Кіріспе

Археологиялық тармақ

Палеопатология, сондай-ақ палеопатология деп те аталады, – организмдердегі ежелгі аурулар мен жарақаттарды қазбалар, мумияланған тіндер, сүйек қалдықтарын қарастыру және копролиттерді талдау арқылы зерттеу саласы. Ежелгі адам ауруларын зерттеудегі нақты көздерге ертедегі құжаттар, ертедегі кітаптардағы суреттер, өткенге қатысты суреттер мен мүсіндер жатуы мүмкін. Бұл нысандардың барлығы аурулардың эволюциясы және өткен өркениеттердің оларды қалай емдегені туралы ақпарат береді. Зерттеулер тарихи тұрғыдан адамдарға бағытталған, бірақ адамдардың басқа жануарларға қарағанда патологияларға көбірек бейім екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Палеопатология сөзі ежелгі грек тіліндегі palaios (παλαιός) – "ежелгі", pathos (πάθος) – "бастан өткен" немесе "азап", және logia (λογία) – "зерттеу" сөздерінен шыққан. Палеопатология – пәнаралық ғылым, яғни ол көптеген салалардан білімді қамтиды, соның ішінде (бірақ олармен шектелмейді) "клиникалық патология, адам остеологиясы, эпидемиология, әлеуметтік антропология және археология". Бір адамның барлық қажетті ғылымдарды толық меңгеруі қиын. Сондықтан әр сала бойынша білім алған мамандар маңызды және олар бірлесіп зерттеу жүргізеді. Антропология мен археологиядағы білім ең маңызды, себебі адам қалдықтары мен ежелгі артефактілерді талдау ертедегі ауруларды анықтау үшін маңызды рөл атқарады.

Туберкулез

Кейбір ауруларды археологияда бағалау қиын, бірақ туберкулезді табуға болады және ол неолит дәуірінен басталады. Туберкулез үй жануарларынан, әсіресе ірі қарадан адамдарға жұққан деп есептеледі, бұл жұғу лас ет жеу арқылы немесе лас сүт ішу арқылы жүреді. Сондай-ақ, туберкулез жұқтырған адамдармен тікелей байланыс арқылы да жұқтыруға болады. Жұқтырған адам жөтелгенде, оның денесінен инфекциялық қақырық шығады, ол жақын жердегі адамдарды жұқтыруы мүмкін. Туберкулездің бірнеше түрі бар: қанды суық жануарларға әсер ететін түрі, құстарға әсер ететін түрі және адамдарда ауру тудыратын ірі қара түрі. Ірі қара туберкулезі көбінесе балаларда кездесетіндіктен, ауру лас сүт ішу арқылы тарауы мүмкін. Археологиялық жазбаларда туберкулез адам сүйектерінен алынған ДНК арқылы анықталады. Туберкулез жеке адамның сүйектерінде сирек кездеседі, ал кездескен жағдайда, әдетте аурудың соңғы сатыларында болады. Туберкулез бактериясы сүйектің өсу орталықтарында және губка тәрізді аймақтарында тіршілік етеді. Сүйектен ДНК алу арқылы туберкулез ғана емес, сонымен қатар б.з.б. 800 жылдан бері Америкада болғаны анықталды. Туберкулез - тығыз қоныстанған халық арасында гүлдейтін ауру. Колумбияға дейінгі қоғамда туберкулездің табылуы сол кезде үлкен және өркендеген қауым болғанын көрсетеді. Туберкулездің ең ерте дәлелі Италияда б.з.б. 4 мыңжылдықта табылған. Сондай-ақ, осы кезеңдегі ежелгі Египет мумияларында да туберкулездің іздері табылды. Дегенмен, ежелгі Еуропа мен Жерорта аймақтарында туберкулезді сипаттайтын медициналық мәтіндер жетіспейді, бірақ сүйектер осы аурудың болғанын көрсетеді.

Сифилис

Сифилис – трепонемалық аурулар санатына жататын жұқпалы ауру. Бұл топқа пинта, яус, эндемиялық сифилис және венериялық сифилис сияқты аурулар кіреді. Бұл аурулардың белгілері денедегі тіндердің қабынуымен және зақымдануларымен көрінеді. Алғашқыда, жұқтырған адам бактериялар енген жерде қабынуды байқайды. Содан кейін жұмсақ тіндерде өзгерістер пайда болып, ауру сүйектерге әсер ете бастайды. Дегенмен, венериялық сифилис жұқтырғандардың бар болғаны 10-20 пайызында ғана сүйекте өзгерістер анықталады. Венериялық сифилис, басқа трепонемалық ауруларға қарағанда, ауыр симптомдармен сипатталады. Нерв жүйесінің және қан айналымының бұзылуы – венериялық сифилиске тән ерекшелік, ол яус, эндемиялық сифилис немесе пинтада кездеспейді. Сүйектегі өзгерістерді археологиялық зерттеулерде сүйек бетіндегі зақымданулар арқылы анықтауға болады. Венериялық сифилис кезінде сүйектегі өзгерістер тізе және буынға зақым келтірумен байланысты. Зақымдалған буындар инфекция ошағы болуы мүмкін, немесе нерв жүйесінің бұзылуынан және сезімталдық жоғалтудан зақымдануы мүмкін. Аурудың бастапқы сатыларында, сүйекте бас сүйегі мен тібік сүйегінде кішкентай зақымданулар пайда болады. Бұл зақымданулар көбінесе сүйек қабыршақтарының қабынуынан туындайды. Аурудың соңғы сатыларында сүйектер жойылmaya бастайды. Қалыптасқан зақымдар сүйектегі "құрт тесіктеріне" ұқсас болып көрінеді және бас сүйегінде де, денедегі ірі сүйектерде де кездеседі. Венериялық сифилис ауруының пайда болуы туралы пікірталас ғасырлар бойы ғылыми талқылаулардың нысаны болды және соңғы кезде қайтадан талқыланып жатыр. Эволюция және палеоэпидемиология жөніндегі бірінші халықаралық конгресте бұл мәселе әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар тарапынан зерттелді және талқыланды. Венериялық сифилис ауруының шығу тегі туралы нақты шешім қабылданбады.