Кіріспе
Тәуелсіз Үндістан тарихы немесе Үндістан Республикасының тарихы 1947 жылғы 15 тамызда елдің Британ Доминионының құрамында тәуелсіз, егемен мемлекет болып жарияланғаннан басталады. 1858 жылы басталған британдықтардың тікелей басқаруы субконтиненттің саяси және экономикалық бірігуіне ықпал етті. 1947 жылы британдық үкім аяқталғанда, субконтинент діни негізде екі жеке елге бөлінді: индуистер көпшілігінен тұратын Үндістан және мұсылмандар көпшілігінен тұратын Пәкістан. Сонымен қатар, Британ Үндістанының солтүстік-батыс және шығыс бөліктерінде мұсылман көпшілігі Үндістанның бөлінуі нәтижесінде Пәкістан Доминионы құрылды. Бөліс салдарынан Үндістан мен Пәкістан арасында 10 миллионнан астам адам қоныс аударды және шамамен бір миллион адам қаза тапты. Үндістан Ұлттық Конгресінің жетекшісі Джавахарлал Неру Үндістанның алғашқы премьер-министрі болды, бірақ тәуелсіздік күресімен ең байланысты болған Махатма Ганди қандай да бір лауазымды қабылдамады. 1950 жылы қабылданған Конституция Үндістанды Вестминстер үлгісіндегі парламенттік үкімет жүйесімен демократиялық республика етті, федералды және штаттық деңгейде. Демократия содан бері сақталып келеді. Үндістанның тұрақты демократиялық бостандықтары жаңадан тәуелсіз болған мемлекеттер арасында бірегей болып табылады. Ел діни зорлық-зомбылық, накшализм, терроризм және аймақтық сепаратистік көтерілістерге тап болды. Үндістанның Қытаймен 1962 және 1967 жылдары соғысқа дейін жеткен, ал Пәкістанмен 1947, 1965, 1971 және 1999 жылдары соғыстар болды. Үндістан Суық соғыста бейтарап саясат ұстанды және Одақтаспау қозғалысының жетекшісі болды. Дегенмен, 1971 жылдан бастап, Пәкістан АҚШ пен Қытай Халық Республикасымен одақтас болған кезде, КСРО-мен белгілі бір деңгейде одақтастыққа түсті. Үндістан ядролық қаруға ие мемлекет, ол 1974 жылы алғашқы ядролық сынағын жасады, содан кейін 1998 жылы тағы бес сынақ өткізді. 1950-1980 жылдары Үндістан социалистік идеяларға негізделген саясатты ұстанды. Экономика кең ауқымды реттеу, протекционизм және мемлекеттік меншікке ұшырады, бұл кең таралған коррупция мен экономикалық өсудің баяулауына әкелді. 1991 жылдан бері Үндістан экономикалық либерализацияны жүзеге асырып келеді. Бүгінде Үндістан әлемдегі үшінші ірі және ең жылдам дамитын экономикалардың бірі. Қалыптасу кезеңінде қиындықтарға тап болған елден Үндістан Республикасы G20 елдерінің қатарындағы қарқынды дамитын ірі экономикаға айналды. Үндістанның үлкен және өсіп келе жатқан экономикасы, әскері және халқына байланысты кейде оны үлкен держава және болашақ супердержава деп атайды.
the history of the [[India
The history of independent India or history of Republic of India began when the country became an independent sovereign state within the British Commonwealth on 15 August 1947. Direct administration by the British, which began in 1858, affected a political and economic unification of the subcontinent. When British rule came to an end in 1947, the subcontinent was partitioned along religious lines into two separate countries—India, with a majority of Hindus, and Pakistan, with a majority of Muslims. Concurrently the Muslim majority northwest and east of British India was separated into the Dominion of Pakistan, by the Partition of India. The partition led to a population transfer of more than 10 million people between India and Pakistan and the death of about one million people. Indian National Congress leader Jawaharlal Nehru became the first Prime Minister of India, but the leader most associated with the independence struggle, Mahatma Gandhi, accepted no office. The constitution adopted in 1950 made India a democratic republic with Westminster style parliamentary system of government, both at federal and state level respectively. The democracy has been sustained since then. India's sustained democratic freedoms are unique among the world's newly independent states. The country has faced religious violence, naxalism, terrorism and regional separatist insurgencies. India has unresolved territorial disputes with China which escalated into a war in 1962 and 1967, and with Pakistan which resulted in wars in 1947, 1965, 1971 and 1999. India was neutral in the Cold War, and was a leader in the Non Aligned Movement. However, it made a loose alliance with the Soviet Union from 1971, when Pakistan was allied with the United States and the People's Republic of China. India is a nuclear weapon state, having conducted its first nuclear test in 1974, followed by another five tests in 1998. From the 1950s to the 1980s, India followed socialist inspired policies. The economy was influenced by extensive regulation, protectionism and public ownership, leading to pervasive corruption and slow economic growth. Since 1991, India has pursued more economic liberalisation. Today, India is the third largest and one of the fastest growing economies in the world. From being a relatively struggling country in its formative years, the Republic of India has emerged as a fast growing G20 major economy. India has sometimes been referred to as a great power and a potential superpower given its large and growing economy, military and population.
1947-1950: Үндістан доминионы
Тәуелсіз Үндістанның алғашқы жылдары қырғи жағдайлармен – Пәкістанмен кең ауқымды халық алмасу, 1947 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы және біртұтас мемлекет құру үшін 500-ден астам княздықтарды біріктірумен сипатталды. Валлабхай Пател, Жавахарлал Неру және Махатма Ганди тәуелсіз Үндістанның конституциясының діни сипаттан ада болуын қамтамасыз етті.
Үндістанның бөлінуі
1947 жылы қабылданған Үндістанның тәуелсіздік туралы заңы Үндістанның бөліну жолын көрсетті. Бұл Оңтүстік Азиядағы Британдық Раджтың тарауына және екі тәуелсіз доминион – Үндістан мен Пәкістанның құрылуына әкеп соқты. Саяси шекаралардың өзгеруі ең бастысы Британдық Үндістанның Бенгал және Пәнджаб провинцияларын бөлуді қамтыды. Бұл провинциялардың көпшілігі мұсылман қоныстанған аудандары Пәкістанға, ал мұсылман емес аудандары Үндістанға берілді. Бөліскен басқа да мүліктерге Британдық Үндістан армиясы, Корольдік Үндістан теңіз күштері, Корольдік Үндістан әуе күштері, Үндістан мемлекеттік қызметі, теміржол және орталық қазынасы кірді. Тәуелсіз Пәкістан мен Үндістан 1947 жылғы 14 және 15 тамызда түнгі жарты сағатта заңды түрде құрылды. Бөліну салдарынан көптеген адам қаза тапты және екі доминион арасында бұрын-соңды болмаған көші-қон болды. Аман қалған босқындардың арасында дінге сенушілердің қауіпсіздігі тек өз діндес қауымдастығында ғана екеніне деген сенім нығайды. Пәкістан үшін бұл Британдық Үндістан мұсылмандары үшін бұрыннан елестете берген баспанаға айналды. Көші-қон асығыс және ескертусіз жүзеге асты. Шамамен 14-18 миллионға жуық адам, тіпті одан да көп адам көшіп кеткен деп есептеледі. Бөліну кезеңіндегі артық өлім-жітім саны шамамен бір миллионға жетеді деп бағаланады. Бөлінудің зорлық-зомбылық сипаты Үндістан мен Пәкістан арасындағы өшпенділік пен күдік атмосферасын тудырды, ол олардың қарым-қатынасына бүгінге дейін әсер етеді. Батыс Пәнджаб, Солтүстік-Батыс шекаралық провинция, Белуджистан, Шығыс Бенгал және Синдте тұратын шамамен 3,5 миллион индус пен сикх мұсылмандық Пәкістанда үстемдік пен қысым көрсетеді деп қорқып, Үндістанға көшіп кетті. Діни зорлық-зомбылық салдарынан шамамен бір миллион индус, мұсылман және сикх қаза тапты, ал Пәнджаб және Бенгал шекараларындағы екі доминион, сондай-ақ Калькутта, Дели және Лахор қалалары тұрақсыздыққа ұшырады. Қыркүйек айының басында Үндістан мен Пәкістан басшыларының бірлескен күш-жігерінің және әсіресе Үндістанның азаттық күресінің көшбасшысы Мохандас Гандидің күш-жігерінің арқасында зорлық-зомбылық тоқтатылды. Ол халықты тыныштандыру үшін және өміріне қауіп төнгеніне қарамастан, бейбітшілік орнату үшін Калькуттада және кейін Делиде өлімге дейін ашаршылық ұстады. Екі үкімет де босқындардың келуіне және кетуіне арналған үлкен көмек лагерьлерін құрды, ал Үндістан армиясы гуманитарлық көмек көрсету үшін жұмылдырылды. 1948 жылғы 30 қаңтарда Мохандас Гандиді өлтірген Натурам Годсе оны бөлінуге жауапты деп есептеп, Мохандас Ганди мұсылмандарды ынталандырды деп айыптады. Бір миллионнан астам адам Дели көшелеріне жиналып, жаназа процессиясын ертіп, соңғы құрметтерін білдірді. 1949 жылы Үндістанда мұсылман билігінің қауымдық зорлық-зомбылығы, қорқытуы және қысымшылығынан Батыс Бенгалияға және Шығыс Пәкістанның басқа да штаттарына 1 миллионға жуық индус босқыны тіркелді. Босқындардың жағдайы индустар мен үнділік ұлтшылдарды ашуландырды, ал босқындар саны оларды сіңіре алмайтын Үндістан штаттарының ресурстарын сарқып кетті. Соғысты жоққа шығармай, премьер-министр Неру мен Сардар Патель Лиакат Али Ханды Делиде сөйлесуге шақырды. Көптеген үндістер бұл келісімді ынталандыру деп атағанмен, Неру Лиакат Али Ханмен екі елде де азшылықтарды қорғау және азшылық комиссияларын құру туралы келісімге қол қойды. Пәтерл бұл келісімге қарсы болса да, бейбітшілік үшін оны қолдауға шешім қабылдады және келісімнің ережелерін жүзеге асыруда маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Батыс Бенгалия мен бүкіл Үндістаннан қолдау жинады. Хан мен Неру сауда келісімін жасады және екіжақты дауларды бейбіт жолмен шешуге міндеттенді. Бірте-бірте жүздеген мың индустар Шығыс Пәкістанға оралды, бірақ қарым-қатынастағы жақсару ұзаққа созылмады, ең алдымен Кашмир дауына байланысты.
Конституция
1949 жылғы 26 қарашада Конституциялық жиналыс қабылдады және 1950 жылғы 26 қаңтарда күшіне енді. Конституция 1935 жылғы Үндістан үкіметі актісін елдің негізгі басқару құжаты ретінде алмастырды, ал Үндістан Доминионы Үндістан Республикасы болып өзгерді. Конституцияның түпнұсқалығын қамтамасыз ету үшін оның жасаушылары 395-бапта британ парламентінің бұрынғы актілерін жойды. Конституция Үндістанды егеменді, социалистік, зайырлы және демократиялық республика деп жариялайды, өз азаматтарына әділдік, теңдік және бостандық береді және бауырластықты дамытуға тырысады. Конституцияның маңызды ерекшеліктері – барлық ересектерге жалпы сайлау құқығы, федералды және штаттық деңгейде Вестминстер үлгісіндегі парламенттік үкімет жүйесі және тәуелсіз сот жүйесі. Конституция сондай-ақ Орталық үкімет пен Үндістанның штаттары мен аумақтарына «әлеуметтік және білім беру жағынан артта қалған азаматтар» үшін білім беруға қабылдау, жұмысқа орналастыру, саяси органдар, лауазымға көтеру және т.б. салаларында белгілі бір пайыздық үлеспен квоталар немесе орындар белгілеуді міндеттеді. Конституция қабылданғаннан бері 100-ден астам түзетулер енгізілді. Үндістан 26 қаңтарда Конституция күнін Республика күні ретінде тойлайды.
1947-1948 жылдардағы Үнді-Пакистан соғысы
1947-1948 жылдардағы Үнді-Пәкістан соғысы 1947-1948 жылдар аралығында Үндістан мен Пәкістан арасында Кашмир және Джамму княздығы үшін болды. Бұл екі жаңа тәуелсіз мемлекет арасындағы төрт Үнді-Пәкістан соғысының біріншісі еді. Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Кашмирдің болашағы белгісіз болғандықтан, оны бағындыру үшін Вазиристаннан тайпалық лашкар (жартылай әскери жасақ) жіберіп, соғысты бастады. 1949 жылдың 5 қаңтарында Біріккен Ұлттар Ұйымының делдалдығымен атысты тоқтату келісіміне қол қойылды. Соғыста Үндістан 1104 қаза тапқан және 3154 жараланған әскерін жоғалтты; Пәкістан шамамен 6000 қаза тапқан және 14000 жараланған әскерін жоғалтты. Сарапшылардың пікірінше, Үндістан жеңіске жетіп, даулы аумақтың басым бөлігін сәтті қорғады.
Басқару және саясат
1952 жылы Үндістанда Конституция негізінде алғашқы ұлттық сайлау өтті, онда 60%-дан астам сайлаушы қатысты. Үндістан Ұлттық Конгресі үлкен басымдыққа ие болды, ал Джавахарлал Неру премьер-министр қызметін екінші рет атқара бастады. Президент Прасад та Үндістанның бірінші Парламентінің сайлау коллегиясымен екінші мерзімге сайланды.
Неру әкімшілігі (1952 1964)
Нехру қазіргі үнді мемлекетінің негізін қалаушы деп есептелуі мүмкін. Парех мұны Нехрудың Үндістан үшін қалыптастырған ұлттық философиясына байланысты дейді. Оның пікірінше, модернизация – ұлттық бірлік, парламенттік демократия, индустрияландыру, социализм, ғылыми ой-қиястың дамуы және бейтараптық сияқты жеті мақсатты қамтитын ұлттық философия болды. Парехтің ойынша, осы философия мен одан туындаған саясат қоғамның үлкен бөлігіне, мысалы, мемлекеттік сектор қызметкерлеріне, өнеркәсіптік компанияларға және шаруалардың орта және жоғары топтарына пайда әкелді. Дегенмен, ол қала және ауылдағы кедейлерге, жұмыссыздарға және индуист фундаменталистеріне тиесілі пайданы әкелмеді. 1950 жылы Валлабхай Пателдің қайтысы Нехруды жалғыз ғана танымал ұлттық көшбасшы етіп қалдырды, жақын арада ол Үндістан үшін жасаған жоспарларын ешқандай кедергісіз жүзеге асыра алатын жағдай туды. Нехру импортты алмастыру индустрияландыруына негізделген экономикалық саясатты жүзеге асырды және мемлекеттік және жеке секторлардың қатар өмір сүретін аралас экономиканы қолдады. Оның ойынша, негізгі және ауыр өнеркәсіпті құру – Үндістан экономикасының дамуы мен жаңғыруының кілті болды. Сондықтан, үкімет инвестицияларды көбінесе маңызды мемлекеттік сектор салаларына – болат, темір, көмір және энергетикаға – бағыттап, оларды субсидиялармен және протекционистік саясатпен дамытуға көмектесті. Нехру Конгрес партиясын 1957 және 1962 жылдарығы сайлаулардағы тағы бір жеңіске жеткізді. Оның өкілеттігі кезінде Үндістан Парламенті индуист қоғамындағы әйелдердің құқықтық мәртебесін арттыратын және касталық дискриминация мен тоқтап қалуға қарсы заңдарды кеңейтетін маңызды реформаларды қабылдады. Нехру Үндістан балаларын бастауыш білім алуға тіркеуді күшпен іске қосты, сондай-ақ ел бойынша мыңдаған мектептер, колледждер мен жоғары білім беру институттары, мысалы, Үндістан Технологиялық институттары құрылды. Нехру Үндістан экономикасы үшін социалистік модельді жақтады. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін жоспарлаудың ресми моделі қабылданды, осыған сәйкес 1950 жылы премьер-министрге тікелей бағынышты Жоспарлау комиссиясы құрылды, төрағасы – Нехру. Комиссияның міндеті экономикалық дамудың бесжылдық жоспарларын жасау болды, олар орталықтандырылған және біріктірілген ұлттық экономикалық бағдарламаларға негізделген кеңестік үлгімен қалыптастырылды. Бұл бағдарламаларға үнді шаруаларына салық салудың болмауы, жұмысшыларға ең төменгі жалақы мен әлеуметтік жәрдемақылар, болат, авиация, кеме қатынасы, электр энергиясы және тау-кен өндірісі сияқты ауыр өнеркәсіптерді мемлекеттік меншікке алу кірді. Ауылдық жалпы жерлер тартылып алынды, ал кең ауқымды қоғамдық жұмыстар мен индустрияландыру науқаны ірі бөгеттер, суару каналдары, жолдар, жылу және гидроэлектр станциялары және тағы да көптеген нысандардың салынуына әкелді.
Мемлекеттер реорганизациясы
Поти Шрерамулудың 1952 жылы Андхра штатын құру талабымен өлімге дейін аштан өлуі және одан кейін қаза табуы Үндістан Одағының кең ауқымды қайта құрылуына ықпал етті. Нехру Штаттарды қайта ұйымдастыру комиссиясын тағайындады, оның ұсыныстары негізінде 1956 жылы Штаттарды қайта ұйымдастыру заңы қабылданды. Ескі штаттар таратылып, ортақ тілдік және этникалық құрамы бойынша жаңа штаттар құрылды. Кераланың және Мадрас штатының телугу тілді аймақтарының бөлінуі таза тамил тілді Тамил Наду штатын құруға мүмкіндік берді. 1960 жылдың 1 мамырында екі тілді Бомбей штатынан Махараштра және Гуджарат штаттары құрылды, ал 1966 жылдың 1 қарашасында ірі Пенджаб штаты кішігірім, панджаби тілді Пенджаб және харьяни тілді Харьяна штаттарына бөлінді.
Көппартиялы жүйені дамыту
Тәуелсіздік алғанға дейінгі Үндістанда басты партиялар Конгресс пен Мұсылман лигасы болды. Одан бөлек, индус махасабхасы, әділет партиясы, акали дал, коммунистік партия сияқты көптеген басқа да партиялар шектеулі немесе аймақтық ықпалмен жұмыс істеді. Мұсылман лигасының бөлініс салдарынан әлсіреуіне байланысты Конгресс партиясы 1950-ші жылдары Үндістан саясатына басымдық таныта алды. Алайда, 1960-70 жылдары бұл үстемдік бұзыла бастады. Осы кезеңде көптеген жаңа партиялар құрылды. Олардың ішінде бұрынғы конгресс жетекшілері құрған "Сватантра" партиясы, көптеген социалистік бағытталған партиялар және индус ұлтшылдары RSS-тің саяси ұйымы – "Бхаратия жан сангх" партиялары бар.
Сватран партиясы
1959 жылғы 4 маусымда Үндістан Ұлттық Конгресінің Нагпур сессиясынан кейін көп ұзамай, С. Раджагопалачари, жаңадан құрылған Еріксіз кәсіпкерлік форумының (FFE) Мурари Вайдьясымен және классикалық либерал, социалистік көзқарастағы Нехрудің сыншысы Мину Масанимен бірге Мадраста өткен жиын кезінде жаңа Сватантра партиясын құруды жариялады. Рамгархтың раджасы, Калахандидің махаражасы және Дарбханганың махараджахираджасы сияқты бұрынғы княждықтардың наразы басшылары тарапынан жоспарланған партия консервативті сипатқа ие болды. Кейін Н. Г. Ранга, К. М. Мунши, фельдмаршал К. М. Кариаппа және Патиаланың махаражасы бұл күш-жігерге қосылды. "Біздің демократиямыз" атты қысқа эссесінде Раджагопалачари Конгреске оңшыл баламаның қажеттілігін айтты: «Конгресс партиясы солға қарай бұрылғандықтан, қажетті нәрсе – ультра немесе сыртқы солшыл [атап айтқанда, Үндістан Коммунистік партиясы (CPI) немесе Praja Socialist Party (PSP)], емес, мықты және анық оңшыл». Партия теңдікті қолдады және жеке секторға мемлекеттік бақылауға қарсы болды. Раджагопалачари бюрократияны қатаң сынады және Нехрудың жеке кәсіпкерлік құру үшін қажетті рұқсаттар мен лицензиялардың күрделі жүйесін сипаттау үшін «лицензия-рұқсат режимі» терминін енгізді. Раджагопалачаридің бейнесі партия үшін біріктіруші күшке айналды. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Аннадурай Раджагопалачаримен жақын қарым-қатынаста болды және 1962 жылғы Мадрас заң шығарушы жиналысы сайлауы үшін Сватантра партиясымен одақ құруға тырысты. Сватантра партиясы мен Дравида Мунеттра Казхагам (DMK) арасында кейбір сайлау келісімдері болғанымен, Раджагопалачари DMK-мен ресми байланысқа түсуден тартынды, себебі олардың коммунистермен одағы бар еді, олардан ол қорқыныш сезінетін. Сватантра партиясы Мадрас штатындағы 94 орынға сайлауға қатысып, 6 орынды жеңіп алды, сондай-ақ 1962 жылғы Лок Сабха сайлауында 18 парламенттік орынды жеңіп алды.
Сыртқы саясат және әскери қақтығыстар
Нехрудың сыртқы саясаты одақтаспау қозғалысының бастауы болды, және Үндістан оның негізін қалаушыларының бірі еді. Неру Америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағымен достық қарым-қатынас орнатып, Қытай Халық Республикасын халықаралық қауымдастыққа қосылуға ынталандырды. 1956 жылы Суэц каналы компаниясы Мысыр үкіметі ұлттықтандырғанда, халықаралық конференция Мысырға қарсы шаралар қабылдау үшін 18-4 дауыспен шешім қабылдады. Үндістан Мысырды қолдаған төрт елдің бірі болды, олардың қатарында Индонезия, Шри-Ланка және КСРО да бар еді. Үндістан Палестинаны бөлуге және 1956 жылы Израиль, Ұлыбритания және Францияның Синайға басып кіруіне қарсы болды, бірақ Қытайдың Тибеттің бақылауын толыққанды жүзеге асыруына және Кеңес Одағының Венгриядағы демократиялық қозғалысты басуына қарсылық танытпады. Нехру Үндістанның ядролық қару жасау ниеттерін жоққа шығарса да, Канада мен Франция Үндістанға электр энергиясын өндіру үшін ядролық электр станцияларын салуға көмектесті. 1960 жылы Үндістан мен Пәкістан екі елдің ортақ пайдалануындағы жеті өзеннің суын әділ пайдалану туралы келісімге келді. Нехру 1953 жылы Пәкістанға сапар шекті, бірақ Пәкістандағы саяси тұрақсыздық салдарынан Кашмир мәселесі бойынша ешқандай прогресс болмады. Үндістан көршілес Пәкістанмен төрт соғысқа/әскери қақтығысқа қатысты, оның екеуі осы кезеңде болды. 1947 жылғы Үнді-Пәкістан соғысында, даулы Кашмир аймағы үшін болған шайқаста, Пәкістан Кашмирдің үштен бір бөлігін (Үндістан өз аумағы деп санайтын) басып алды, ал Үндістан бес есе үш бөлігін (Пәкістан өз аумағы деп санайтын) басып алды. 1965 жылғы Үнді-Пәкістан соғысында Үндістан Пәкістанның Кашмирге басып кіру әрекеттерінен кейін, халықаралық шекараны кесіп, барлық бағытта Пәкістанға шабуыл жасады. 1961 жылы, бейбіт түрде тапсыру туралы көптеген өтініштерден кейін, Үндістан Португалияның Батыс жағалауындағы Гоа колониясына басып кіріп, оны аннексиялады. 1962 жылы Қытай мен Үндістан Гималайдағы шекарада қысқа мерзімді Қытай-Үндістан соғысына қатысты. Соғыс үндістер үшін толық жеңіліспен аяқталды және қарулануға қайта назар аударуға, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарымен қарым-қатынасты жақсартуға әкелді. Қытай соғыс кезінде басып өткен даулы аумақтардан, соның ішінде Қытайдың Оңтүстік Тибет және Үндістанның Солтүстік-Шығыс шекаралық аймағынан шықты. Үндістан Қытай-Үндістан шекарасының батыс бөлігінде Қытай бақылап отырған Аксай Чин аумағының Қытайдың егемендігін мойындамайды.
Нехрудан кейінгі 1960 жылдар
1964 жылғы 27 мамырда Джавахарлал Неру қайтыс болды, ал оның орнына Лал Бахадур Шастри премьер-министр болды. 1965 жылы Үндістан мен Пәкістан Кашмир үшін тағы да соғысқа шықты, бірақ соның нәтижесінде Кашмир шекарасы ешқандай өзгеріске ұшырамады. Кеңес үкіметінің делдалдығымен Ташкент келісіміне қол қойылды, бірақ Шастри келісімге қол қойылғаннан кейінгі түні қайтыс болды. Лидерлік сайлаудың нәтижесінде Нехрудың қызы, Ақпарат және хабар тарату министрі қызметін атқарған Индира Ганди үшінші премьер-министр болып сайланды. Ол оңшыл көшбасшы Морарджи Десаиды жеңді. 1967 жылғы сайлауда Конгресс партиясы тауарлар бағасының өсуі, жұмыссыздық, экономикалық тұрақсыздық және азық-түлік дағдарысы салдарынан халықтың наразылығына байланысты аз ғана көпшілік дауысқа ие болды. Индира Ганди рупияның құнын төмендетуге келісімімен қиындыққа тап болды, бұл үнді бизнесі мен тұтынушыларына көптеген қиындықтар туғызды, сондай-ақ АҚШ-тан бидай импорты саяси дауларға байланысты тоқтатылды. 1967 жылы Үндістан мен Қытай Натху-Ла шекарасындағы үнді сарбаздары қоршау құрып жатқанда, Қытай Халық Азаттық Армиясының сарбаздары оларға оқ атқаннан кейін 1967 жылғы Қытай-Үнді соғысына қайтадан қатысты. Үндістан әскерлері қытай әскерлерін сәтті кері тартты, нәтижесінде қытай әскерлері Сиккимнен шығып кетті. Морарджи Десаи Ганди үкіметінде премьер-министрдің орынбасары және қаржы министрі болып, Конгресс партиясының жетекші саясаткерлерімен бірге Гандидің билігін шектеуге тырысты. Бірақ саяси кеңесшісі П.Н. Хаксардың кеңесімен Ганди социалистік саясатқа қарай үлкен өзгеріс жасап, халықтың қолдауын қайта қалпына келтірді. Ол бұрынғы үнді патшаларына берілген жеке қаражат кепілдігін тоқтатып, Үндістан банктерін мемлекеттік меншікке алу жоспарына қарсы партиялық иерархияға қарсы күресті. Десаи мен Үндістанның бизнес қауымдастығы қарсылық көрсеткенімен, бұл саясат халық арасында танымал болды. Конгресс партиясының саясаткерлері Гандиді оның партия мүшелігін тоқтату арқылы құлатуға тырысқанда, Ганди көптеген парламент мүшелерін өзінің Конгресс (Р) партиясына көшіру арқылы күш алды. 1969 жылы Үндістанның тәуелсіздік күресінің бесігі болған Үндістан Ұлттық Конгресі екіге бөлінді. Ганди аз ғана көпшілік дауыспен үкімет басқаруын жалғастырды.
1970 жылдар
1971 жылы Индира Ганди және оның Конгресс (Р) партиясы үлкен көпшілік дауысымен қайтадан билікке оралды. Банктерді мемлекеттік меншікке алу жүзеге асырылды, сондай-ақ көптеген басқа да социалистік экономикалық және өнеркәсіптік саясаттар қабылданды. Үндістан Пәкістанның бенгал бөлігінде миллиондаған босқындар Пәкістан армиясының қуғын-сүргінінен қашқаннан кейін болған Бангладеш Тәуелсіздік соғысына араласты. Бұл қақтығыс Шығыс Пәкістанның тәуелсіздігіне әкелді, ол Бангладеш деп аталды, және премьер-министр Индира Гандидің зор беделіне ие болуына себеп болды. АҚШ-пен қарым-қатынас керіліп, Үндістан Кеңес Одағымен 20 жылдық достық шартына қол қойды – бұл алғаш рет бейтараптық саясатынан ашық бас тарту болды. 1974 жылы Үндістан Раджастан штатындағы Похранға жақын шөлде алғашқы ядролық құрылғысын сынақтан өткізді.
Сиккимнің бірігуі
1973 жылы Сикким корольдігінде монархияға қарсы көтерілістер болды. 1975 жылы Сиккимнің премьер-министрі Сиккимді Үндістанның штаты ету үшін Үндістан Парламентіне үндеді. Сол жылдың сәуір айында Үндістан армиясы Гангток қаласын басып алып, Чогьялдың сарай күзетшілерін қарусыздандырды. Одан кейін референдум өтті, онда сайлаушылардың 97,5 пайызы монархияны жоюды қолдады, бұл Үндістанмен бірігуді тиімді түрде бекітті. Референдум кезінде Үндістан 200 мың халқы бар елге 20 000–40 000 әскерін орналастырған делінеді. 1975 жылдың 16 мамырында Сикким Үндістан Одағының 22-ші штаты болды және монархия жойылды. Жаңа штатты қосу үшін Үндістан Парламенті Үндістан Конституциясына түзетулер енгізді. Біріншіден, 35-ші түзету Сиккимді "серіктес штат" ететін талаптарды белгіледі, бұл атау басқа ешбір штат қолданған емес. Бір айдан кейін 36-шы түзету 35-ші түзетуді күштен шығарып, Сиккимді толыққанды штат етіп, оның атын Конституцияның бірінші тізіміне қосты.
Солтүстік-шығыс штаттарының құрылуы
Солтүстік-шығыс Үндістанда Ассам штаты 1970 жылдан бастап, сол кездегі Ассамның шекараларында бірнеше штатқа бөлінді. 1963 жылы Нага таулары ауданы Нагаленд атауымен Үндістанның 16-шы штаты болды. Тюэнсанның бір бөлігі Нагалендке қосылды. 1970 жылы Мегалайя үстіртінің Хаси, Джайния және Гаро халқының талаптарына жауап ретінде, Хаси таулары, Джайния таулары және Гаро тауларын қамтитын аудандар Ассам құрамында автономиялық штат ретінде құрылды; 1972 жылы ол Мегалайя атауымен жеке штатқа айналды. 1972 жылы Аруначал Прадеш (Солтүстік-шығыс шекаралық агенттігі) және Мизорам (оңтүстіктегі Мизо төбелерінен) Ассамнан одақтық аумақтар ретінде бөлінді; екеуі де 1986 жылы штаттарға айналды.
Жасыл революция және "Солқын" операциясы
Үндістанның халқы 1970-ші жылдардың басында 500 миллионнан асты, бірақ ұзақ жылдар бойы созылған азық-түлік дағдарысы «Жасыл революция» арқасында ауыл шаруашылығы өнімділігінің күрт өсуіне байланысты шешілді. Үкімет заманауи ауыл шаруашылығы техникасын, жаңа тұқымдардың түрлерін қолдады, сондай-ақ бидай, күріш және жүгері сияқты азық-түлік дақылдарының, мақта, шай, темекі және кофе сияқты коммерциялық дақылдардың өнімділігін арттыру үшін фермерлерге қаржылық көмек көлемін ұлғайтты. Ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуы Индо-Ганга жазығы және Пенджаб штаттарында кеңінен тарады. «Сүт революциясы» аясында үкімет сүт өндірісін ынталандырды, нәтижесінде сүт өндірісі күрт өсті және бүкіл Үндістанда мал шаруашылығы жақсарды. Бұл Үндістанға өз халқын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді, соның салдарынан екі онжылдыққа созылған азық-түлік импортын тоқтатты.
Бангладеш азаттық соғысы
1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы екі ел арасындағы төрт соғыстың үшіншісі болды. Соғыс 1971 жылғы желтоқсанда Бангладеш мәселесіне байланысты басталды. Үндістан Пәкістанды шешуші түрде жеңіп, Бангладештің құрылуына әкелді. Дағдарыс, Панджаби басымдығын құратын Пәкістан әскерінің, жаңадан сайланған, бірақ көбінесе бенгалдықтардан тұратын Авами Лигасына билікті беруден бас тартуымен басталды. 1971 жылғы наурызда Шейх Муджибур Рахманның Бангладеш тәуелсіздігін жариялауы, Пәкістан әскерінің таңдап алынған топтарға қарсы кең ауқымды қатыгездікке ұшырауына себеп болды. 1971 жылғы наурыздан бастап, Пәкістан әскерилері мен оларды қолдаған Пәкістандық исламист жақтастары 300 000-нан 3 000 000-ға дейін Бангладеш азаматтарын өлтірді деген есептер бар. Соғыс кезінде Пәкістан әскерилері мен оларды қолдаған Пәкістанға жақтас исламист "Разакарлар" атты ұлтшыл топтары жүйелі түрде геноцидтік зорлау науқанында 200 000-нан 400 000-ға дейін Бангладеш әйелдері мен қыздарын зорлады. Осы өлтірулер мен зорлаулар салдарынан шамамен сегізден он миллионға дейін адам Шығыс Пәкістаннан қашып, Үндістанда пана сұрады. Ресми соғыс Пәкістан әуе күштеріне байланысты "Ченгіз Хан" операциясымен басталды, ол 11 Үндістан әуе базасына жасалған алдын ала соққылардан тұрды, нәтижесінде аз ғана зиян келтіріліп, қарсы әуе операциялары қысқа ғана уақытқа тоқтатылды. Бұл шабуылдар Үндістанның Пәкістанға соғыс жариялауына әкелді, осылайша олардың Бенгал ұлтшыл күштерінің жағында Шығыс Пәкістанның тәуелсіздігі үшін соғысқа қатысуы белгіленді. Үндістанның қатысуы, Үндістан мен Пәкістан күштерінің шығыс және батыс майдандарындағы қақтығысты кеңейтті. Соғыстың он үшінші күні Үндістан Шығыста толық басымдыққа ие болды, ал Батыста жеткілікті басымдыққа қол жеткізді, бұл кейіннен Пәкістанның Шығыс майданындағы қорғанысының бірлескен капитуляция құжатына қол қоюына әкелді. 1971 жылғы 16 желтоқсанда Даккада соғыс ресми түрде аяқталды, Шығыс Пәкістанның Бангладеш жаңа мемлекеті ретінде құрылуын белгіледі. Үндістан армиясы шамамен 93 000 Пәкістандық әскери қызметкерін тұтқынға алды, олардың ішінде Пәкістан Қарулы Күштерінің 79 676-дан 81 000-ға дейін әскери қызметкерлері, соның ішінде Пәкістанға адал болған бірнеше Бенгал сарбаздары бар. Қалған 10 324-тен 12 500 тұтқын азаматтар болды, олар әскери қызметкерлердің отбасы мүшелері немесе жақтастары (Разакарлар) еді.
Төтенше жағдайдың алғышарты
1970-ші жылдардың бірінші жартысында Үндістан 1973 жылғы мұнай дағдарысынан туындаған жоғары инфляциямен күресті, ол мұнай импортының бағасын күрт өсірді, Бангладеш соғысының және босқындарды қайта орналастырудың шығындары, сондай-ақ елдің бір бөлігіндегі құрғақшылықтан туындаған азық-түлік тапшылығына себеп болды. Жоғары инфляцияның тудырған экономикалық және әлеуметтік проблемалары, сондай-ақ Индира Ганди мен оның үкіметіне қатысты сыбайлас жемқорлық айыптаулары 1973-1974 жылдары Үндістанда наразылықтың күшеюіне әкелді. Бұған 1974 жылғы теміржол ереуілі, маоистік наксалиттер қозғалысы, Бихардағы студенттік көтерілістер, Махараштрадағы баға көтерілісіне қарсы әйелдер фронты және Гуджараттағы "Нав Нирман" қозғалысы кірді. Радж Нараин 1971 жылғы Лок Сабха сайлауында Раи Барели округінен Самиукта Социалистік партиясының үміткері және Индираның қарсыласы болды. 1971 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырағанына қарамастан, ол Индира Гандиді сайлауда заңсыз әрекеттер жасады деп айыптады және оған қарсы шағымдама берді. Төрт жыл өткен соң, 1975 жылдың 12 маусымында Аллахабад жоғары соты шешім шығарып, Индира Гандиді сайлау мақсатында мемлекеттік құралдарды дұрыс пайдаланбағаны үшін кінәлі деп тапты. Оппозициялық партиялар оның дереу отставкаға кетуін талап етіп, бүкіл ел бойынша ереуілдер мен наразылықтар ұйымдастырды. Әртүрлі саяси партиялар Джая Пракаш Нараянның басшылығымен бірігіп, Гандидің диктатурасы деп атаған нәрсеге қарсы тұрды. Нараян Үндістанның экономикасы мен басқаруын парализдеген бүкіл елдегі ереуілдерге жетекшілік етті және тіпті Гандини биліктен құлату үшін армияны шақырды.
Төтенше жағдайды жариялау
1975 жылғы 25 маусымда Ганди президент Фахруддин Али Ахмедке конституцияға сәйкес төтенше жағдай жариялауға кеңес берді, бұл орталық үкіметке елдегі заң мен тәртіпті қорғау үшін кең ауқымды өкілеттіктер алуға мүмкіндік берді. Заң мен тәртіптің бұзылуын және ұлттық қауіпсіздікке төнгel қауіпті басты себептер ретінде келтіре отырып, Ганди көптеген азаматтық бостандықтарды тоқтатты және ұлттық және штаттық деңгейдегі сайлауларды кейінге шегерді. Үндістан штаттарындағы Конгресс емес үкіметтер таратылды, ал 1000-ге жуық оппозициялық саяси лидерлер мен белсенділер тұтқынға алынды. Оның үкіметі сондай-ақ даулы міндетті бала тууды бақылау бағдарламасын енгізді. Кез келген формадағы ереуілдер мен халық наразылықтарына тыйым салынды.
Төтенше жағдай кезіндегі өмір
Үндістан экономикасы параличтейтін ереуілдер мен саяси тәртіпсіздіктердің аяқталуынан үлкен пайда көрді. Үндістан ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп өндірісін жақсартатын, ұлттық өсімді, өнімділікті және жұмыс орындарын арттыратын 20 тармақты бағдарлама жариялады. Алайда, көптеген мемлекеттік органдар мен Конгресс саясаткерлері сыбайлас жемқорлық және авторитарлық мінез-құлыққа қатысты айыптамаларға ұшырады. Полиция қызметкерлері кінәсіз адамдарды қамау және азаптаумен айыпталды. Индираның сол кездегі жиырма тоғыз жасар ұлы, сондай-ақ ресми емес саяси кеңесшісі Санжай Гандиге зор артықшылықтар жасады деген айыптаулар таралды. Санжай Денсаулық сақтау министрлігі арқылы еркектерге күштеп вазектомия жасағаны және әйелдерді стерильдеуге мәжбүрлегені үшін кінәландырылды, сонымен қатар Түркмен қақпасының жанындағы Делидегі шатырларды бұздырғаны, салдарынан жүздеген адам қаза тапты немесе жарақат алды, ал тағы да көптеген адамдар қоныс-жайсыз қалды.
Жанатаның аралығы
1977 жылы Индира Гандидің Конгресс партиясы жалпы сайлауға шақырды, бірақ оппозициялық партиялардың бірігуі – Джаната партиясынан күйбең тілді жеңіліс көрді. Мораржи Десай Үндістанның Конгресс партиясына жатпайтын тұңғыш премьер-министрі болды. Десай үкіметі төтенше жағдай кезеңіндегі зұлматтарды тергеу үшін арнайы комиссиялар құрды, ал Индира мен Санжай Ганди Шах комиссиясының баяндамасынан кейін тұтқындалды. 1979 жылы коалиция тарап, Чаран Сингх уақытша үкімет құрды. Джаната партиясы ішкі кикіреулердің және Үндістанның ауыр экономикалық және әлеуметтік мәселелерін шешудегі көшбасшылықтың жетіспеуі салдарынан халық арасында беделсіз болып қалды.
1980 жылдар
Индира Ганди және оның Конгресс партиясының оқшау тобы, Үндістан Ұлттық Конгресі немесе жай ғана "Конгресс(I)" 1980 жылдың қаңтарында үлкен көпшілік дауысымен қайтадан билікке оралды. Бірақ Пенджабтағы көтеріліс Үндістанның қауіпсіздігіне қауіп төндірді. Ассамда жергілікті ауыл тұрғындары мен Бангладештен келген босқындар, сондай-ақ Үндістанның басқа аймақтарынан келген қоныс аударушылар арасында көптеген қауымдық зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Үндістан әскерлері "Көк Жұлдыз" операциясы аясында өздік билікке ұмтылушылардың жасырын ордасына шабуыл жасады. Ражив Ганди бірқатар реформаларды бастады: лицензиялық тәртіп жеңілдетілді, шетелдік валютаға, саяхатқа, шетелдік инвестицияларға және импортқа қатысты үкіметтік шектеулер едәуір төмендетілді. Бұл жеке кәсіпкерлерге мемлекеттік бюрократияның араласуынсыз ресурстарды пайдалануға және коммерциялық тауарларды өндіруге мүмкіндік берді, ал шетелдік инвестициялардың өсуі Үндістанның ұлттық резервтерін арттырды. Премьер-министр ретінде Ражив анасының дәстүрінен аттап, АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсартты, бұл экономикалық көмек пен ғылыми ынтымақтастықты күшейтті. Раживтің ғылым мен технологияны қолдауы телекоммуникация саласының және Үндістанның ғарыш бағдарламасының кеңейуіне әкелді, сонымен қатар бағдарламалық жасақтама индустриясы мен ақпараттық технологиялар секторының пайда болуына себеп болды. 1984 жылдың желтоқсан айында Үндістанның орталық қаласы Бхопалдағы Union Carbide пестицидтер зауытында газ ағып шықты. Мыңдаған адам бірден қаза тапты, ал тағы да көптеген адамдар кейіннен қайтыс болды немесе мүгедек қалды. В. П. Сингх 1990 жылы IPKF-ты кері қайтарды, бірақ мыңдаған үнді сарбаздары қаза тапты. Раживтің социалистік саясаттан бас тартуы халыққа ұнаған жоқ, олар жаңалықтардың нәтижесін көре алмады. Жұмыссыздық күрделі мәселе болды, ал Үндістанның өсіп келе жатқан халқы азайып бара жатқан ресурстарға деген қажеттілікті арттырды. Ражив Гандидің адал саясаткер ретіндегі беделі (баспасөз оны "Таза мырза" деп атады) Бофорс жанжалы салдарынан күйреп, жоғары лауазымды мемлекеттік шенеуніктердің шведтік қару өндірушісімен қорғаныс келісімдері бойынша пара алғаны анықталды.
Rajiv Gandhi initiated a series of reforms: the Licence Raj was loosened, and government restrictions on foreign currency, travel, foreign investment, and imports decreased considerably. This allowed private businesses to use resources and produce commercial goods without government bureaucracy interfering, and the influx of foreign investment increased India's national reserves. As prime minister, Rajiv broke from his mother's precedent to improve relations with the United States, which increased economic aid and scientific co operation. Rajiv's encouragement of science and technology resulted in a major expansion of the telecommunications industry and India's space programme, and gave birth to the software industry and information technology sector. In December 1984, gas leaked out at the Union Carbide pesticides plant in the central Indian city of Bhopal. Thousands were killed immediately, while many more subsequently died or were left disabled. V. P. Singh withdrew the IPKF in 1990, but thousands of Indian soldiers had died. Rajiv's departure from socialist policies did not sit well with the masses, who did not benefit from the innovations. Unemployment was a serious problem, and India's burgeoning population added ever increasing needs for diminishing resources. Rajiv Gandhi's image as an honest politician (he was nicknamed "Mr. Clean" by the press) was shattered when the Bofors scandal broke, revealing that senior government officials had taken bribes over defence contracts by a Swedish guns producer.
Жаната Дал
1989 жылғы жалпы сайлауда Радживтің Конгресі көпшілік дауыс жинады, бірақ оны билікке жеткізген көпшілікке қарағанда бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен болды. Билік оның бұрынғы қаржы және қорғаныс министрі, "Жаната Дал" партиясының өкілі В.П. Сингхке көшті. Сингх Конгресс басшылығын алаңдатқан кейбір сыбайлас жемқорлық оқиғаларын ашқаннан кейін Қаржы министрлігінен Қорғаныс министрлігіне ауыстырылды. Содан кейін Сингх Бофорс ісін ашты және партиядан, лауазымынан босатылды. Реформалар мен адал үкіметтің жақтасы ретінде танымал болған Сингх "Жаната Дал" коалициясын көпшілікке жеткізді. Оған БЖП және солшыл партиялар сырттан қолдау көрсетті. Премьер-министр болғаннан кейін Сингх өткеннің жараларын жазылған Алтын ғибадатханасына сапар жасады. Ол төменгі касталы индустарға арналған квотаны ұлғайту мақсатында Мандал комиссиясының есебін іске қосты. 1990 жылдың 23 қазанында Сингх пен Бихар штатының бас министрі Лалу Прасад Ядав Адваниді Самастипур қаласында тұтқындап, оның Айодхиядағы Бабри мешітіне бағытталған Рама Рат Ятрасын тоқтатты. 1990 жылдың 7 қарашасында Бхаратия Жаната партиясы Сингх үкіметіне қолдауын кері тартып алды, нәтижесінде үкімет парламенттегі сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады. Чандра Шехар Радживтің Конгресінің қолдауымен "Жаната Дал" (Социалистік) партиясын құрды. Алайда, бұл жаңа үкімет те бірнеше айдан кейін құлап, Конгресс қолдауын кері алды.
1990 жылдар
Сол кездегі Джамму мен Кашмирдің бас министрі Фарук Абдулла (бұрынғы бас министр шейх Абдулланың ұлы) 1987 жылғы сайлауда биліктегі Конгресс партиясымен одақ құрғанын жариялады. Бірақ, сайлауда оның пайдасына тәжіриба жасалған деген күдік туды. Бұл жағдай, сайлауда әділетсіз жеңілгендердің қатысуымен, Джамму-Кашмирде қарулы экстремистік көтерілістің күшеюіне әкелді. Үндістан үнемі Пакистанды осы топтарды логистикалық қолдаумен, қару-жарақпен, жауынгерлермен және оқумен қамтамасыз етуде кінәлайды. Кашмирдегі жанкештілер жергілікті кашмирлік пандиттерді азаптап, өлтіріп, оларды үлкен санымен Кашмирден кетуге мәжбүр етті. 1990 жылдары Кашмир пандиттерінің шамамен 90% Кашмирден кетіп, кашмирлік индустардың этностық тазалануына соқтырды. 1991 жылдың 21 мамырында бұрынғы премьер-министр Раджив Ганди Тамил Надуда Конгресс (Индира) атынан сайлау науқанын жүргізіп жатқанда, Тамил Иламның азат ету жолбарыстарының (ТИҰ) әйел-жанкештісі оны және тағы көптеген адамдарды белдігіне орнатылған бомбаны жарған арқылы өлтірді. Сайлауда Конгресс (Индира) 244 парламенттік орын жеңіп алды және П. В. Нарсимха Рао басшылығымен билікке оралып, коалиция құрды. Бұл Конгресс басқарған үкімет, толық бес жылдық мерзім ішінде экономикалық либерализация және реформалар процесін бастады, бұл Үндістан экономикасын әлемдік сауда мен инвестицияға ашты. Үндістанның ішкі саясаты да жаңа бейне алды, дәстүрлі касталар, діндер және этникалық топтар негізіндегі бірігулердің орнына көптеген шағын, аймақтық саяси партиялар пайда болды. Бірақ 1992 жылдың желтоқсанында Айодхьяда Рам Жанмабхуми дау-дамайы барысында индус экстремистері Бабри мешітін қиратқаннан кейін индустар мен мұсылмандар арасындағы қауымдық зорлық-зомбылық (Бомбейдегі қырқындарды қараңыз) Үндістанды дүрліктірді, нәтижесінде 10 000-нан астам адам қаза тапты. 1996 жылдың көктемінде Рао басқарған үкіметтің соңғы айлары бірнеше ірі саяси сыбайлас жемқорлық жанжалдарының салдарынан қиындыққа тап болды, бұл Конгресс партиясының тарихындағы ең нашар сайлау нәтижесіне әкелді, ал индус ұлтшылдары Бхаратия Джаната партиясы ең ірі партия ретінде көзге түсті.
Экономикалық реформалар
П.В. Нарасимха Рао бастаған сол кездегі Премьер-министр және оның сол кездегі Қаржы министрі Д. Манмохан Сингх қабылдаған саясаттардың нәтижесінде Үндістан экономикасы қарқынды дамыды. Экономикалық реформалар төлем балансының күрделі дағдарысының алдын алуға жауап ретінде жүзеге асырылды. Рао әкімшілігі ірі, тиімсіз және зиян келтіріп отырған мемлекеттік корпорацияларды жекешелендіруді бастады. УФ үкіметі реформаларды қолдайтын прогрессивті бюджет қабылдауға тырысты, бірақ 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы және саяси тұрақсыздық экономикалық тоқырауға әкелді. Ваджпаи әкімшілігі жекешелендіруді, салықтарды төмендетуді, дефицит пен қарыздарды азайтуға бағытталған тұрақты фискалдық саясатты және қоғамдық жұмыстарға қатысты бастамаларды жалғастырды. Бангалор, Хайдарабад, Пуне және Ахмадабад сияқты қалалардың мәртебесі мен экономикалық маңыздылығы артып, дамып келе жатқан өнеркәсіптердің орталықтарына және шетелдік инвестициялар мен компаниялардың тарту орталығына айналды. Салық жеңілдіктері, жақсы коммуникациялық инфрақұрылымы және төменгі реттеу сияқты стратегияларды пайдаланып, арнайы экономикалық аймақтар құру елдің көптеген аймақтарында өте табысты болды. Өнеркәсіптің ғылыми салаларындағы білімді және дағдылы мамандардың жаңа буыны Үндістан экономикасын дамытуға көмектесті, ал ақпараттық технологиялар индустриясы компьютерлердің кең таралуымен бірге бүкіл Үндістанда қалыптасты. Жаңа технологиялар дерлік барлық өнеркәсіп салаларындағы қызмет тиімділігін арттырды, сонымен қатар білікті жұмыс күшінің болуынан да пайда тапты. Шетелдік инвестициялар және Үндістанның еңбек нарығына жұмыс орындарын аутсорсингтеу Үндістанның экономикалық өсуін одан әрі күшейтті. Бүкіл Үндістанда үлкен орта тап қалыптасты, бұл сұранысты арттырып, тұтыну тауарларының кең ассортиментін өндіруге ықпал етті. Жұмыссыздық деңгейі тұрақты түрде төмендеп келеді және кедейлік шамамен 22%-ға дейін төмендеді. Жалпы ішкі өнімнің өсуі 7%-дан асты. Маңызды қиындықтар сақталғанымен, Үндістан экономикалық өрлеу кезеңін басынан өткеруде, бұл оны әлемдік экономиканың алдыңғы қатарына шығарды және саяси және дипломатиялық тұрғыдағы ықпалын арттырды.
Коалиция дәуірі
1996 жылғы мамырдағы жалпыұлттық сайлаудан кейін Бхаратия Джаната партиясы (БЖП) Лок Сабхадағы ең ірі партия болып шықты, бірақ сол парламентте көпшілікті қамтамасыз етуге жеткілікті күші болмады. Премьер-министр Атал Бихари Ваджпаи басшылығымен БЖП коалициясы 13 күн билікте болды. Барлық саяси партиялар тағы бір сайлаудың болуын қаламайтындықтан, 14 партиядан тұратын коалиция, оның ішінде Джаната Дал партиясы, Біріккен майдан деп аталатын үкімет құрды. Карнатаканың бұрынғы бас министрі Х.Д. Деве Гоуда басқарған Біріккен майдан үкіметі бір жылға жетпеді. Конгресс партиясының басшысы 1997 жылғы наурыз айында қолдауын кері тартып алды. 16 партиядан тұратын Біріккен майдан коалициясының премьер-министрі ретінде Индер Кумар Гуджрал тағайындалды. 1997 жылғы қарашада Конгресс партиясы Біріккен майданға қайта қолдау көрсетуден бас тартты. 1998 жылғы ақпан айында өткен жаңа сайлауда БЖП парламентте ең көп мандатты (182) иеленді, бірақ бұл көпшілікке жетпеді. 1998 жылғы 20 наурызда Президент БЖП басқаратын коалициялық үкіметті іске қосты, Ваджпаи қайтадан премьер-министр болды. 1998 жылғы 11 және 13 мамырда бұл үкімет бірнеше жер асты ядролық сынақтар жүргізді, олар жиынтығында Покран II деп аталды, бұл Пакистанды сол жылы өз сынақтарын жүргізуге итермеледі. Үндістанның ядролық сынақтары АҚШ Президенті Билл Клинтон мен Жапонияны 1994 жылғы Ядролық қару таралуын болдырмау туралы заңға сәйкес Үндістанға экономикалық санкциялар салуға мәжбүр етті және кең ауқымды халықаралық айыптауға әкелді. 1999 жылдың басында Премьер-министр Ваджпаи Пакистанға автобуспен сапар жасап, Пакистанның премьер-министрі Наваз Шарифпен кездесіп, екіжақты Лахор бейбітшілік декларациясына қол қойды. Каргил қақтығысының сәтті аяқталуынан кейін қол жеткізген үлкен беделінің арқасында Ұлттық демократиялық альянс – БЖП басқаратын жаңа коалиция 1999 жылғы қазан айында Ваджпаи премьер-министр болып үкімет құру үшін көпшілік дауысын алды. Мыңжылдықтың соңы Үндістан үшін ауыр соққы болды, өйткені Орисса штабында циклон болды, нәтижесінде кем дегенде 10 000 адам қаза тапты.
2014 Бхаратия Джаната Партиясының (БЖП) үкіметке оралуы
Хиндутва қозғалысы, индуист ұлтшылдығын жақтаған, 1920 жылдары пайда болды және Үндістандағы ықпалды саяси күш ретінде қалып келді. 1950 жылдардан бері діншіл оңшылдардың басты партиясы – «Бхаратия Джана Сангх» болды. 1977 жылы «Джана Сангх» «Джаната» партиясына қосылды, бірақ үш жылдан кейін партия тарағаннан соң, 1980 жылы «Джана Сангхтың» бұрынғы мүшелері «Бхаратия Джаната партиясын» (БЖП) құрды. БЖП келесі онжылдықтарда қолдаушылар базасын кеңейтіп, қазір Үндістандағы ең үлкен саяси партияға айналды. 2013 жылдың қыркүйегінде Гуджарат штатының бас министрі Нарендра Моди 2014 жылғы Лок Сабха сайлауы алдында БЖП-ның премьер-министрлікке үміткері болып тағайындалды. БЖП-ның негізін қалаушы мүшесі Л.К. Адвани бастаған бірнеше БЖП жетекшілері бастапқыда Модидің кандидатурасына қарсылық білдірді. Бұрынғы сайлаулардағы стратегиядан өзгеше, Моди БЖП-ның президенттік үлгідегі сайлау кампаниясында басты рөл атқарды. 2014 жылдың басында өткен 16-шы жалпыұлттық сайлауда БЖП басшылығындағы Ұлттық Демократиялық Альянс (ҰДА) үлкен жеңіске жетті; альянс абсолютті көпшілік дауыс алып, Моди премьер-министрлік қызметін атқаратын үкімет құрды. Моди үкіметінің кең өкілеттігі мен халыққа танымал болуы БЖП-ға Үндістандағы бірнеше штаттық сайлауда жеңіске жетуге көмектесті. Моди үкіметі өндіріс пен инфрақұрылымды дамытуға бағытталған бірнеше бастамалар мен кампанияларды іске қосты, оның ішінде – «Үндістанда жасалған», «Цифрлық Үндістан» және «Таза Үндістан» жобалары. 2017 жылы Үндістан тарихындағы ең ірі салық реформасы – тауарлар мен қызметтер салығы (ТҚС) енгізілді. Жамму және Кашмирдің Пулуама ауданында Шри-Нагар – Джамму тас жолындағы көліктер колоннасына, Орталық резервтік полиция күшінің (ОРПК) әскерлерін тасымалдап бара жатқанда, көлік құралында жарылғыш заттармен жүктелген шабуыл жасалды. Үндістан 2019 жылы Балокотқа әуе шабуылын жүргізді, оның әскери ұшақтары Кашмирдегі де-факто шекараны кесіп өтіп, Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва аймағындағы Балокот қаласына бомба тастады. Үндістан мен Пәкістан әскери ұшқыштары арасындағы қақтығыстан кейін, үнділік эскадрилья командирі Әбхинандан Вартаман пәкістандық тарапқа тұтқынға алынды. Әлемнің әртүрлі елдерінің басшыларының қысымы мен Вена конвенциясының шектеулеріне бағынып, Пәкістан үнділік ұшқышты босатуға мәжбүр болды. Үндістан Конституциясының 370-бабын жойғаннан кейін, Джамму және Кашмир штаты Джамму және Кашмир және Ладакх деп аталатын екі бөлек одақтық аумаққа бөлінді. 2019 жылы БЖП үкіметі азаматтық туралы заңға түзетулер енгізді, бұл кең ауқымды наразылықтарға әкеп соқты.
2020 жылдар
2020 жылдың ақпан айында Делиде тәртіпсіздіктер басталды. Азаматтықтандыру туралы заңға енгізілген өзгерістерке қарсы наразылықтар осыған себеп болған фактор ретінде сипатталды. 2020 жылдың 5 мамырынан бастап үнді және қытай әскерлері арасындағы қақтығыстардан кейін Үнді-Қытай шекарасындағы жағдай ушықты. 2020 жылдың 5 тамызында Премьер-министр Моди "Бхуми Пуджан" (үнділіктердің жерді қазу рәсімі) арқылы Рама туған жеріне арналған храмның құрылысын ресми түрде бастады. 2020 жылдың қыркүйек айында екі палатада да үш сағаттан кем уақыт талқыланған, кейіннен қатты дау тудырған шаруашылық реформасы заңдары қабылданды. Шаруалардың бір жылдық наразылығынан кейін, 2021 жылдың қараша айында Премьер-министр Моди заңдарды Жоғарғы палатада үш минутта, ал Сенатта тоғыз минутта, талқылаусыз жойды.
COVID-19 пандемиясы
Үндістанда COVID-19 пандемиясы 2020 жылдың 30 қаңтарында Триссур қаласында алғашқы жағдай тіркелгеннен кейін басталды. Екі айдан соң, 2020 жылдың наурызында премьер-министр Моди COVID-19-дың таралуын тоқтату үшін төрт сағаттың алдында елде толық карантин жариялады. Бұл миллиондаған адамның жұмысынан айрылуына және көптеген адамның қаза болуына әкелді. Үндістан экономикасы екі таңбалы пайыздық көрсеткішпен төмендеді. 2020 жылдың қыркүйегінде Үндістанның денсаулық сақтау министрі Харш Вардан елдің 2021 жылдың бірінші тоқсанына дейін вакцинаны бекітіп, таратуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Үндістанда COVID-19-ға қарсы вакцинация 2021 жылдың 16 қаңтарында басталды. 2021 жылдың сәуір айының басында елде инфекцияның екінші толқыны күш алып, қиратушы салдарға әкелді. Нью-Йорк мемлекеттік университетінің саяси ғылымдар доценті Кристофер Клэридің сөзіне қарағанда, Үндістанда COVID-19 пандемиясының екінші толқынына үкімет тарапынан технократиялық біліктілік мүлдем болмады. Екінші толқын денсаулық сақтау жүйесіне ауыр жүк салды, оның ішінде сұйық медициналық оттегінің жетіспеушілігі де болды. Мамыр айының соңына қарай жаңа жағдайлардың саны бірте-бірте төмендеді және вакцинация қайта қарқын алды. 2021 жылдың 21 қазанында Үндістан 1 миллиард доза COVID-19 вакцинасын салды. Пандемия кезінде Үндістанда COVID-19-мен байланысты ресми қазалар саны жарты миллионнан кем болса да, барлық себептерге байланысты артық өлім-жітім 3-тен 5 миллионға дейін бағаланды.
Ковидтен кейінгі Үндістан
2022 жылдың 25 шілдесінде Друпади Мурму Үндістанның жаңа президенті ретінде ант берді, бұл Үндістандағы тұңғыш тайпалық президент болуымен тарихи оқиғаға айналды. Көбінесе рәсімдік лауазым болғанымен, Мурмуның тайпалық әйел ретінде сайлануы маңызды жайт. 2022 жылдың 15 тамызында Үндістан Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанына 75 жылдығын тойлады. 2023 жылдың сәуір айында Үндістан 1,425 миллиардтан астам халқымен Қытайды басып өтіп, әлемдегі ең көп халқы бар ел атанды. 2023 жылдың 9-10 қыркүйегі аралығында Нью-Делидегі Прагати Майдандағы Халықаралық көрме және конгресс орталығында G20 саммиті өтті, оны Үндістан қабылдады. ISRO әзірлеген және ұшырған "Чандраян-3" айға қондыру аппараты 2023 жылдың 23 тамызында Айға сәтті қонды, осылайша Үндістан Кеңес Одағы, Қытай және АҚШ-тан кейін Айға қонған төртінші ел болды.
Либерализацияға дейінгі кезең (1947-1991)
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Үндістанның экономикалық саясатына отаршылдық тәжірибе әсер етті, оны Үндістан басшылары британдық әлеуметтік демократиясымен және Кеңес Одағының жоспарлы экономикасымен танысқандықтан, қанаушылық ретінде қарады. Ішкі саясат протекционизмге ұмтылды, импортты алмастыру индустрияландыруға, экономикалық араласуға, үлкен мемлекеттік секторға, бизнес реттеуге және орталық жоспарлауға баса назар берілді, ал сауда және шетелдік инвестициялар саясаты салыстырмалы түрде либералды болды. Үндістанның бесжылдық жоспарлары Кеңес Одағындағы орталық жоспарлауға ұқсас болды. 1950 жылдардың ортасында болат, кен өндіру, станок жасау, телекоммуникация, сақтандыру және электр стансалары сияқты салалар тиімді түрде мемлекеттік меншікке алынды. Бұл кезеңдегі Үндістан экономикасы «Дирижизм» деп сипатталады. Үндістанның тұңғыш премьер-министрі Джавахарлал Неру және статистик Прасанта Чандра Махаланобис елдің тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында экономикалық саясатты жасап, іске асырды. Олар өз стратегиясынан үміт күтті, ол мемлекеттік және жеке секторлардың ауыр өнеркәсібін қарқынды дамытуды қамтиды және кеңестік үлгідегі орталық басқару жүйесінен гөрі тікелей және жанама мемлекеттік араласуға негізделді. Капиталды және технологияны көп қажет ететін ауыр өнеркәсіпке бірден назар аудару және қолмен жұмыс істейтін, біліктілігі төмен шағын өнеркәсіптерге субсидия беру саясатын экономист Милтон Фридман сынға алды, ол капитал мен еңбекті ысыраптайды және шағын өндірушілердің дамуын тежейді деп ойлады. 1965 жылдан бастап жоғары өнімді сорттардың тұқымдарын қолдану, тыңайтқыштарды көбейту және суару жүйесін жақсарту Үндістандағы «Жасыл революцияға» үлкен үлес қосты, ол егіс өнімділігін арттыру, егіс құрылымын жақсарту және ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы байланысты күшейту арқылы ауыл шаруашылығының жағдайын жақсартты. Алайда, бұл капиталистік шаруашылықтың өсуіне, институционалдық реформаларды ескермеуге және табыс арасындағы айырмашылықты кеңейтуге әкелетін тұрақсыз күш ретінде де сынға ілікті. 1984 жылы Раджив Ганди экономикалық либерализация уәдесін берді, ол В. П. Сингхті қаржы министрі етіп тағайындады, ол салықтан қашуды азайтуға тырысты және осы шаралардың нәтижесінде салық түсімдері артты, бірақ салықтар төмендетілді. Бұл үдеріс Ганди мырзаның кезеңінің соңында қарқынын жоғалтты, өйткені оның үкіметі даулы оқиғалармен мазаланды.
Либерализациядан кейінгі кезең (1991 жылдан бастап)
Кеңес Одағының ыдырауы, Үндістанның маңызды сауда серіктесі болған, және Перс шығанағындағы соғыс, мұнай бағасын күрт өсірген, Үндістандағы төлемдер балансының ауыр дағдарысына әкеп соқты, ел қарыздарын төлей алмау қаупіне тап болды. Үндістан Халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) 1,8 миллиард доллар көлемінде кепілдік несие сұрады, ал ХВҚ жауабында либерализация талап етті. Осыған жауап ретінде Нарсимха Рао үкіметі, оның ішінде Қаржы министрі Манмохан Сингх 1991 жылы экономикалық реформаларды бастады. Реформалар «Лицензиялық тәртіпті» жойды, тарифтер мен пайыздық ставкаларды төмендетті, көптеген мемлекеттік монополияларды тоқтатты және көптеген салаларда тікелей шетелдік инвестицияларды автоматты түрде мақұлдауға мүмкіндік берді. 1991 жылдан бері либерализацияның жалпы бағыты өзгерген жоқ, бірақ ешбір үкімет кәсіподақтар мен фермерлер сияқты ықпалды топтарға қарсы тұруға тырыспады, сондай-ақ еңбек заңдарын реформалау және ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларды азайту сияқты даулы мәселелерді шешуге батыл болған жоқ. 21-ші ғасырдың басында Үндістан экономикаға мемлекеттік бақылауды едәуір азайту және қаржылық либерализацияны күшейту арқылы еркін нарықтық экономикаға қарай дамыды. Бұл өмір сүру ұзақтығының, сауаттылық деңгейінің және азық-түлік қауіпсіздігінің артуымен бірге жүрді, бірақ қала тұрғындары ауыл тұрғындарына қарағанда осы өзгерістерден көбірек пайда көрді. Осы ғасырдың екінші онжылдығында Үндістан экономикасы номиналды ЖІӨ бойынша әлемдегі тоғызыншы орыннан бесінші орынға көтеріліп, Ұлыбритания, Франция, Италия және Бразилияны басып өтті. Экономика Манмохан Сингхтің екінші мерзімінде өсу қарқынын төмендетті, бірақ 2013-2014 жылдары ЖІӨ өсуі 6,4%-ға дейін үдеп, өткен жылғы 5,5%-дан жақсарды. 2014-2015 және 2015-2016 жылдары өсім 7,5% және 8,0% деңгейіне жетті. Алайда, өсім қарқыны кейіннен төмендеп, 2016-2017 және 2017-2018 жылдары тиісінше 7,1% және 6,6% құрады, бұл 2016 жылғы Үндістан банкноттарының айналымнан шығарылуының (демонетизация) және тауарлар мен қызметтер салығының (GST) салдарынан болды.
COVID-19 пандемиясы және оның салдары (2020 қазіргі)
COVID-19 пандемиясы кезінде көптеген рейтингтік агенттіктер Үндістанның ЖІӨ болжамын 2021 қаржы жылына қарай теріс көрсеткіштерге төмендетті, бұл Үндістанда 1979 жылдан бері ең ауыр дағдарысқа нұсқау берді. Үндістан экономикасы 6,6 пайызға төмендеді, бұл күтілген 7,3 пайыздық төмендеуден артық. 2022 жылы Fitch Ratings рейтингтік агенттігі Үндістанның перспективасын S&P Global Ratings және Moody's Investors Service агенттіктерінің перспективаларымен салыстырылатын «тұрақты» деңгейіне көтерді. 2022–2023 қаржы жылының бірінші тоқсанында Үндістан экономикасы 13,5 пайызға өсті.
Негізгі дереккөздер
А. Аппадорай, ред. Үндістанның сыртқы саясаты және қарым-қатынастары бойынша таңдалған құжаттар (Дели: Оксфорд университетінің баспасы, 1982)