Кіріспе

Бразилиялық дәрігер және ғалым (1879–1934) Карлос Джастиниано Рибейро Чагас немесе Карлос Чагас (ˈkaʁluz ʒustʃĩniˈɐ̃nu ʁiˈbejɾu ˈʃaɡɐs; 9 шілде 1879 – 8 қараша 1934), клиникалық дәрігер және зерттеуші болып жұмыс істеген бразилиялық санитариялық дәрігер, ғалым және микробиолог. Шагастың ауруы деп аталатын, оның өзінің атымен аталатын протозойлық инфекцияны, сондай-ақ американдық трипаносомозды ашқаны үшін ең көп танылған, ол сонымен қатар пневмоцистикалық пневмонияның себепші саңырауқұлақтарын да ашқан. Ол екі патогенді 1909 жылы Рио-де-Жанейродағы Освальдо Круз институтында жұмыс істеп жүрген кезінде сипаттап, біріншісін өзінің досы Освальдо Круздың құрметіне Трипаносома крузи деп атады. Чагастың еңбегі медицина тарихында ерекше орын алады. Жағдайы қиын болса да, Чагас бұрын белгісіз жұқпалы ауруды, оның қоздырғышын, тасымалдаушысын (Триатомина), иесін, клиникалық белгілерін және эпидемиологиясын егжей-тегжейлі сипаттады. Чагас сонымен қатар Пневмоцистис паразиттік саңырауқұлағын алғаш рет ашқан және суреттеген, ол кейіннен ЖИТС (СПИД) науқастарында пневмоцистикалық пневмониямен байланысты болғандығы үшін танымал болды. Оның отбасы уақытының жартысын осы жерде өткізген. Ол төрт баланың үлкені болды, төрт жасында әкесі қайтыс болды. Жеті жасында анасы оны Сан-Паулудағы иезуиттік интернатқа берді. 1888 жылы император II Педро құлдықты жойған кезде саяси жағдай шиеленісті болды. Чагас мектептен кетуге мәжбүр болды. Содан кейін анасы оны Сан-Антониодағы жақын жердегі католик мектебіне ауыстырды, онда ол орта білімін аяқтады. Чагас Оуро-Претодағы Кен инженерлері мектебіне түсті, бірақ 1895 жылы бери-бери ауруына шалдығып, оқуын жалғастыра алмады. Оливейрада жазылып жатқанда, оның тағысы Карлос Рибейро де Кастро, белгілі дәрігер, оны медицинаны таңдауға көндірді. Диссертациялық зерттеу үшін Фахардо Чагасты Магуинхос институтының негізін қалаушы Освальдо Крузбен (1872–1917) таныстырды (кейіннен институт Круздың есімімен аталады), ол оған жетекшілік етуге ең лайықты болды. Бұл Чагас пен Круз арасындағы достық қарым-қатынасқа және Чагастың Круз институмен өмір бойы байланысын қамтамасыз етті.

Ерте мансап

Шагас ауылдық жерлерде қысқа ғана уақыт дәрігер болып жұмыс істегеннен кейін, безгекке қарсы күреске қатысуға келісті. 1905 жылы ол Сантос портының басқару органындағы Docas de Santos компаниясында жұмыс істеді, оның міндеті портының жұмысшыларына әсер еткен безгек эпидемиясымен күресу болды. Малярияның табысты алдын алу арқасында компания порт құрылысын аяқтауға қол жеткізді. Oswaldo Cruz құрметіне және сол жылы ол бұл паразиттерді Schizotrypanum cruzi, кейін Trypanosoma cruzi деп атады. Шагастың паразиттің адамдар мен басқа омыртқалы жануарларды жұқтыруы мүмкін деген алғашқы күдігі расталды. Ол көп ұзамай мысықтың қанынан паразиттерді тапты, ал одан бірнеше апта бұрын сол үйдің ішінде екі жасар қызды көрген болатын.

Шагастың жүрек ауруы

Адам организмінде *Trypanosoma cruzi* паразитін тапқаннан кейін, Шагас осы паразиттің қазір Шагас жүрек ауруы немесе Шагас кардиомиопатиясы деп аталатын қауіпті жүрек ауруына себеп болатынын анықтады. 1909 жылы ол Бразилияның медициналық журналы «Brazil Médico»-да адам трипаносомиазының жағдайын жариялады және оның ауыр жүрек ауруымен байланысты екенін көрсетті. 1910 жылы ол паразиттік инфекцияның кем дегенде үш түрлі көрініске бөлінетінін байқады: созылмалы жүрек ауруы, мидың дисфункциясы және қалқанша безінің мәселелері, әсіресе зоб. Жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болған адамның труппасын зерттеу барысында, жүрегінде қан жасушаларының жиналуымен (интерстициалдық мононуклеарлық жасушалардың инфильтрациясы) байланысты, ауыр трипанозомалық инфекция табылғандығын хабарлады.

Трипанозома минасенсе және пневмоцистис

Шагас сонымен қатар, эксперименттік түрде трипаносомамен жұқтырған теңіз шошқаларының өкпелерінен паразиттік саңырауқұлақ туысы – Пневмоцистис-ті алғаш рет тапқан. 1908 жылы «Бразилия Медико» журналында мармозеттердің қан үлгілерінде Trypanosoma minasense деп аталатын протозоан паразиті бар екенін хабарлады. Ол сондай-ақ, бұл паразит тағы бір протозоанмен байланысты екенін, бірақ оны анықтай алмағанын сипаттады. Ол кезде ол оны өзі анықтаған протозоаннан бөлек организм деп санамады, оны протозоанның тіршілік циклінің бір кезеңі деп ойлады. Сондықтан ол саңырауқұлақты да, протозоанды да Schizotrypanum cruzi деп сипаттады. Pneumocystis carinii түрінің бастапқы атауы кейіннен Pneumocystis jirovecii деп өзгертілді, себебі бұл паразиттің адамға жұғатын саңырауқұлақ екені анықталды. Шагас әдебиеттерді жақыннан қадағалап, айырмашылықты тез растады, содан кейін протозоанды қайтадан Trypanosoma cruzi деп атады.

Жеке өмір

Шагас жақсы оқитын студент болды. Медициналық мектепте ол "екі шамды студент" деп аталды, себебі сол кезде Рио-де-Жанейрода электр болмағандықтан, ол әр кешке оқу үшін екі шамды пайдаланатын. Медицина курсында оқып жүргенде, оның ұстазы Мигель Куто оны туысы Фернандо Лобомен таныстырды. Кейін ол Лобоның қызы Айриске үйленді. 1920-1924 жылдары ол Бразилия Денсаулық сақтау департаментінің директоры болды және оның құрылуын бастады. Шагас испан тұмауы, жұқпалы аурулар, мәйектің, балалар медицинасы, туберкулез және ауылдық эндемикалық ауруларға қарсы арнайы денсаулық сақтау және профилактикалық қызметтерді, науқандарды ұйымдастыруда белсенді болды. Ол медбикелерді даярлайтын мектеп ашты, санитарлық медицина концепциясын қалыптастырды, тропикалық медицинаның алғашқы төрағасы және гигиена бойынша аспирантураны құрды. Шагас Беренистен T. cruzi-ді ашқан күнін еске алу үшін осы шаралар жасалды.