Man In His Humour was re registered ten days later, on 14 August 1600, by the booksellers Cuthbert Burby and Walter Burre; the first quarto was published in 1601, with Burre's name on the title page. In the 1601 Quarto version, the play was set in Florence. The play was next printed in Jonson's 1616 folio, with the setting being moved to London
The play's contemporary popularity is attested by such quick publication; although there are few records of performance, it presumably stayed in the King's Men's repertory until the theatres closed in 1642.
Кейінгі орындалуы
Жерард Лангбейн бұл пьесаны 1675 жылы Король труппасы қайта қойғанын хабарлайды. Пьеса Джон Ричтің 1725 жылы Линкольн Инн Филдс сахнасында қайта қоюы үшін жадында жеткілікті сақталған. Дегенмен, пьеса ағылшын сахнасында қайтадан танымал болғанға дейін, Дэвид Гаррик 1751 жылы пьесаны маңызды өзгерістермен қайта қойған жоқ. Гаррик жасаған түзетулер Китлидің ашу-ызасына назар аударуға мүмкіндік берді; ол басқа сюжеттерден жолдарды қысқартты және Кобтан қызғанышын жасыра отырып ақпарат алуға тырысатын жаңа көрініс қосты. Бұл көрініс Артур Мерфи және басқалар тарапынан мақтауға ие болды; Китли Гаррик үшін есімді рөлдердің біріне айналды, ал пьеса оның репертуарынан ешқашан шыққан жоқ. Пьесаның танымалдылығы ғасырдың соңғы тоқсанында төмендеді, көбінесе ол Гаррикке арналған пьеса ретінде қарастырылды. Джордж Фредерик Кук пьесаны Ковент-Гарденде қайта қойды. Элизабет Инчбальд Куктың Китли рөлін Гарриктің рөлімен теңестіріп, орындалуын жоғары бағалады. Кук пьесамен қатарлы табысқа жетті; ол 1808 жылы Эдинбургте сәтсіз аяқталды. 1803 жылдан кейін Кук Ковент-Гардендегі қойылымдарда Кемблмен басты рөлді алмастырған болуы мүмкін. Содан кейін пьеса әртүрлі қайта қоюларға ұшырады, бірақ ешқайсысы оны қазіргі репертуар үшін қолайлы деп таныған жоқ. Эдмунд Кин 1816 жылы сәтсіз қойылымда Китли рөлін ойнады; оның өнері Уильям Хазлитт тарапынан мақтауға ие болды. Уильям Чарльз Макреди 1838 жылы Хеймаркет театрында рөлді орындады; Роберт Браунинг қатысып, қойылымды бекітті, бірақ пьеса Макредидің репертуарында маңызды орын алмады. Бәлкім, ең ерекше қайта қою 1845 жылы Чарльз Диккенс және оның достарының қайырымдылық қойылымын ұйымдастыруы болды. Макредидің көмегімен Диккенс Бобдильдің Диккенстік рөлін ойнады; Джордж Крюишанк Коб рөлінде болды; Джон Форстер Китлиді ойнады. Қойылым келесі екі жылда үш-төрт рет қайталанды. Булвер-Литтон 1847 жылғы қойылымға пролог ретінде өлең жазды; Браунингтен басқа Теннисон мен Джон Пэйн Коллиер де қатысты. Бен Айден Пэйн пьесаны 1909 жылы Манчестерде, ал 1937 жылы Джонсонның туған күніне арналған Стратфордта қойды. Кейінгі қойылымға көбірек жағымды пікірлер берілді. Джон Кейрд 1986 жылы Swan Theatre-дің ашылу маусымында пьесаны қойды.
Gerard Langbaine reports that the play was revived by the King's Company in 1675. The play remained vivid enough in memory for John Rich to revive it at Lincoln's Inn Fields in 1725. However, it was not until David Garrick revived the play with substantial alterations in 1751 that the play regained currency on the English stage. Garrick's revisions served to focus attention on Kitely's jealousy; he both trimmed lines from the other plots and added a scene in which he attempts to elicit information from Cob while hiding his jealousy. The scene was a favourite, praised by Arthur Murphy and others; Kitely became one of Garrick's signature roles, and the play was never long out of his repertory. The play declined in popularity in the last quarter of the century, in large part because it was seen as a Garrick vehicle. George Frederick Cooke revived the play at Covent Garden. Elizabeth Inchbald lauded the performance, calling Cooke's Kitely the equal of Garrick's. Cooke had mixed success with the play, though; it failed in Edinburgh in 1808. After 1803, Cooke may have alternated with Kemble in the title role for productions at Covent Garden. Thereafter, the play has been subject to tentative revivals, none of which have established it as viable for modern repertory. Edmund Kean played Kitely in an unsuccessful 1816 production; his performance was praised by William Hazlitt. William Charles Macready essayed the role at the Haymarket Theatre in 1838; Robert Browning attended and approved the performance, but the play did not figure prominently in Macready's repertory. Perhaps the most unusual revival occurred in 1845, when Charles Dickens and his friends mounted a benefit production. Aided by Macready, Dickens took the faintly Dickensian role of Bobadill; George Cruikshank was Cob; John Forster played Kitely. The production went off well enough to be repeated three or four times over the next two years. Bulwer Lytton wrote a poem as prologue for an 1847 production; in addition to Browning, Tennyson and John Payne Collier attended. Ben Iden Payne produced the play in Manchester in 1909, and again in Stratford for the Jonson tercentenary in 1937. The later production received much more favourable reviews. John Caird directed the play during the inaugural season of the Swan Theatre in 1986.
Сюжеті мен стилі
Жалпы алғанда, бұл пьеса латын үлгілеріне өте жақын. Басты сюжетте Кноуэлл есімді азамат ұлының моральдық қалыптасуына алаңдап, қалалық сәулетті ұлдың әрекеттерін тыңдауға тырысады; алайда, оның тыңдауын осы мақсат үшін жалдаған қызметшісі Бренворм үнемі бұзады. Бұл типтер грек жаңа комедиясының ежелгі типтерінің – атап айтқанда, *senex*, ұл және құлдың – ағылшын тіліне бейімделген нұсқалары болып табылады. Екінші сюжетте Китли есімді саудагер қатты қызғанышқа ұшырайды, әйелінің оны күйеуінің інісі Велбред әкелген босқындықтармен алдап жатыр деп қорқады. Бұл екі сюжеттің кейіпкерлері әртүрлі "күлкілі" кейіпкерлермен қоршалған, барлығы таныс ағылшын үлгілерінде: ашулы әскер, елден келген адам, сәулетті ақындар, қатал су тасушы және қамқор судья барлығы да пайда болады. Пьесада бірқатар қиындықтар туындайды, олардың шешімінде әділет судьясы Клемент кейіпкерлердің барлық шағымдарын тыңдап, олардың әрқайсысының әзілге, қате түсінікке немесе алдауға негізделгенін ашады. Джонсонның мақсаты оның фолио басылымына жазған прологында айқындалған. Бұл жолдар, Джонсонның комедиялық теориясына қатысты деп орынды түрде есептелінеді, осы пьесаға ерекше сәйкес келеді. Ол "адамдар қолданатын іс-әрекеттер мен тілдерді, комедия таңдағандай адамдарды көрсетуге, заманның бейнесін көрсеткенде, қылмыстармен емес, адамдардың ақымақтықтарымен ойнауға" уәде береді. Пьеса оның замандастарының романтикалық комедиясын қабылдамайтынын көрсетеді. Ол Аристотельдік бірліктерге өте мұқият бағынады; сюжет – әрекет пен реакцияның тығыз тоқылған желісі, сахналар – үлкен Ренессанс қаласындағы күнделікті өмірдің көркем бейнелерінің жиынтығы.
In general outline, this play follows Latin models quite closely. In the main plot, a gentleman named Kno'well, concerned for his son's moral development, attempts to spy on his son, a typical city gallant; however, his espionage is continually subverted by the servant, Brainworm, whom he employs for this purpose. These types are clearly slightly Anglicized versions of ancient types of Greek New Comedy, namely the senex, the son, and the slave. In the subplot, a merchant named Kitely suffers intense jealousy, fearing that his wife is cuckolding him with some of the wastrels brought to his home by his brother in law, Wellbred. The characters of these two plots are surrounded by various "humorous" characters, all in familiar English types: the irascible soldier, country gull, pretentious pot poets, surly water bearer, and avuncular judge all make an appearance. The play works through a series of complications which culminate when the justice, Clement, hears and decides all of the characters' various grievances, exposing each of them as based in humour, misperception, or deceit. Jonson's purpose is delineated in the prologue he wrote for the folio version. These lines, which have justly been taken as applying to Jonson's comic theory in general, are especially appropriate to this play. He promises to present "deeds, and language, such as men do use:/ And persons, such as comedy would choose,/ When she would show an Image of the times,/ And sport with human follies, not with crimes." The play follows out this implicit rejection of the romantic comedy of his peers. It sticks quite carefully to the Aristotelian unities; the plot is a tightly woven mesh of act and reaction; the scenes a genial collection of depictions of everyday life in a large Renaissance city.
Тарих
Тоғызыншы ғасырдағы сыншылар Джонсонды ағылшын әдебиетіне "юмор" комедиясын енгізген деп санайтын. Қазіргі кезде белгілі болғандай, Джордж Чапманның "Күлкілі күннің қуанышы" Джонсонның пьесасынан бір жыл немесе одан да ертерек жарық көрген, сонымен қатар Джонсонның өзі "юмор" тропына аса қызығушылық танытпаған. "Әркім өзінің мінезімен шығар" пьесасында тек Китли ғана Джонсон анықтағандай "юморға" толы болғандықтан, Джонсон Чапманның тудырған заманауи қызығушылықты пайдаланып, өзінің алғашқы сәтті пьесасына назар аударған болуы мүмкін. Джонсон пьесаны 1616 жылғы фолио үшін қайта жөндеді, онда ол тұңғыш рет жарияланды. Ең маңызды өзгеріс – оқиға орнының ауысуы. 1598 жылғы басылымда оқиға шамалы ғана анықталған Флоренцияда өрбиді. Тіпті бастапқы нұсқада да фондық детальдар ағылшын тілінде болған; қайта жөндеу бұл фактіні ресми түрде бекітіп, кейіпкерлерге ағылшын есімдерін беріп, шамалы ағылшын детальдарын Лондонға қатысты нақты сілтемелермен алмастырады. Фолиода 1598 жылғы түпнұсқалық қойылымның актерлік құрамы да келтірілген. Шекспирден кейін басты актерлер мына ретпен тізілген: Ричард Бербидж, Августин Филлипс, Джон Хемингес, Генри Конделл, Томас Поуп, Уильям Слай, Кристофер Бистон, Уильям Кемп және Джон Дюк. (Кемп келесі жылы труппаны тастап, Лондоннан Норвичке дейінгі әйгілі моррис биін орындады.) 1599 жылы Джонсон "Әркім өзінің мінезімен шығар" атты, бірақ одан аз танымал болатын жалғасын жазды. Пьеса шамамен 1670 жылы қайта қойылды; Саквилл Джонсонның өзінің кейпінде пайда болатын өлеңдік эпилог ұсынды. Дэвид Гаррик 1751 жылы қайта жөнделген нұсқасын сахнаға қойды; ол жасаған өзгерістер негізінен Китли рөліне назар аударуға бағытталған. Ең ірі өзгеріс – Китли мен оның әйелі ғана қатысатын толыққанды жаңа көрініс, онда Китли өзінің қызғанышын жасыруға тырысады. Қойылымда Уильям Уайтхедтің прологы оқылды және ол көптеген қайта қойылымдар үшін жеткілікті танымал болды. Дегенмен, он сегізінші ғасырдың соңында сыншылар атап өткендей, пьесаның танымалдығы Гарриктен, Джонсоннан емес, туындады; пьеса он тоғызыншы ғасырдың басында Джонсонның басқа комедияларымен бірге жиі қойылмайтын болды.
Critics of the nineteenth century tended to credit Jonson with the introduction of "humour" comedy into English literature. It is now well known, not only that George Chapman's An Humorous Day's Mirth preceded Jonson's play by a year or more, but that Jonson himself was not especially intrigued by the trope of "humours." Since only Kitely is dominated by a "humour" as Jonson defined it in Every Man Out of His Humour, it seems more likely that Jonson was using a contemporary taste aroused by Chapman to draw interest to his play, which became his first indisputable hit. Jonson revised the play for the 1616 folio, where it was the first play presented. The most significant change was in the location. The 1598 edition was set in a vaguely identified Florence. Even in the original version, the background details were English; the revision formalises this fact by giving the characters English names and replacing the vaguely English details with specific references to London places. The folio also gives a cast list for the original 1598 production. After Shakespeare, the main players are given in the following order: Richard Burbage, Augustine Phillips, John Heminges, Henry Condell, Thomas Pope, William Sly, Christopher Beeston, William Kempe, and John Duke. (Kempe would leave the company the next year, for his famous morris dance from London to Norwich.) In 1599, Jonson wrote what would prove to be a much less popular sequel, Every Man out of His Humour. The play was revived around 1670; Sackville provided a verse epilogue in which Jonson himself appeared as a ghost. David Garrick brought a revised version to the stage in 1751; the changes he made served chiefly to focus attention on the part of Kitely, which he played. The largest change was an entirely new scene featuring only Kitely and his wife, in which Kitely attempts to hide his jealousy. The production featured a prologue by William Whitehead and proved popular enough for many revivals. However, as critics near the end of the eighteenth century noted, the play's popularity arose more from Garrick than from Jonson; the play fell from regular use, with the rest of Jonson's comedies, by the beginning of the nineteenth century.