Кіріспе

Италиялық зерттеуші (1470-1517 жж.) Людовико ди Вартема, Бартема және Вертоманн деп те аталады (1470-1517 жж.) - итальяндық саяхатшы, күннама жазушы және аристократ. Ол Меккеге зыяратшы ретінде кірген алғашқы мұсылман емес еуропалықтардың бірі. Оның өмірі туралы барлық мәлімет оның 1510 жылы Римде жарық көрген "Людоико де Вартема Болоньезе" атты еңбегінде жазылған.

Таяу Шығыс

Вартема Болоньяда дүниеге келген. Ол алыс сапарларға аттанғанға дейін, әсіресе сәтті зерттеулерге қатысқан, оқиғаға, жаңалыққа және атақ-даңққа деген құштарлығынан басталған. 1502 жылдың соңында Вартема Еуропадан кетіп қалды. 1503 жылдың басында ол Александрияға жетіп, Нил өзенінен Каирге қарай өрлеп барды. Мысырдан Бейрутқа жүзіп, одан Триполиге, Алеппоға және Дамаскке сапар шегеді, онда ол Юнус (Иона) атымен мамлюк гарнизонына тіркеуге қол жеткізді.

Мекке

Дамаскіден Вартема хаж зыяратшыларының кербенінің мамлюк ертіп жүрушілерінің бірі ретінде Мекке мен Мединаға сапар шекті (1503 жылдың сәуір-маусымы). Ол исламның қасиетті қалаларын, діни саяхат орындары мен рәсімдерін ерекше дәлдігімен сипаттап, оның барлық дерлік мәліметтерін кейінгі жазушылар растады. Вартема бұл қалаларға португалдық Афонсу де Пайва е Перо да Ковильханнан кейін 1488 жылы келген алғашқы мұсылман емес еуропалықтардың бірі болды. Меккеде болған кезінде Вартема мұсылман саудагермен кездесіп, оны христиан деп айыптады.

Йемен

Меккелік саудагердің көмегімен Людовико де Вартема Үндістанға баратын араб сауда кемесіне Джедда қаласынан 80 км батысқа қарай орналасқан портқа кірді. Ол Қызыл теңізден, Баб-эль-Мандеб бұғазынан Аденге дейін жүзіп өтті. Алайда Аденге жеткенде, ол тұтқындалып, христиан тыңшысы ретінде түрмеге жабылды. Ол жақында араб кемелерін аулаған кейбір португал кемелерінің экипаж мүшесі деп айыпталды (бәлкім, бұл осы уақытта Аден шығанағында жүрген Висенте Содренің эскадрильясына сілтеме болған шығар). Өзінің айтуынша, Вартема Йемен сұлтандарының бірімен махаббатқа түскендіктен Аден мен Радада түрмеге қамалғаннан кейін бостандыққа шықты. Сұлтан оны Рададағы сарайына біршама уақыт ұстады. Ақырында, Вартама ауру болып көрінгенде, солтанның рұқсатын алып, Рададан Адендегі бір маманға барып емделу үшін кетеді. Кейін ол оңтүстік-батыс Арабияда сапар шекті (Санада болдым деп мәлімдеді), ақырында Аденге қайта оралды. Оның Санаға сапары мен оның байқауларының дұрыстығы, оның ішінде, оның Сұлтанның ұлының биіктігі екі ондық және адамдарды тістеп, өлтіріп, етін жеуге бейім екендігі туралы дәлелсіз сипаттамасының негізінде күмән тудырады.

Персия

Султананың ақшалай сыйлығын пайдаланып, Вартема Үндістанға баратын араб кемесінен жолдама алған. Бұл 1504 жылдың наурыз айы еді. Кеме алдымен Парсы шығанағына тоқтамақ еді, бірақ қарсы жел оны қарама-қарсы бағытта жүзуге мәжбүр етті, сондықтан ол оңтүстікке қарай жүзіп, Зейла мен Бербераға (Сомалидің жағалауында) тоқтады. Ол екі жердің де қысқаша сипаттамасын береді. Сомалиден кеме Араб теңізі арқылы Үндістанның Гуджарат штатындағы Диу портына дейін жүзіп барды. Диуден Камбай шығанағына дейін жүзіп, Гогоға жетті. Сол жердегі ісі біткен соң кеме Арабия теңізі арқылы Парсы шығанағына қарай бет алды. Кеме Мүсандам мысығының екінші жағындағы, шығанақтың кіреберісіндегі Джульфарға жағаға жетті, содан кейін мыс арқылы екі есе қайта оралып, Маскатта қысқаша тоқтады, содан кейін Ормуз сағасына қарай жүрді. Ормузға келген Людовико де Вартема көп уақыт тұрмай, Персияның құрлықтарына қарай жолға шығады. Ол солтүстік-шығысқа қарай Парсы арқылы Гератқа (Хормуздан он екі күндік жол) барып, одан кейін оңтүстік-батысқа қарай Ширазға (жиырма үш күндік жол) оралған көрінеді. Жол бойында ол өзеннен өтіп, оны (қате) Евфрат деп атайды (бәлкім, бұл Пулвар өзені). Ширазда Вартема бұрын Меккеде кездескен парсы саудагеріне кездейсоқ кездеседі. Тарихнамада "Казазионер" деп аталған парсы саудагері (әдетте парсы тіліндегі "Хуаджа Джунайрдың" итальяншасы) Вартемамен серіктестік құрды, оны әлі де "Юнус" деп атады және мұсылман деп сенді. Олар Вартеманың Азиядағы қалған саяхаттарында бірге болады. Баршаға белгілі, Вартема келісімнің кіші серіктесі болды, ал Казазионер оны болашақ күйеу баласы ретінде тәрбиелеп отырды. Келесі жол-жолы негізінен Казазионердің коммерциялық мүдделеріне байланысты болды, Вартема оны әдеттегі сауда аялдамаларында ертіп жүрді. Олар үлкен порт қаласына қарай жүрді, оны Вартема "Сиоромэндель" деп атайды, бұл Негапатамға сәйкес келеді, бұл Виджаянагараның Үндістанның Коромэндель жағалауындағы вассалдық қаласы. Бенгалияда Вартема қытайлық мәсіхші саудагерлермен кездеседі. Бұл үзіндіден кейін тарихшылар түрлі болжамдарға ұрынды. Вартеманың айтуынша, бұл жұп "Сарнау қаласынан" шыққан және олардың сияқты "басқа көптеген христиан иелері" болған, олардың барлығы "Катайдың Ұлы ханының азаматтары". Сарнаудың орналасқан жері белгісіз. Атауы қазіргі карталарда кездеспейді, бірақ сол кездегі басқа да бірнеше саяхатнамаларда кездеседі. Кейбіреулер (мысалы, Фра Одерико) Сарнау Солтүстік Қытайда деп санайды, бірақ басқалары (мысалы, Джованни да Эмполи, Фернао Мендес Пинто) оны Индокитайда деп болжайды. Ең жиі айтылатын пікір бойынша, Сарнау - Тайландтың Аюттая астанасы. "Сарнау" термині "Шар и Нау" деген парсы сөзінің көшірмесі болуы мүмкін, яғни "Жаңа қала", бұл атымен Аюттая да сол кезде белгілі болған. Олардың Катай туралы мәлімдемесінде ешқандай қарама-қайшылық жоқ: Аюттхая патшалығы, Индокитайдағы басқа патшалықтардың көпшілігі сияқты, Қытай императорына салыстырмалы түрде салық төлеген. Олардың "христиан" және "басқа көптеген христиан иелері" ретінде танылуы таңғажайып көрінуі мүмкін, өйткені бұл уақытта Таиландқа христиандықтың жеткені белгісіз еді. Алайда, несториандық христиан қауымдары Орта Азия мен Қытайда Моңғол империясымен тараған, ал 1368 жылы Юань әулетінің құлдырауынан кейінгі қуғын-сүргін несториандық христиан босқындардың Индокитайға кетуіне себеп болған болуы мүмкін. Кейінірек, Вартема өзінің саяхатнамасында Пегу (Бирма) билеушісінің осындай мәсіхшілердің бүкіл полкі бар екенін айтады. Алайда, Вартема олардың "біз сияқты ақ" және "армяндықтар сияқты бізге қарама-қайшы түрде жазады" деп мәлімдейді. Соңғы қателікті бір жағына қалдыра отырып (әрмен тілі латын қарпі сияқты солдан оңға қарай жазылады), Вартема сириялық қарптарды білдіруі мүмкін, бұл олардың этникалық жағынан Орталық Азия немесе парсы несториандық мәсіхшілері болуы мүмкін, олар Юань әулеті кезінде Қытайға көшіп барды, кейін Индокитайға жол тапты. Алайда, олардың тек қытай немесе тайлықтардың дінге айналуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Вартема оңтүстік-шығыс азиялықтарды сипаттау үшін "ақ" терминін бірнеше рет қолданады (олар Оңтүстік Азиядан айырмашылығы). Екі қытай мәсіхшісі Вартема мен оның серіктесі Казазионерды өздерімен бірге жүруге көндірді. Олар Бенгалиядан кемемен Пегуға (Бирма) барды . Олардың тауарларының ең жақсы әлеуетті сатып алушысы Пегу патшасы Ава патшалығына (жоғарғы Бирма) қарсы науқанға шыққаны...

Малака, Суматра, Молукка аралдары

Пегудан Вартема өзінің парсылық серігімен және екі қытайлық мәсіхшімен бірге Малайя түбегінен Малаккаға, аймақтың басты сауда орталығына кемеге мініп кетті. Алайда олар Малаккада ұзақ тұрмады, көп ұзамай Суматраға дейін өтіп кетті. Олар Педир портына тоқтады (ол кезде солтүстік-шығыс Суматра сұлтандығының ірі сауда орталығы және астанасы, кейін Педир Ачех сұлтандығына қосылды және содан бері маңызсыз болып қалды). Осы кезде екі қытайлық мәсіхші үйлеріне, Сарнауға, қайтуға ниет білдірді. Бірақ Вартема мұсылман болып қалуды қалайтынын айтып, бас тартты. Оның парсылық әріптесі Казизионер атақты дәмдеуіш аралдарға барып, керемет дәмдеуіштердің - шырша мен мускат жаңғағының қайдан алынуын өз көзімен көруді тілейтінін білдірді және екі қытайлық мәсіхшіге қосылуға көндірді. Бір-екі жергілікті сампан (жаппай түпті қайық) сатып алынып, олар шығысқа қарай Индонезия аралдары арқылы жүзіп, он бес күннен кейін әлемдегі жалғыз жаңғақ мұздық көзі Банда аралдарына жетті. Сол жерден олар тағы он екі күн бойы солтүстікке қарай жүзіп, Молукка аралдарына (Вартема оларды "Монох" деп атайды) жетті.

Қайту сапары: Борнео, Ява

Молукка аралдары Вартема мен оның парсы серіктесі жеткен ең шығыс нүктесі болды. Бұл 1505 жылдың маусым айы шамасында болды. Екі қытайлық мәсіхшілердің басшылығымен олар басқа жолмен қайтып келді, алдымен Борнеоға барып, үлкен кеме жалдады, содан кейін оңтүстікке қарай Жаваға, қытайлық мәсіхшілердің айтуынша, "әлемдегі ең үлкен арал" (жава, шын мәнінде, Борнеодан кіші). Вартема олардың кемелерінің жергілікті ұшқышы магниттік компас пен сызықтармен жабылған теңіз картасын қолданғанын байқады. Жер орталығында компас пен картаға сүйеніп жүзу кең тараған болса да, Үнді мұхитында бұл әдеттегідей болмаған, өйткені аспанда жүзу әдеттегідей болған. Жергілікті ұшқыш оларға Оңтүстік крестін қалай пайдаланғанын көрсетті, бұл екеуіне де жаңалық болды. Бірде жергілікті ұшқыш таңғажайып бір сөзінде алыс оңтүстік жерлеріне (кейбір тарихшылар Австралия жағалауына қатысты деп түсіндіреді) сілтеме жасайды. Борнеодан Яваға дейінгі сапар бес күнді алды. Жаваның қай жеріне түскендері белгісіз. Вартема арал туралы бірнеше байқау жасайды (әсіресе, индуизмнің таралуы, олар басқа порттарда үнемі кездесетін исламнан айырмашылығы). Бір күмәнді үзіндіде Вартема Ява халқының едәуір бөлігі адам жейтіндікпен айналысқанын айтады. Жавада бірнеше апта болғаннан кейін олар сапарларын жалғастыруға бел буды. Барғанға дейін Вартема бірнеше зөмірді және екі нәресте сатып алады. Олар Явадан бір джунконы жалдап алып, Малаккаға қайтып оралды. Жавандықтар сол жәшікте Бенгал шығанағын кесіп, он бес күн бойы жүзіп, Үндістанның Коромандель жағалауына дейін барып, Негапатамға қонып қалды. Бірнеше аптадан кейін олар шампанды Килонға алып барды. Кейбір португалдардың Куилон қаласында болуы Вартеманы қорқытты, сондықтан ол Кераланың арғы теңізі арқылы Каликутқа оралғанша, жасырын жүрді.

Қалық

Каликутта Людовико де Вартема екі итальяндықты кездестіреді. Вартема олардың аттарын Пьер'Антонио және Джан'Мария деп атайды және оларды миландықтар деп атайды (португалдық дереккөздер оларды Венеция агенттері деп атайды). Олар жамариндер жалдаған әскери инженерлер еді. Олар португалдармен күресу үшін еуропалық үлгідегі артиллерияны құюға көмектесті. Парсылық серіктесінен уақытша бөлініп, үйін сағынған Вартема оларға өзін христиан және отандасы ретінде танытады. 1502 жылы Үндістанға келген екі итальяндық өздерінің үйлеріне қайтуды қалайтынын білдірді, бірақ Заморин оларды жібермейді. Келесі португал флотының жақын арада Үндістанға жетуі керектігін (1505 жылдың қыркүйек айы) білгенде, Вартема португал капитандарымен кездесуге және олардың барлығын Еуропаға қайтаруды қамтамасыз етуге шешім қабылдады. Алайда итальяндықтар португалдардың оларды кешіретініне күмәнданады. Каликутта болған кезінде Вартема жаңа итальяндық достарымен кездесуді жалғастырды. Парсылық әріптесінің күдімін жою үшін Вартем арамза амал ойлап тауып, рухани ояну оны қатаң діни өмір сүруге итермелегенін айтады. Келесі бірнеше аптада Вартема Каликут мешітінде мұсылман аскеті ретінде өмір сүрді (бірақ түнде итальяндықтарға қосылу үшін кешкі асқа ұрланып кетеді). Оның қасиетті адам ретінде бейнеленгені соншалықты сенімді болды, ол тіпті емші ретінде іздестірілді. Ақыры, португал флотының Каннанорға келгені туралы хабар Каликутқа жетті. Бұл 1505 жылдың қазан айының соңы немесе қараша айының басында болды (Вартем қате түрде қыркүйек айының басында деп жазды). Вартема парсы саудагерлерімен бірге Каннанорға жолға шығады. Алайда олардың кемелерін Каликут қаласының басшылары тоқтатып, кетуге тыйым салды. Бірақ олар кішірек кемеге отырып, сол жаққа жетуге тырысты. Казизионер оларды ертіп бармады, бірақ Вартемаға Каннанордағы саудагер досына ұсыныс хат берді. Вартема өзінің бұрынғы парсы серіктесін қайтадан көрмейтін болды.

Португалдарға қарсылық

Бірнеше күннен кейін Людовико де Вартема Каннаноредегі парсы қожайындарынан қашып кетіп, португал билігіне өзін христиан ретінде таныстырды. Вартема Сант-Анжело фортына жеткізілді және келесі үш күн бойы португалдық теңіз капитаны Д. Вартема Алмейданы Замориннің әскери және теңіздік дайындықтары туралы мәліметпен қамтамасыз етті, өйткені ол Каликутте болған кезінде байқаған. Алмейда Вартеманы және оның баяндамасын Кочинге кемемен әкелеріне, яғни португалдықтардың Үндістанның вице-королі Франсиско де Алмейдаға жіберді. Алмеиданың ақыл-кеңестері қатты әсер еткендіктен, ол Вартеманы жылы қабылдады. Вартеманың өтініші бойынша Альмейда Каликуттегі екі итальяндық инженерге қауіпсіз жол беруге келісті және Вартеманы оның ұлы Лоуренсоға барлық қажетті көмек көрсету туралы нұсқаулармен бірге Каннанорға жіберді. Вартема жергілікті тыңшы желісіне кіріп, Каликуттағы итальяндармен байланыс орнатқан. Бірақ ол сәтсіздікке ұшырады. Қаликутта оларды құтқарып алу жоспарын құл естіп, ашып берді. Замориндіктер оларды тұтқындамас бұрын, ашулы топ екі итальянды ұстап алып, өлтірді. 1506 жылы наурыз айында Вартема Каннанорда бұл хабарды алады. Сол айдың соңында (1506 жылы наурыз) Вартема Заморин флоты мен Луренсо де Альмейданың португал флоты арасындағы Каннаноре теңіз шайқасына куә болды, ол оны егжей-тегжейлі сипаттады. Көп ұзамай Вартема португалдық фабрикасына жұмысқа орналасты. Вартема өзінің араб тіліндегі білімімен күмәнді лицензиямен жүретін сауда кемелерінің жергілікті капитандарын тергеді. Людовико де Вартема осы лауазымда бір жарым жылдай болды. 1507 жылдың сәуірінен тамыз айына дейін созылған Каннанорды қоршау кезінде ол қорғаушылардың арасында болды, сонда оларды Д. Тристао да Куньяның армадасы құтқарып алды. Ол соғыстан кейін оның кейбір ескі таныстары мәсіхшілікке айналды деп мәлімдейді. Содан кейін Вартема қараша айында Каликотаның одақтас порты Понаниге Куна бастаған португалдық шабуылға қосылды. Ол жердегі ерлігі үшін Людовико де Вартема Кочинде вице-король Франсиско де Алмейданың рыцарь атағын алды, Тристао да Кунья оның демеушісі болды.

Еуропаға оралу

Людовико де Вартема 1507 жылы 6 желтоқсанда португалдық армадамен Каннанордан шығып, Үндістаннан кетіп қалды. Ол Флоренциядан шыққан, Лиссабондағы саудагер Бартоломео Маркионнидің кемесі "Сан-Висенте" кемесіне отырды. Олар әдеттегі жолмен Үнді мұхиты арқылы шығыс Африка жағалауына қарай жүзіп кетті. Олардың алғашқы және, көрінеді, жалғыз аялдамасы Мозамбик аралы болды. Вартема Свахили жағалауындағы басқа да түрлі нүктелерді (мысалы, Малинди, Момбаса, Килва) атағанымен, оларды жеке көргені (және мүмкін емес) емес, тек португалдардан екінші қолмен хабарлаған. Алайда Вартема Пемба мен Комор аралдарын алыстан көрген болуы мүмкін. Вартема Мозамбик аралының қысқаша сипаттамасы, оның ішінде құрлықтағы банту тұрғындары туралы. Ол аралда салынып жатқан жаңа португал бекінісін атап өтті (Сан-Габриэль бекінісі, 1507 жылдың соңында капитан Васко Гомес де Абреу бастаған). Вартема Франсиско де Алмейданың 1505 жылғы шабуылдарына және 1506-07 жылдың қысында Мадагаскарға Тристао да Куньяның сапарына сілтеме жасайды және жеке жағынан Азияның бәрі ақырында христиандыққа айналады деген үмітін білдіреді. Біршама уақыттан кейін олар саяхаттарын жалғастырды. Кемелері Мозамбик арнасынан төмен қарай жүзіп, шығыстан Ізгі Үміт түбегін айналды. Көп ұзамай олар дауылға ұшырап, флотты шашыратады, ал Сан-Висенте жалғыз жүзіп кетті. Вартема хабарлағандай, олар Атлантиканың оңтүстігіндегі Сент-Елена және Ассенсион аралдарынан өте шықты. Олар экваторды кесіп өтіп, Азор аралдарына жетіп, бірнеше күн бойы демалып, сергіп-тәсіренді. Олар бір аптадан кейін Лиссабонға жетті. Лудвико де Вартема келгеннен кейін көп ұзамай Португалия королі Мануэль І-мен Алматыда кездесуді сұрады. Осыны бітірген соң, Людовико де Вартема Италияның Рим қаласына оралды. Ол басқа мәлімет бермеді, оның саяхаттық баяны осы жерде аяқталады.