Кіріспе

Археологиядағы теориялық парадигма

Процессуалдық археология (бұрынғы Жаңа археология) – археологиялық теорияның бір түрі. Оның бастауы 1958 жылы Гордон Вилли мен Филип Филипс еңбегімен – «Американдық археологиядағы әдіс және теория» – қаланды. Онда олар «Американдық археология антропология немесе ол ештеңе емес» (Вилли мен Филипс, 1958:2) деп мәлімдеді, бұл Фредерик Уильям Метлендтің: «Менің жеке сенімімше, антропология тарих болуы немесе ештеңе болмауы арасында таңдау жасауы керек» деген ойын қайталау болды. Бұл идея археологияның мақсаты антропологияның мақсатына сай болуы керек екенін, яғни адамдар мен адам мәдениеті туралы сұрақтарға жауап беруі керек екенін білдірді. Бұл археологияның бұрынғы кезеңі – мәдени тарих кезеңіне сын болды, онда археологтар өткен мәдениет туралы ақпаратты артефакттардан алу мүмкін емес деп ойлады, себебі ол ақпарат археологиялық жазбаға енгеннен кейін жоғалады. Вилли мен Филипс тек артефакттарға сүйене отырып, каталог жасауға, сипаттауға және уақыт шкаласын құруға болады деп сенді. Процессуалдық археологияны қолдайтындар ғылыми әдісті қатаң қолдану археологиялық жазбаның шектерін асып, артефакттарды жасаған немесе қолданған адамдардың өмір салты туралы білуге мүмкіндік береді деп мәлімдеді. 1987 жылы процессуалдық археологияның жақтаушысы Колин Ренфрю оның назарын «өзгерістің түбінде жатқан тарихи процестерге» шоғырландыратынын атап өтті. Ол археологияның «өткен қоғамдардың экологиясы, технологиясы, экономикалық негізі және әлеуметтік ұйымдастырылуы туралы үлкен сеніммен және дәлдікпен сөйлей білуге үйренгенін» айтты. Қазір ол ертедегі қауымдастықтардың идеологиясына – олардың діндеріне, дәрежесін, мәртебесін және топтық идентификациясын білдіру жолдарына қызығушылық таныта бастады.

Теория

Процессуалдық археологтар өткен мәдени жүйелерді олар қалдырған қалдықтар арқылы түсінуге болатынына сенімді. Бұл теорияға ықпал ететін бір теория – Лесли Уайттың мәдениетті экзосоматикалық (денеден тыс) адам үшін ортаға бейімделу құралы ретінде анықтауы. Яғни, археологтар эволюциялық биологтармен айналысатын ұрпақтардағы бейімделу емес, ортаның өзгеруіне мәдени бейімделуді зерттейді. Ортаға бейімделуге назар аудару Джулиан Стюард сияқты антропологтардың мәдени экологиясы және көпжолғы эволюция идеяларына негізделген. Экзосоматикалық бейімделуде мәдениетті ортаның шектеулері анықтайды. Нәтижесінде процессуалдық археологтар мәдени өзгерістердің белгілі бір болжамды шеңберде болатынын айтады және олар оның құрамдас бөліктерін талдау арқылы бейімделуді түсінуге тырысады. Сонымен қатар, бұл шеңбер болжамды болғандықтан, ғылым осы құрамдас бөліктердің мәдениетпен қалай өзара әрекеттесетінін ашудың кілті болып табылады. Сөйтіп, процессуалдық археологтар мәдени өзгерістерді мәдени дамудағы эволюциялық "үдерістер" тудырады деп санайды. Соның салдарынан мәдени өзгерістер ортаға бейімделу болып табылады. Бұл жағдайда мәдениеттегі өзгерістер ғана емес, түсінікті, сонымен қатар өзгермелілердің өзара әрекеттесуін түсінгеннен кейін ғылыми тұрғыдан болжауға болады. Осылайша археологтар осы "мәдени үдерістерді" толыққанды қайта құруға қабілетті. Сондықтан "процессуалдық археология" деген атау пайда болды, ал оны жүзеге асыратындар "жаңа археологтар" деп аталды. Бірақ ғылыми тұрғыдан алғанда, Жаңа археологияның жақтастарына қойылған міндет – археологиялық қалдықтарды ғылыми тұрғыда талдау әдістемесін жасау болды, себебі мұндай жүйе болған жоқ. Археологиялық ғылымның еңбектерінде осы типтегі талдаудың болмауы Вилли мен Филлипсті 1958 жылы: «Америкалық археологияда түсіндіру деңгейінде аз жұмыс жасалды, сондықтан оған атау беру қиын» деуге мәжбүр етті. Әртүрлі зерттеушілер бұл мәселеге әртүрлі көзқарас танытты. Льюис Бинфорд этно-тарихи (халықтар тарихы) ақпарат археологиялық контексті түсіну үшін қажет деп есептеді. Этнотарихи зерттеулер – бұл бұйымдарды пайдаланған адамдардың өмірін зерттеу немесе кемінде ұқсас мәдениетті зерттеу. Бинфорд мұз дәуірінде Францияда табылған тас артефактілер тобы – Мустьер жинағы ортаға бейімделгенін дәлелдегісі келді. Осыны дәлелдеу үшін Бинфорд Алясканың нунамиуттарымен уақыт өткізді, бұл халық сол кезеңдегі Франциямен өте ұқсас жағдайда өмір сүрді. Бинфорд осы тәсілмен сәтті болды, және оның нақты мәселесі толыққанды түсініктен ажырап кетсе де, оның жасаған этнотарихи жұмысына зерттеушілер бүгін жиі сілтеме жасайды және содан бері көптеген адамдар одан үлгі алды. Процессуалдық зерттеу парадигмасының жаңа әдістемелік тәсілдеріне логикалық позитивизм (мәдениеттің барлық аспектілері материалдық жазба арқылы қол жетімді деген идея), сандық деректерді пайдалану және гипотетикалық-дедуктивті модель (байқаудың ғылыми әдісі және гипотезаларды тексеру) кіреді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдары археолог Кент Фланнери археологияда жүйелер теориясын мәдениет мәселелеріне бейтарап көзқараспен қарауға болады деген идеяны қолдауға кірісті, себебі зерттеу мәдениеттің симбиотикалық толықтығына немесе артефактілеріне назар аударады, оның бөліктеріне емес. Бірақ жүйелер теориясы археологияның тұтастай алғанда проблемалық шектеулері бар екенін көрсетті, өйткені ол мәдениет элементтерінің өзара әрекеттесуін сипаттағанда жақсы жұмыс істейді, бірақ олардың өзара әрекеттесу себебін сипаттағанда нашар жұмыс істейді. Оның жетіспеушілігіне қарамастан, жүйелер теориясы процессуализмнің өте маңызды бөлігіне айналды, өйткені ол археологтарға өз халқына тән басқа мәдениеттерді зерттеу үшін параметрлер белгілейді, сонымен қатар зерттеушінің өз мәдени бейімділіктерінің араласуын шектейді. Палеолингвистика саласындағы процессуализмнің мысалы ретінде Колин Ренфрю 1987 жылы Proto Indo European тілін қайта қарағанда неолиттік Еуропа арқылы Индоевропа тілдерінің таралуы үшін, егіншіліктің таралуымен байланысты, тілдің белгілі бір аймақта сөйлеуге келетін үш негізгі процесті атап көрсетті. Бұл процестер бастапқы отарлау, алмастыру және үздіксіз даму болды. Лингвистикалық талдаулар, қабылданған...

Теориялық дамуы

1973 жылы Кембридж университетінің процессуалистік зерттеушісі Дэвид Кларк «Antiquity» журналында археология ғылымы бастапқы «таза ниеттілігінен» бастап «өзіне-жақындыққа», содан кейін «сыни өзіне-жақындыққа» қадам басқанын, ал мұның бір белгісі – Жаңа археологияның дамуы екенін жариялаған академиялық мақала жариялады. Оның айтуынша, археологтар алдыңғы буынның жұмысына күмән келтіргендіктен, археология «надандықтан айырылған». Кларктың мақаласы кейіннен археологтар Кэролайн Малоун мен Саймон Стоддарт тарапынан Ұлыбританияда, тіпті басқа елдерде де «Жаңа археологияның маңызды тұжырымдамаларын білдірген, оның жетекші жақтаушыларының бірі» деп сипатталды. Процессуализмнің дамуы археологияны өзгертіп, кейде оны «Жаңа археология» деп атайды. Бостон университеті сияқты ерекше жағдайларды есептемегенде, Америка университеттері археологияны антропологияның саласы ретінде қарастырады, ал Еуропада ол тарихи зерттеулерге жақын пән саналады. Қай ғылымдардың байланысты екенін талдау маңызды, себебі мұндай талдау археологияның не зерттеуі керек және қандай жолдармен зерттеуі керек деген сұрақтарды анықтайды. Басқа әлеуметтік ғылымдар сияқты, Жаңа археологтар немесе процессуалистер өз жұмыстарында ғылыми әдістеме қолдануға ұмтылды. Археология, әсіресе тарихи кезеңнің археологиясы кейде классика сияқты гуманитарлық ғылымдармен байланысты болды. Археологияны ғылым ретінде қайда орналастыру және оның не зерттеуі керек, қандай әдістерді қолдануы керек деген мәселелер Еуропада постпроцессуализмнің пайда болуына ықпал етті.

Мұра

2010 жылы археологиялық теория туралы жазған кітабында, сол кезде Саутгемптон университетінде болған, қазір Солтүстік-Батыс университетінде жұмыс істейтін Мэтью Джонсон, процессуализмнің дамуына 40 жыл өтсе де, оның алғашқы "интеллектуалдық сұрақтары" археология үшін "толыққанды маңызды" екенін айтты.