Кіріспе

Неміс дәрігері Теодор Максимилиан Бильхарц (23 наурыз 1825 – 9 мамыр 1862) – паразитология саласында жаңалықтар ашқан неміс дәрігері. Оның еңбектері тропикалық медицинаның негізін қалады. Ол Ежелгі Египетте ежелгі заманнан бері белгілі қанды несептің (гематурия) себепшісі – Schistosoma haematobium қан құртын ашқандығымен танымал. Бұл паразит көк шөлке ісігінің (ракул) пайда болуына себепші, және Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі оны 1-ші топтағы канцероген деп жариялаған. Инфекция билхарзия немесе билхарзияз, сондай-ақ шистосомоз деп аталады. Бильхарц Германияның Сигмаринген қаласында дүниеге келді және білім алды. 1845 жылы Альберт Людвигс университетінде табиғат ғылымдары мен философияны бітіргеннен кейін, 1849 жылы Тюбинген университетінен медицина ғылымдарының докторы болды. 1850 жылы ол бұрынғы ұстазы Вильгельм Гризингермен бірге Каирдегі Каср-Эль-Эйн ауруханасында жұмыс істеу үшін Мысырға барды. Ол онда алғашқы мәйіттерді кесуші болды. Мәйіттерді кесу барысында ол түрлі гельминттер паразиттерін байқады және 1851 жылы Hymenolepis nana таспа құрты мен Heterophyes heterophyes жалпақ құртын тапты. Сол жылы ол өлген солдаттың денесінен еркек құртты тапты. Бұл жаңа құрт, екі сорғышқа ұқсас аузы бар, Distomum haematobium деп аталды, ал оның сипаттамасын оның ұстазы Карл Теодор Эрнст фон Зибольд 1852 жылы жариялады. Ол ауруды құрттар емес, жұмыртқалар тудыратынын анықтады. Сондай-ақ ол, кейіннен Schistosoma mansoni деп аталған, адамдардың ең көп таралған гельминті екенін анықтады. Каср-Эль-Эйн медицина мектебінде (қазіргі Каир университетінің бөлігі) анатомия профессоры болып жұмыс істеген кезде, Саксен-Кобург және Гота герцогы Эрнест II ұйымдастырған экспедиция кезінде Масавада тиф немесе қызба қызыл ауруына шалдықты. Ол 37 жасында осы аурудан қайтыс болды. Біріккен Араб Республикасы 1962 жылы оның құрметіне Теодор Бильхарц атындағы ғылыми-зерттеу институтын құрды.

Ерте өмір және білім

Теодор Билхарц Германияның Сигмаринген қаласында, Хогенцоллерн-Зигмарингенде дүниеге келген. Оның әкесі, Жозеф Антоний Билхарц (1788–1877), қазына кеңесшісі, Хогенцоллерн князі Карл Антонның кеңесшісі болған. Оның анасы Элиза Фер (1800–1889) – швейцариялық Золлихофер отбасынан шыққан. Ол тоғыз баланың ең үлкені болды, олардың төртеуі нәресте шағында қайтыс болды. Билхарц Сигмарингендегі жергілікті мектепте оқыды және 1843 жылы Fürstlich Sigmaringer Gymnasium гимназиясын үздік балмен аяқтады. Ол геология, биология және поэзияға қызығушылық танытты. Оның сақталған өлеңі – «Серафтардың саяхаты» («Die Trane des Seraphs») мектеп оқу жылдарында жазылған. Сыныпта латын, грек және еврей тілдерінен ең жоғары ұпай жинады. 14 жасында драма жазып, ежелгі комикалық эпосты – «Бақалар мен егеуқұйрықтар шайқасы» («Batrachomyomachia») аударды. Көп ұзамай ол табиғат ғылымдарына деген құштарлығын, негізінен, өзінің атасы Каспар Золликофер фон Альтенклингеннен қалған кітапхана мен үлгілер арқылы дамытты, ол белгілі швейцариялық биолог болған. 1843 жылғы қысқы семестрде Билхарц Фрайбург им Брейсгаудағы Альберт Людвигс Университетіне (Фрайбург университеті) түсіп, табиғаттану және философияны оқыды. Ол жеңіс сыйлығымен құрама микроскоп (Oberhaus микроскопы) сатып алып, оны өмірі бойы қолданды. Сонымен қатар, ол Вильгельм Гризингермен, сол кезде Тюбингенде интернист болып жұмыс істеген невролог және психиатрмен жақын қарым-қатынас жасады. Билхарц 1849 жылы мемлекеттік емтиханды медициналық дәрігер лицензиясын алу үшін тапсырды және оқу барысындағы үздік нәтижелерінің арқасында емтихансыз-ақ медицина ғылымының мамандығына ие болды. Алайда, бұл ақпарат сенімді болмауы мүмкін, өйткені жақсырақ биографиялық деректер оның 1849 жылы емтихан тапсырғанын көрсетеді. Бітірген соң, ол дереу Карл Теодор Эрнст фон Зибольдтың Фрайбург университетіндегі ассистенты болып тағайындалды. Фон Зибольд – паразитология және одан кейінгі жаңалықтарға оның басты ықпалы болған тұлға. Билхарц бастапқыда Оңтүстік Америкада жұмыс істеуді жоспарлаған, себебі ол паразитология саласында жақсы зерттеулер жүргізуге үміттенеді: «Профессор болу жолы Америка арқылы Тюбинген арқылы қарағанда қысқа болуы мүмкін». Келесі жылы Фрайбургте анатомия профессоры болып тағайындалған Георг Людвиг Кобельт оны өзінің просекторы етіп алды.

Еңбек жолы мен жетістіктері

1850 жылы Киль университетінде жұмыс істейтін Вильгельм Гризингерді Мысыр мен Суданның валиі (губернаторы немесе вице-королі) Аббас I Мысырдағы медициналық қызметтерді басқаруға тағайындады. Ол валиге өзінің бұрынғы студенті Теодор Билхарц көмекшісі болып тағайындалса ғана бұл қызметке келісетінін мәлімдеді. Билхарц медициналық куәлігін күтіп тұрғанда, фон Сибольд оның әкесіне жазған хатында: «Жақсы Теодордың Мысырдағы қалуы оған және ғылымға пайдалы болсын деп тілеймін. Ұлым керемет Мысырда ұзақ тұруды өте тиімді пайдаланады деп сенемін. Құдай оның денсаулығын сақтасын», – деген кеңес берді. Билхарц ішкі медицина бөлімінің аға кеңесшісі болып жұмыс істеді, сондай-ақ әскери қызметке қабылданды, онда оған подполковник (Каимакам) шені берілді. Сол кездегі діни және дәстүрлі институттар өлкелеуге қарсы болғандықтан, Билхарц үшін мәйіттерді қарауға рұқсат беру – өте қолайлы жағдай болды. Осылайша Билхарц Мысырда хирургияның бас фельдшеры ретінде заңмен рұқсат етілген алғашқы мәйіттерді қараушы болды. Кейін Билхарцты Марсельден келген Антуан Клот (Мысырда Клот Бей деп танылған) алмастырды. Бірақ неміс консулы вице-корольді Билхарцтың ғылыми еңбектеріне орай оны қайтадан қызметке орналастыруға көндірді. 1856 жылы Клот Билхарцқа анатомия профессоры болуға мүмкіндік берді.

Гельминтология

Билхарц Мысырдағы алғашқы жылында Ancylostoma duodenale, Ascaris lumbricoides, Trichuris trichiura, pinworm (Oxyuris), шошқа тасқынды құрт (Taenia solium), ит тасқынды құрт (Echinococcus granulosus), ілгек құрт (Ancylostoma және Necator) және гинея құрт (Dracunculus medinensis) сияқты әртүрлі адам паразиттерін тауып, хабарлады. Оның алғашқы маңызды жаңалығы – 1851 жылы Каирде египеттік баланың жұқа ішегінен тапқан Hymenolepis nana тасқынды құрты болды. 1852 жылы фон Сибольд оған бастапқы атауын – Taenia nana деп берді. 1851 жылы Билхарц Каирдегі жұқтырған баладан жаңа ішек жалпақ құртын да тапты. Фон Сибольд 1852 жылы оны Distoma heterophyes деп атады. Ағылшын биологы Томас Спенсер Коббольд 1866 жылы Heterophyes деген жақсырақ туыс атауын жасады; осылайша, паразит Heterophyes heterophyes аталды. Билхарцтың нұсқасы Heterophyidae тұқымдасының алғашқы белгілі гельминті болды.

Биларзия мен Schistosoma haematobium-тің ашылуы

Ежелгі мысырлықтарда S. haematobium инфекциясына байланысты несеп аурулары тіркелген. Б.з.б. 16 ғасырдағы медициналық папирустарда ауру «ауруы» деп аталады, бұл несептің биларзиясы белгілерін көрсетеді. 5000 жыл бұрын жасалған мумияларда паразиттің жұмыртқалары табылған. Француз армиясының дәрігері Адриан Жак Рено 1808 жылы ауруды гематурия (қанды несеп) деп жариялады. XVIII ғасырдың соңында Наполеон әскері Мысырды «айыз келген еркектер елі» деп атады. Бұл аурудың кең таралуынан және француз армиясының қатты зардап шеккенінен болды. Аурудың себебі ешқашан анықталмаған. 1851 жылы мәйіттің несеп жолдарын жалғастыратын портальды венадан (portal vein) бір құрт табылды. Бұл – қан тамырлары ішіндегі паразиттік құртты алғаш рет көрген адам. Ол құрттың қандай екенін білмей, 1851 жылы 1 мамырда Бреслаудағы бұрынғы зоология профессоры фон Сибольдқа хат жазды: «Ол құрттың денесі тегіс және денесінен кем дегенде он есе ұзын спиральді құйрығы болды. Құйрық құрттың тегіс денесінің жалғасы болды, асқазан бетіне қарай жартылай каналға дөңгеленген; ішек каналының бұрмаланған соқыр ұшы оған өте анық созылды. Бұл қандай жануар?» Ол құрттың ұзын құйрығына қарамастан, оны церария (trematodes-тың бұрандалы құйрықты личинкасы) деп атауға болмайды, ол гистологиялық және морфологиялық жағынан мүлдем басқаша. Флюктердің ішінде бірегей болғандықтан, шистосомалардың екі денесі бар – әйел, ол дөңгелек құртқа ұқсайды, және еркек, ол бүктелген флюк – олар тұрақты түрде бірігіп (копула деп аталатын жағдай) жеке ересек құрттарды құрайды. Билхарц еркек флюк тапқан. Ол оның басқа флюктермен ұқсастығын білген, әсіресе ауыз тәрізді екі сорушы (қазір ауыз сорушы немесе ацетабулум және вентральді сорушы) үшін, ол бірден Distomum, грекше екі ауызды дегенді қолданды. Бірақ, ораған денесінен ол түтік құрт деп ойлады. Мамыр айының соңында ол тапқан құрттың түрімен бірдей басқа бір мәйіттен әйел үлгісін тапты. Ол құрттың ерекше флюк екеніне көз жеткізді, «Бір нәрсе керемет, жынысы екіге бөлінген трематод!» деп айқайлады. Бұрынғы барлық паразиттік флюктер бір адамда еркек және әйел жыныстық мүшелері бар гермафродит болған, бұл жағдай гонохоризм деп аталады. 18 тамызда фон Сибольдқа жазған хатында өзінің байқауын сипаттап, ол былай деп жазды: «Сіз менің таңғалуымды елестете аласыз, мен соқпақтың алдыңғы ашылуынан шығып, алға-артқа жылжып тұрған трематодты көрдім; ол біріншісіне ұқсас, тек әлдеқайда нәзік және нәзік. [Әйел] еркек артқы жағының соқпақ пішінді жарты арнасына толық жабылған, ол қабықшадағы семсерге ұқсас». 1852 жылдың наурыз айында Билхарц вирусқа шалдыққан адамдардың көк қуысынан көптеген жұмыртқалар тауып алды, бұл олардың паразиттер екенін көрсетті. Ол жұмыртқаның ауруды неден тудыруына көз жеткізе алмады және оларды бүйрек тастары (нефролития) мен басқа бүйрек проблемаларының себебі деп күдіктенді. Гризингер бұл құрт дизентерияға себепші деп ойлаған, бірақ Билхарц оның несеп жолдары ауруларына, соның ішінде гематурияға да себепші екенін анықтады. Ол құрттар мен жұмыртқаларды алғашқы рет 1881 жылы 1 желтоқсанда фон Зибольдқа жазған хатында суреттей сипаттады. Онда ол толық ғылыми атауын берді – Distomum haematobium; нақты атау қан тамырларындағы ерекше тіршілік ортасына қатысты. 1852 жылы фон Сибольд бұл жаңалық туралы өзінің редакторлығындағы «Zeitschrift für Wissenschaftliche Zoologie» журналында жариялады. Содан кейін Билхарц сол журналдың келесі томында паразиттің құрылымы мен оның тудырған ауруының толық сипаттамасын жариялады. Ол бұл ауруды «жылы климаттың эндемикалық гематуриясы» және «ішектің дизентериялық патологиясы» деп атады. 1852 жылдың басында Билхарц судағы жұмыртқадан дамыған эмбрионды (қазіргі мирацидия деп аталады; бірлік, мирацидиум) тауып, былай деп жазды: «[Мирацидиум] ұзын, цилиндрлі конус пішінді, ал алдыңғы жағы қалың, артқы жағы дөңгелек, алдыңғы жағы шығыңқы, бұрышты. Ол толықтай өте ұзын цилиамен жабылған». Ол мұғжизаның одан әрі дамуы туралы байқай алмаса да, оның ашылуы паразиттің өмірлік циклының жартысын ашып берді. Ол кезде ол аурудың (оның патологиясы) құрттардың өздері емес, жұмыртқалар тудырғандығын анықтады. 1856 жылы өзінің зерттеулерін «Вьенский медицинский журнал» журналына жариялады. Distoma және Distomum әртүрлі флюктерді сипаттау үшін жиі алмастырылып қолданылған. Тіпті Distomum haematobium кейде Distoma haematobium деп жазылған. 1856 жылы Генрих Меккель фон Хемсбах мұндай атауларды қолданудың орынсыз екенін сынға алды, өйткені бұл флюктерге қатысты жаңылыс есім. «Mikrogeologie: Ueber die Concremente im thierischen Organismus» кітабында ол былай деп мәлімдеді: «Distoma туысы қолданылмауы керек, оны Billharzia (қос «l» басып шығару қатесі) деп алмастыру керек». Осылайша паразит Bilharzia haematobium аталды, және осымен фон Хемсбах аурудың атын билхарзия деп атады. Фон Хемсбахтың одан кеңінен таралмаған жарияланымдарынан хабарсыз, Дэвид Фридрих Вайнланд 1858 жылы Schistosoma (грекше «бөлінген дене», еркек және әйелдің жекеленуін көрсетеді) атауын ұсынды. Бір ғасырлық пікірталас пен шатасудан кейін, 1954 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы (ICZN) Schistosoma haematobium атауын басымдық ережесіне сәйкес ресми мойындады. Алайда, нағыз басымдық сақталса, Bilharzia haematobium қабылдануы керек еді. Ауру билхарзия (немесе билхарзиоз) деп белгілі болды, ол ашқан адамның құрметіне берілген, және бұл термин Schistosoma түрлерімен жұқтырудың барлық түрлері үшін кеңінен қолданылады. 1949 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) медициналық терминология үшін билхарзия атауын қабылдады. ICZN 1954 жылы Schistosoma haematobium атауын бекіткен кезде, ауруды билхарзиоз деп атау ұсынылды. Ресми ғылыми атауға сәйкес, шистосомоз кеңінен қолданыла бастады. 19 ғасырдың соңында Кобболд «S. haematobium адамдар үшін ең қауіпті паразит» екенін сөзсіз мойындады. Неміс анатомы Густав Фрич оны «адамзаттың нашар жауы» («schlimmerer feind der menschheit») деп атады. Британдық хирург Реджинальд Харрисон 1889 жылы S. haematobium несеп қабығының қатерлі ісігін тудыратынын анықтағаннан кейін, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (WHO) Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) 2009 жылы оны 1-топтық канцероген деп жариялады. Ол толыққанды дәлелденген канцерогенді организм болды.

Schistosoma mansoni-нің ашылуы

1852 жылы наурыз айында Билхарц жұқтырған адамдардан паразиттің жұмыртқаларын тапқанда, ол шистосома жұмыртқаларының ерекше қасиетін байқады – әрбір жұмыртқада тікен бар екенін, оны ол "ұштық қосымша" деп атады. Ол тікенді жұмыртқаларды қантамыр мен ішекте де көрді. Билхарц фон Сибольдқа кейбір жұмыртқалардың ұшында тікендері болса, ал кейбіреулерінің бүйірінде тікендері бар екенін жазды. Билхарц ересек құрттардың анатомиясы мен шығаратын жұмыртқалар санының да әртүрлі екенін атап өтті. Оның салған суреттері кейін S. mansoni ересектеріне тән екені анықталды.

Балықтардың электрлік мүшелері

Бильхарзияны ашқаннан кейін, Бильхарц египеттік электр балығының, халық арасында «көккіреуші балық» деп танылған, электрлік мүшелерін зерттеді. Электр балықтары египеттік тарих бойына белгілі болған және көне иероглифтерде жиі бейнеленген. Осы тарихи маңыздылығына орай, Бильхарц электрлік органдарға жасаған зерттеулерін бильхарзиядан да бағалы деп есептеді.

Кейінгі өмір және өлім

1858 жылы Билхарц Германияға туған қаласына және бұрынғы университеттеріне сапар шегіп, Венада дәріс берді. Ол жеті ай бойы Вена университетінің медицина факультетін бітірген ағасы Ричард Александр Альфонспен бірге болды. 1861 жылы жұқпалы аурулар бөліміне (сифилис және тері инфекциялары) ауыстырылды. Саксен-Кобург және Гота герцогы Эрнест II оны герцогиняның жеке дәрігері болып жұмыс істеуге шақырды. Мысырға оралғанда, ол өлім төсегінде болды және 1862 жылдың 6 мамырында 37 жасында қайтыс болды. Британдық паразитолог және биограф Гарри Арнольд Бейлис Билхарцтың өлімі туралы: «Каирдегі еуропалық колониясында одан да көп және шынайы қайғырған адам болған жоқ» деп жазды. Билхарцтың еңбектері мен қабірі 1928 жылы Каирде өткен Тропикалық медицина және гигиена жөніндегі бірінші халықаралық конгреске дейін көбінесе естен шығарылған еді. Конгресс Билхарзияның маңыздылығын көрсетті, оның есімі медицинаның алдына шықты және конференциядан кейін көп ұзамай оның қабірі іздеу тобымен қайта табылды.

Мұра

Бильхарзия немесе бильхарзияз – шистосомоздың тағы бір атауы, және осы термин техникалық жарияланымдарда, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы сияқты ресми ұйымдар тарапынан әлі де қолданылады. 1962 жылы Біріккен Араб Республикасы Гиза қаласында Теодор Билхарц атындағы ғылыми-зерттеу институтын құрды. Ай бетіндегі Билхарц кратері оның құрметіне аталған.