Бен Джонсонның «Әркім өзінің мінезінен шығып» комедиясы

Кіріспе

Пьеса. "Every Man out of His Humour" (кейбір ерте басылымдарда "Humor" деп те жазылады) – ағылшын драматургы Бен Джонсонның сатирикалық комедиялық пьесасы, 1599 жылы Лорд Чемберленнің труппасы қойды.

Пьеса

Бұл пьеса 1598 жылы жазылған "Әркім өз мінезімен" комедиясының идеялық жалғасы болып табылады. Ол сахнада алдыңғы пьесасынан кем сәтті болды, бірақ 1600 жылы үш рет кварто түрінде басылып шықты; сондай-ақ, 1605 жылғы 8 қаңтарда сарайда қойылды. Пьесаны 8 сәуірде 1600 жылы кітап сатушы Уильям Холм тіркеді, ол пьесаның алғашқы квартосын жақын арада жариялады. Холм сол жылы екінші квартоны шығарды, оны Питер Шорт басып шығарды. Үшінші кварто 1600 жылы жарық көрді, оны үш жылдан кейін "нашар квартосымен" танымал Николас Линг баспагер шығарды. В.В. Грег Лингтің Q3-ін Q1-дің "жайсыз және білімі жоқ қайта басылымы" деп сипаттады. "Әркім өз мінезінен тыс" пьесасының III актісінің 1-ші көрінісінде Джон Марстонның 1599 жылдың күзінде сахналанған "Histriomastix" пьесасына сілтеме бар; клоун рөліндегі Клов Марстон стилін еліктеп "фустиан" сөйлейді. Бұл Джонсонның Театрлар соғысына қатысқан бір мысалы. Ғалымдар сэр Уолтер Рэли және Габриэль Харви туралы мәліметтер тапты. "Әркім өз мінезінен тыс" пьесасындағы Фастидиус Бриск және Карло Буффон сияқты кейіпкерлер, "Синтияның тойларындағы" Хедон мен Анаид, ал "Поэтастердегі" Криспинус пен Деметр – Марстон мен Томас Деккердің бейнелері. Джонсонның әлеуметтік амбициялары бар ақымақтарды жалпы мазаққа салуға кіргізген Сольярдо кейіпкері – қалаға жаңа келген провинциал, ол жақында сатып алған елтаңбасымен мақтанады, оның түстерін сипаттағанда, жоңға ұқсайды. Тағы бір кейіпкер Сольярдоның "Мұстардсыз болмайды" деген ұранды қолдануын ұсынады. Кейбір сыншылар бұл Уильям Шекспирдің алтын түсті жаңадан алған елтаңбасына және "Құқықсыз емес" деп аударылатын Non Sans Droit ұранына сілтеме деп түсіндірді. Пьеса 1616 жылы Джонсонның фолио жинағына қайта басылғанда, 1599 жылғы түпнұсқалық қойылымның актерлік құрамының тізімі қосылды. Осыдан белгілі болғандай, жетекші актерлер Ричард Бербидж, Джон Хемингес, Генри Конделл, Августин Филлипс, Томас Поуп және Уильям Слай болды. Шекспир бұл қойылымға қатыспаған, бірақ ол өткен жылы "Әркім өз мінезімен" пьесасында ойнаған. "Әркім өз мінезінен тыс" пьесасы Шекспир мен оның замандас шығармаларына бірнеше сілтемелерді қамтиды: Генри IV-тің 2-бөліміндегі "Соттылық үндемеу" туралы айтылған "Бұл Соттылық үндемеудің туысы" (V, ii) және "Юлий Цезарьға" екі сілтеме, бұл пьесаның 1599 жылға жатуын анықтауға көмектеседі. "Et tu, Brute" сөзі "Әркім өз мінезінен тыс" пьесасының V,iv көрінісінде кездеседі; ал III,i көрінісінде "Ақыл ұзақ бұрын жануарларға қашты" деген сөздер бар, бұл Шекспирдің "Юлий Цезарь" пьесасының III,ii,104-ші жолындағы "О, сот, сен жоңға қаштың" деген сөзінің қайталауы.

The play is a conceptual sequel to his 1598 comedy Every Man in His Humour. It was much less successful on stage than its predecessor, though it was published in quarto three times in 1600 alone; it was also performed at Court on 8 January 1605. The play was entered into the Register of the Stationers' Company on 8 April 1600 by the bookseller William Holme, who published the first quarto of the play soon after. Holmes issued a second quarto later that year, with the printing done by Peter Short. Yet a third quarto appeared in 1600, published by Nicholas Ling, the stationer who would issue the "bad quarto" of Hamlet three years later. W. W. Greg characterized Ling's Q3 as "A careless and ignorant reprint" of Q1. Every Man Out contains an allusion to John Marston's Histriomastix in Act III, scene i, a play that was acted in the autumn of 1599; the clown character Clove speaks "fustian" in mimicry of Marston's style. This is one instance of Jonson's involvement in the War of the Theatres. Scholars have found references to Sir Walter Raleigh and Gabriel Harvey. The characters Fastidious Brisk and Carlo Buffone in Every Man Out—like Hedon and Anaides in Cynthia's Revels and Crispinus and Demeter in The Poetaster—are representations of Marston and Thomas Dekker. The character Sogliardo, who Jonson includes in his general mockery of socially ambitious fools, is a country bumpkin, new to the city, who boasts of the coat of arms he has recently purchased, which, when he describes its colours, resembles a fool’s motley. Another character suggests Sogliardo should use the motto, "Not Without Mustard". This has been construed by some critics as a reference to William Shakespeare’s recently acquired coat of arms with its gold colour, and its motto, Non Sans Droit, which translates as "Not Without Right". When the play was reprinted in Jonson's folio collection of 1616, a cast list of the original 1599 production was included. From this, it is known that the leading players were Richard Burbage, John Heminges, Henry Condell, Augustine Phillips, Thomas Pope, and William Sly. Shakespeare was not part of the production, though he had played in Every Man in His Humour the year before. Every Man Out of His Humour includes several references to Shakespeare and his contemporaneous works: a mention of Justice Silence from Henry IV, Part 2—"this is a kinsman to Justice Silence" (V,ii) and two allusions to Julius Caesar, which help to date that play to 1599. "Et tu, Brute" occurs in V,iv of Every Man Out; in III,i appears "reason long since is fled to animals," a paraphrase of Shakespeare's line "O judgment, thou art fled to brutish beasts" in Julius Caesar, III,ii,104.