Кіріспе
Кубалық эпидемиолог, сары қызылша зерттеушісі (1833-1915) Карлос Хуан Финлей (3 желтоқсан 1833 – 20 тамыз 1915) – сары қызылшаны зерттеудегі пионер ретінде танылған кубалық эпидемиолог, ол осы аурудың Aedes aegypti масалары арқылы жұғатынын анықтады.
Carlos Juan Finlay (December 3, 1833 – August 20, 1915) was a Cuban epidemiologist recognized as a pioneer in the research of yellow fever, determining that it was transmitted through mosquitoes Aedes aegypti.
Ерте өмір және білім
Финлей Кубаның Пуэрто-Принсипи қаласында (қазіргі Камагуэй) шотланд туған доктор Эдвард (Эдуардо) Финлей мен француз туған Элиза (Изабель) де Баррестің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол кезде Куба Испания Корольдігінің құрамында болды. Өмірінің кейінгі жылдарында ол берілген есімдерінің ретін "Карлос Хуан" деп өзгертті. Оның әкесі Симон Боливардың жанында күрескен дәрігер болды, ал оның отбасы Алькизарда кофе плантациясына иелік етті. 1844 жылы Францияда оқыды, бірақ екі жылдан кейін хореяға шалдыққандықтан Кубаға қайта оралуға мәжбүр болды. Жазылғаннан кейін 1848 жылы Еуропаға оралды, бірақ саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты тағы екі жыл Англияда қалды. Францияға келіп білімін жалғастырғаннан кейін, оған тиф ұстады және тағы да Кубаға оралды. Ол бұл теориясын 1881 жылғы Халықаралық санитариялық конференцияда таныстырды, онда ол жақсы қабылдады. Бір жылдан кейін Финлей сары қызылшаны тарататын организм ретінде Aedes туысына жататын масаны анықтады. 1900 жылы дәрігер және Кубаның АҚШ әскери губернаторы болған генерал Леонард Вудтың сөзімен айтқанда: "Доктор Финлейдің ілімінің расталуы – Дженнердің шалғындыққа қарсы вакцинаны ашқаннан бергі медицина ғылымындағы ең маңызды қадам". Бұл жаңалық 1903 жылдан бастап Панама каналын салуға бағытталған американдық науқан кезінде Уильям С. Горгасқа Панамада масалар арқылы таралатын аурулардың таралуын азайтуға көмектесті. Бұрын жұмыс істегендердің шамамен 10 пайызы безгек пен сары қызылшадан әр жылы қайтыс болатын. Финлей Гавананың Медициналық, физикалық және табиғи ғылымдар академиясының мүшесі болды. Ол француз, неміс, испан және ағылшын тілдерін еркін білді және латын тілінде оқи алатын. Оның қызығушылықтары кең болды және ол алапес, холера, гравитация және өсімдік аурулары сияқты әртүрлі тақырыптарда мақалалар жазды. Алайда, оның басты қызығушылығы сары қызылша болды және ол осы ауру туралы 40 мақаланың авторы болды. Аурудың таралуына аралық жануар-мезгілдің себепкер болды деген оның теориясы жылдар бойы қысымға ұшырады. Адамгершілікпен белгілі болған ол, медициналық көмекке қарызы жоқ пациенттерді жиі қабылдап тұратын. Оның еңбегі үшін Финлей Физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығына жеті рет ұсынылды, бірақ ол ешқашан сыйлыққа ие болған жоқ. 1908 жылы Францияның Құрмет легионының ұлттық орденін алды. 1915 жылдың 20 тамызында Финлей Гаванадағы үйінде қатты мидың қызметінің бұзылуынан туған инсульттан қайтыс болды.
Мұра
1928 жылы президент Жерардо Мачадо денсаулық сақтау және медицина саласына қосқан үлесі үшін Ұлттық Мерит орденін – Карлос Ж. Финлей орденін тағайындады. Бұл Куба Мемлекеттік Кеңесінің берілетін ең жоғары ғылыми наградасы. Орден 1959 және 1981 жылдар аралығында тоқтатылған. 1962 жылы Революциялық үкімет Карлос Ж. Финлейдің құрметіне Гавананың Ескі қаласының орталығындағы Куба көшесінде медицина тарихы мұражайын ашты. Гаванадағы Финлей медицина тарихы мұражайының қабырғасында мына жазу бар: «Куба ғылымының дамуына үлес қосқан адамдарға мәңгілік құрмет көрсету мақсатында Революциялық үкімет құрған «Карлос Ж. Финлей» Медицина ғылымдары тарихы мұражайы». Куба Республикасы Ғылым академиясының Ұлттық комиссиясы. Гавана, 1962 жылдың 13 маусымы. Гавана қаласының құрамына енген Марианао муниципалитетінде Финлейге арналған шприц пішіндес ескерткіш орналасқан, ол көбінесе «Эль Обелиско» (Обелиск) деп аталады. Финлейдің есімі 1981 жылғы кубалық пошта маркасында да бейнеленген. Финлейді еске алу үшін мүсін Панама қаласының жағалауында, оның құрылысына көмектескен каналдың жанында орнатылған. ЮНЕСКО-ның Карлос Ж. Финлей атындағы микробиология сыйлығы оның құрметіне аталған. Финлейдің туған күнінің 180 жылдығына орай 2013 жылдың 3 желтоқсанында Google Doodle-да көрсетілді. Карлос Ж. Финлей әскери госпиталі оның есімімен аталады. 1991 жылы құрылған Финлей вакциналар институты (испан тілінде Instituto Finlay de Vacunas) оның есімін иеленген, сондай-ақ Cetus шоқжұлдызындағы BD−17 63 b экзопланетасы да оның құрметіне аталған. Майами-Дейд округінің мемлекеттік мектептері Флорида штатының Вестчестер қаласындағы (бұрын Университет паркі деп белгіленген) Флорида халықаралық университетінің кампусында доктор Карлос Ж. Финлей атындағы бастауыш мектебін басқарады.