Малярияны ашқан ғалым: Рональд Росс өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Британдық дәрігер және Нобель сыйлығының лауреаты (1857–1932)

Эдинбург университетінің Камерон терапиясы сыйлығы (1901)
FRS (1901) (13 мамыр 1857 – 16 қыркүйек 1932) – британдық дәрігер, 1902 жылы безгек ауруының таралуы жөніндегі жұмысы үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алған. Ол алғашқы британдық Нобель сыйлығының иегері және Еуропадан тыс жерде туған тұңғыш адам болды. 1897 жылы масаның асқазан-ішек жолындағы безгек паразитін тапқандығы безгектің масалар арқылы жұғатынын дәлелдеді және осы аурумен күресу әдісіне негіз салды. Росс көп салалы ғалым болды, көптеген өлеңдер жазып, бірнеше роман жариялады және әндер шығарды. Ол сонымен қатар әуесқой суретші және математик болған. Ол 25 жыл бойы Үндістан медицина қызметінде жұмыс істеді. Осы қызметте жүрген кезінде ол маңызды медициналық жаңалықтар ашты. Үндістандағы қызметінен кеткеннен кейін Ливерпуль тропикалық медицина мектебінің оқытушысы болып жұмыс істеді және 10 жыл бойы институттың профессоры және тропикалық медицина кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарды. 1926 жылы ол өзінің еңбектерінің құрметіне құрылған Росс институты мен тропикалық аурулар ауруханасының бас директоры болды. Өмірінің соңына дейін сол қызметте болды.

Ерте өмір және білім

Росс Альморада, сол кездегі Компания билеген Үндістанның солтүстік-батыс провинциясында, Непалдың солтүстік-батысында дүниеге келді. Росс жазушы болғысы келсе де, әкесі 1874 жылы Лондондағы Санкт-Бартоломей ауруханасының медициналық колледжіне оқуға түсуді ұйымдастырды. Ол толықтай берілмейтіндіктен, уақытының көп бөлігін музыка шығаруға, өлеңдер мен пьесалар жазуға арнады. Ол 1880 жылы оқуды тастады. 1879 жылы ол Англия Корольдік хирургтар колледжінің емтиханын тапсырды және аптекагерлер қоғамының лицензиясын алу үшін оқып жүріп, Атлантика океанын кесіп өтетін бу кемесінде кеме хирургы болып жұмыс істеді. 1881 жылы ол екінші рет емтиханды сәтті тапсырды, содан кейін төрт айлық әскери медицина мектебінде оқығаннан кейін 1881 жылдың 5 сәуірінде Мадрас президенттігіне тағайындалған Үнді медициналық қызметінде хирург болып тағайындалды. Багажы кеденде тіркелмей тұрып, ол бірден Бомбей азаматтық ауруханасына барып, безгекпен ауыратын науқастарды іздеді және қан жағындыларын дайындауды бастады.

Құстарда безгек жұқтырудың ашылуы

1897 жылдың қыркүйегінде Росс Бомбейге ауыстырылды, одан кейін ол Раджпутанадағы (қазіргі Раджастан) безгексіз Кхервараға жіберілді. Жұмыс таппай шаршаған ол қызметтен кетумен қорқытып, жұмысының өміріне қанау болғанын айтты. Патрик Мэнсонның тікелей ұсынысы арқасында ғана үкімет оның Калькуттада "арнайы тапсырма" бойынша қызметін жалғастыруға мүмкіндік берді. Росс дереу безгек және висцеральді лейшманиоз (сондай-ақ кала-азар деп те аталады) ауруларын зерттеуге кірісті, осы мақсатта оған тапсырма берілді. Ол хирург генерал-лейтенант Куннингэмнің зертханасын зерттеулері үшін пайдалануға рұқсат алды. Безгекпен ауырған науқастармен жұмыс істеуге ол үлкермеді, себебі оларға дереу дәрі тағайындалатын. Ол Маханад ауылында зертханасы бар үй салып, ауылдың ішінде және айналасында масаларды жинау үшін уақыт-уақыт сол жерде тұрып қалатын. Ол Магомед (немесе Мухамед) Бекс және Пурбунаны (бірінші жалақы алғаннан кейін оны тастап кеткен) жұмысқа алды. Калькутта безгекке ұшырамайтындықтан, Мэнсон оны құстарды пайдалануға көндірді, өйткені бұл әдіс Ресейдегі Василий Данилевский және Америкадағы Уильям Джордж Маккалум сияқты басқа ғалымдармен де қолданылып келді. Росс келісті, бірақ "құс безгегін зерттеу үшін Үндістанға келудің қажеті жоқ" деп наразылық білдірді. Наурыз айында ол құстардың паразиттерінде алғашқы нәтижелерді көре бастады, олар адам безгегінің паразиттеріне өте ұқсас болды. 1898 жылдың шілдесіне қарай, құстардың (жұқтырылған шүмектер) ыңғайлы моделін пайдаланып, Росс кулекс масаларының құс безгегінде аралық мезбен қызмет ететінін анықтады. 4 шілдеде ол сілекей безінің масадағы безгек паразиттерін сақтау орны екенін анықтады. 8 шілдеде ол паразиттердің тіс шағу кезінде сілекей безінен шығатынына көз жеткізді. Кейіннен ол малярия паразиттерінің масалардан (осы жағдайда Кулекс түрінен) жұқтырған шүмектерге берілуін көрсетті, осылайша малярия паразиттерінің толық өмірлік циклын анықтады. 1898 жылдың қыркүйегінде ол Ассамның оңтүстігіне (Солтүстік-Шығыс Үндістан) висцеральді лейшманиоздың эпидемиясын зерттеу үшін барды. Оны Лабак шай плантациясының екінші дәрігері Грэм Кол Вилл Рамсей шақырды. (Оның микроскопы мен медициналық құралдары әлі де сақталған, ал масалардың суреттері ауруханада көрмеге қойылған.) Алайда, ол мүлдем сәтсіздікке ұшырады, өйткені кала-азар паразитінің (Лейшмания донавани, оған кейіннен 1903 жылы ғылыми атау берді) Anopheles rossi (Ғ.М.Джайлс берген ғылыми атауы) деп аталатын маса арқылы берілетініне сенді. (Қазіргі кезде балалық шақ ауруын құмжауыры жұқтыратыны белгілі.)

In September 1897, Ross was transferred to Bombay, from where he was subsequently sent to a malaria free Kherwara in Rajputana (now Rajasthan). Frustrated of lack of work he threatened to resign from service as he felt that it was a death blow to his pursuit. It was only on the representation of Patrick Manson, that the government arranged for his continued service in Calcutta on a "special duty". Ross immediately carried out research in malaria and Visceral leishmaniasis (also known as kala azar), for which he was assigned. He was given the use of Surgeon Lieutenant General Cunningham's laboratory for his research. He had no success with malarial patients because they were always immediately given medication. He built a bungalow with a laboratory at Mahanad village, where he would stay from time to time to collect mosquitoes in and around the village. He employed Mahomed (or Muhammed) Bux and Purboona (who deserted him after the first payday). As Calcutta was not a malarious place, Manson persuaded him to use birds, as being used by other scientists such as Vasily Danilewsky in Russia and William George MacCallum in America. Ross complied but with a complaint that he "did not need to be in India to study bird malaria". By March he began to see results on bird parasites, very closely related to the human malarial parasites. Using more convenient model of birds (infected sparrows), by July 1898 Ross established the importance of culex mosquitoes as intermediate hosts in avian malaria. On 4 July he discovered that the salivary gland was the storage sites of malarial parasites in the mosquito. By 8 July he was convinced that the parasites are released from the salivary gland during biting. He later demonstrated the transmission of malarial parasite from mosquitoes (in this case Culex species) to healthy sparrows from an infected one, thus, establishing the complete life cycle of malarial parasite. In September 1898 he went to southern Assam in (northeast India) to study an epidemic of Visceral leishmaniasis. He was invited to work there by Graham Col Ville Ramsay, the second Medical Officer of the Labac Tea Estate Hospital. (His microscope and medicals tools are still preserved, and his sketches of mosquitoes are still on display at the hospital.) However, he utterly failed as he believed that the kala azar parasite (Leishmania donovani, the very scientific name he later gave in 1903) was transmitted by a mosquito, which he refers to as Anopheles rossi (scientific name given by G. M. Giles). (It is now known that kala azar is transmitted by sandflies.)

Англия

1899 жылы Росс Үндістан медициналық қызметінен кетіп, Англияға Ливерпуль тропикалық медицина мектебінің лекторы болып қосылды. Ол әлемнің әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Батыс Африкада, Суэц каналы аймағында, Грецияда, Маврикийде, Кипрде және Бірінші дүниежүзілік соғыстан зардап шеккен жерлерде безгектің алдын алу жұмысын жалғастырды. Үндістан мен Шри-Ланкада безгекке қарсы күресу үшін тиімді ұйымдар құрды. 1902 жылы Росс Эдинбург университетінің терапия саласы бойынша Камерон сыйлығымен марапатталды. 1902 жылы Ливерпуль тропикалық медицина мектебінің тропикалық медицина кафедрасының профессоры болып тағайындалды және 1912 жылға дейін осы қызметте болды. 1912 жылы Лондондағы Кингс колледжі ауруханасының тропикалық аурулар бойынша дәрігері болып тағайындалды, сонымен қатар Ливерпульдегі тропикалық санитария кафедрасын басқарды. 1917 жылға дейін осы лауазымдарда қалды, содан кейін Британ соғыс кеңсесінің малариология бойынша (құрметті) кеңесшісі болды. Қараша айында Салоники мен Италияға кеңес беру үшін сапар шекті, жолда "Леукадия тасына жақын жатқан теңіз шығанағында (Сапфо осы жерде өзіне-өзі қол жұмсаған деп есептеледі)" кемесі торпеда шабуылынан құтылды. 1918-1926 жылдары Зейнетақы және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінде безгек жөніндегі кеңесші ретінде жұмыс істеді. Росс 1908 жылы Маврикийде жасаған есебінде бастаған безгек эпидемиологиясын зерттеу үшін математикалық модельдерді жасады. Ол бұл тұжырымды 1910 жылы "Безгектің алдын алу" атты кітабында (1911 жылы 2-ші басылымы) және 1915 және 1916 жылдары Корольдік қоғамда жарияланған ғылыми еңбектерінде одан әрі дамытты; оның эпидемиологиялық жұмыстарының бір бөлігі математик Хилда Хадсонмен бірлесіп жасалды. Бұл еңбектер эпидемиологиямен ғана шектелмейтін терең математикалық қызығушылықты көрсетті, сонымен қатар оны таза және қолданбалы математикаға маңызды үлес қосуға итермеледі. Росс 1912 жылы Медицина тарихы қоғамын құруға қолдау көрсеткен сэр Уильям Ослердің жақтастарының бірі болды, ал 1913 жылы медицина тарихы бөлімінің вице-президенті болып сайланды. 1913 және 1917 жылдар аралығында сэр Эдвин Дурнинг Лоуренстен қаржылық қолдау алып, Лондонның Уимпол көшесі, 1 нөмірдегі Корольдік медицина қоғамы ғимаратындағы Маркус Бек зертханасында тәжірибелер жүргізді.

In 1899, Ross resigned from Indian Medical Service and went to England to join the faculty of the Liverpool School of Tropical Medicine as lecturer. He continued to work on prevention of malaria in different parts of the world, including West Africa, the Suez Canal zone, Greece, Mauritius, Cyprus, and in the areas affected by the First World War. He also initiated organisations, which proved to be well established, for fighting malaria in India and Sri Lanka. In 1902, Ross was awarded the Cameron Prize for Therapeutics of the University of Edinburgh. He was appointed as Professor and Chair of Tropical Medicine of the Liverpool School of Tropical Medicine in 1902, which he held up to 1912. In 1912 he was appointed Physician for Tropical Diseases at King's College Hospital in London, and simultaneously hold the Chair of Tropical Sanitation in Liverpool. He remained in these posts until 1917 when he became (honorary) Consultant in Malariology in British War Office. He travelled to Thessaloniki and Italy in November to advise and on the way, "in a landlocked bay close to the Leucadian Rock (where Sappho is supposed to have drowned herself)", his ship escaped a torpedo attack. Between 1918 and 1926 he worked as Consultant in Malaria in the Ministry of Pensions and National Insurance. Ross developed mathematical models for the study of malaria epidemiology, which he initiated in his report on Mauritius in 1908. He elaborated the concept in his book The Prevention of Malaria in 1910 (2nd edition in 1911) and further elaborated in a more generalised form in scientific papers published by the Royal Society in 1915 and 1916; some of his epidemiology work was developed with mathematician Hilda Hudson. These papers represented a profound mathematical interest which was not confined to epidemiology, but led him to make material contributions to both pure and applied mathematics. Ross was one of the supporters of Sir William Osler in the founding of the History of Medicine Society in 1912, and in 1913 was the history of medicine section's vice president. Between 1913 and 1917, he received some financial support from Sir Edwin Durning Lawrence, and led experiments at the Marcus Beck laboratory in the Royal Society of Medicine building at 1 Wimpole Street, London.

Росс институты мен тропикалық аурулар ауруханасы

Росс тропикалық аурулар институты мен ауруханасы 1926 жылы құрылды және Бат-хаусқа орналастырылды – күзетші үйі және кең аумағы бар, Путни-Хиттағы Тиббет бұрышына жақын орналасқан әсем үй. Аурухананы сол кездегі Уэльс принці, болашақ король Эдуард VIII ашты. Росс өмірінің соңына дейін бас директор қызметін атқарды. 1902 жылғы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын қарастырғанда, Нобель комитеті бастапқыда сыйлықты Росс пен Грасси арасында бөлісуді жоспарлаған, бірақ Росс Грассиді қасақана алаяқтық жасады деп айыптады. Комитетте бейтарап төреші ретінде тағайындалған Роберт Кохтың ықпалының арқасында, салмақ Росске ауды; хабарламада айтылғандай, "Кох өзінің зор беделін пайдаланып, Грасси осы құрметке лайық емес екенін қатаң түрде мәлімдеді".

Жеке өмір және өлім

Рональд Росс эксцентрикалық және эгоцентрикалық адам ретінде танылды, ол "импульсивті адам" немесе "импульсивті ғалым" деп сипатталды. Оның кәсіби өмірі студенттерімен, әріптестерімен және басқа ғалымдармен үнемі қақтығысқа толы болғандай көрінеді. Оның Г. Б. Грассимен жекегі есеп айысуы ғылымда аңызға айналды. Ол ұстазы Патрик Мэнсонның жеке практикасынан түскен байлығына ашық қызғаныш білдірді. Оның "Сэр Патрик Мэнсонның естеліктері" (1930) безгек туралы жұмыстарында Мэнсонның ықпалын төмендетуге жасалған тікелей әрекет болды. Росс үкімет тарапынан қолдаудың жетіспеуінен жиі ашуланды (ол бұл жағдайды "әкімшілік варварлық" деп атады) және Глазгодағы Дәрігерлер мен Хирургтар Корольдік колледжінен. 1889 жылы Росс Роза Бесси Блоксамға үйленді (1931 жылы қайтыс болды). Олардың Дороти (1891–1947) және Сильвия (1893–1925) атты екі қызы және Рональд Кэмпбелл (1895–1914) және Чарльз Клей (1901–1966) атты екі ұлы болды. 1931 жылы әйелі қайтыс болды. Рональд пен Сильвия да одан бұрын қайтыс болды: Рональд 1914 жылғы 26 тамызда Ле-Като шайқасында қаза тапты. Росс ұзақ аурудан және астма шабуылынан кейін өзінің есімін алған ауруханада қайтыс болды. Ол жақын жердегі Путни Вейл зиратында әйелінің қасына жерленді.

Мұра

Калькуттадағы SSKM ауруханасының қабырғасындағы шағын ескерткіш Росс жасаған ашылуды еске салады. Ескерткіш 7 қаңтар 1927 жылы Лорд Литтонның куәлігінде Росс өзі ашты. Росс жұмыс істеген зертхана оның есімімен аталатын безгек клиникасына айналдырылды. Сыртқы қабырғада да тақташа бар. Сэр Рональд Росс – Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінің фризіндегі 23 есімнің бірі, олар қоғамдық денсаулыққа қосқан үлесі үшін таңдалған. 1995 жылы жарық көрген Амитав Гоштің «Калкутта хромосомасы» романы Росс өміріне негізделген. Сэр Рональд Росс паразитология институты Бегумпетте орналасқан ғимарат. 20 тамызда Росс безгектің аналық анофелес масасы арқылы жұғатылатынын анықтады. 20 тамыз кейіннен Бүкіләлемдік маса күні деп белгіленді. Зертхана Росс пен оның отбасының суреттерін көрсететін шағын мұражайға айналдырылды. Әртүрлі кестелер мен диаграммалар Росс жасаған безгек және оның жұқтыру жолдары туралы түсіндіреді. 20 тамыз Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінде 1897 жылы Росс жасаған ашылудың құрметіне Бүкіләлемдік маса күні ретінде тойланады. Сонымен қатар, Росс есімі және қоғамдық денсаулық пен тропикалық медицинаның тағы 22 иесі мектеп фризінде жазылған. Сэр Рональд Росс қағаздары қазір Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінде сақтаулы. Уимблдон орталығына жақын орналасқан Рональд Росс бастауыш мектебі оның есімімен аталған. Мектеп гербінің бір бөлігінде маса бейнеленген. Рональд Росс атымен Хайдарабадта, Османия университетінің жанында Сэр Рональд Росс паразитология институты құрылды. 2010 жылы Ливерпуль университеті жаңа биологиялық ғылым ғимаратын «Рональд Росс ғимараты» деп атады. Оны Росстің немересі Дәуіт Росс ашты. Бұл ғимарат Университеттің Инфекция және жаһандық денсаулық институаттарына орналасқан.